Israël als ombudsvolk

Dr. Wouter van Herwijnen

Ik draag dit boek op aan
Bram Leenhouts
(1915 – 2001)

Copyright

Copyright © 2010 Wouter van Herwijnen

Stichting Getuigenis en Eenheid

Postbus 64814, 2506 CE ‘s-Gravenhage

info@getuigeniseneenheid.nl

www.getuigeniseneenheid.nl

___

Handschrift boekomslag A.A. Leenhouts

Boekverzorging C.M. Goslinga

Verzorging E-Book: H.H. Hanemaayer (2021)

E-book ISBN: 978-0-9953049-9-4

___

De gedrukte versie van dit boek is in 2010 uitgegeven door Uitgeverij Primo Vere B.V.

Sinds 2017 wordt dit boek uitsluitend gedistribueerd door Stichting Getuigenis en Eenheid.

Verantwoording

Dit is een gedeelte uit de dissertatie van W. van Herwijnen, Rentree van de profetie, gemaakt bij de universiteit te Pretoria, de Unisa, te Zuid Afrika, met als promotor Professor Dr. E. van Niekerk.

Met toestemming van de Unisa uitgegeven bij Primo Vere te ‘s Gravenhage.

De dissertatie gaat over de terugkeer van de profetie in de 20e eeuw.

Daarin wordt onder andere behandeld de profetie die Dr. A.A. Leenhouts, Gereformeerd predikant te Enschede, in 1948 zegt te hebben ontvangen.

Dit boek haalt de stof van Leenhouts uit de dissertatie en maakt het tot een apart boek over de ontvangen profetie.

Voorwoord

Wij danken Dr. W. van Herwijnen, dat hij de moed heeft gehad om het woord van Paulus in 1 Thess. 5:19, serieus te nemen, waar hij zegt: “…veracht de profetieën niet, maar toetst alles en behoudt het goede.”

In zijn proefschrift: Rentree van de profetie heeft Dr. van Herwijnen, in navolging van deze oproep van Paulus, en naar de maatstaven die de Kerk hiervoor aanlegt, de profetie willen onderzoeken, die de gereformeerde dominee A.A. Leenhouts in 1948 van God ontving over Zijn plan met Israël en de Kerk, en de volken.

Door deze openbaring gingen voor Ds. Leenhouts oude teksten opnieuw leven en ‘zag’ hij die in de toekomst in vervulling gaan: De volheid der heidenen, de bekering van Israël tot haar Messias, Jezus van Nazareth, en het doorbreken van het koninkrijk Gods binnen de aardse tijd. Anders gezegd: De vervulling van het Loofhuttenfeest, waarin het Joodse volk in hun ambt van ‘koninkrijk van priesters’, zal worden hersteld om als een soort ombudsvolk te dienen.

De respectvolle en integere wijze, waarmee Dr. van Herwijnen deze profetie heeft geanalyseerd en onderbouwd vanuit de criteria die de Schrift hiervoor aanwijst, heeft ons diep getroffen. Daaruit spreekt een grote erkenning en waardering voor ‘roeping’ en ‘geroepene’, maar bovenal een diepe eerbied voor God, die ook nu nog mensen rechtstreeks aanspreekt, en boodschappen kan geven voor Zijn verkoren volk Israël, Zijn (bruids) gemeente uit de heidenen, en de volken.

Als bestuur van de Stichting Getuigenis en Eenheid zijn wij bijna vijftig jaar bij het leven en het werk van Ds. Leenhouts betrokken, en getuige geweest van de diepe ernst, waarmee hij herhaaldelijk een toetsing van zijn profetie heeft verzocht. Wij ervaren het wetenschappelijk onderzoek van Dr. van Herwijnen daarom ook als een ‘postuum recht doen’ aan deze legitieme vraag, wanneer een mens zoiets aangrijpends als een spreken van God overkomt.

Hoewel Ds. Leenhouts het bij zijn leven niet meer heeft mogen meemaken dat Dr. van Herwijnen zijn doctorsgraad op dit onderwerp heeft behaald, stemt het ons dankbaar dat hij aan het einde van zijn leven, door de gesprekken die hij hierover met hem heeft gevoerd, toch nog heeft mogen ondervinden, wat hem door de Kerk al die jaren onthouden was: Oprecht aanhoren en toetsen.

Moge het onderzoek van Dr. van Herwijnen, onder de leiding van Gods Geest, een aanzet zijn tot bespreking van deze profetie in de volle breedte van kerkelijk Nederland en daarbuiten. Opdat de volheid der heidenen mag doorbreken en alzo gans Israël als ‘ombudsvolk’ in zijn ambt van ‘koninkrijk van priesters’ zal worden hersteld (cf. Rom. 11: 25 en 26), en er werkelijke vrede mag aanbreken voor Jeruzalem en de wereld.

Stichting Getuigenis en Eenheid,

G. van Kralingen

‘s-Gravenhage, april 2010

Woord vooraf

Al lange tijd intrigeren mij de beloften van God in de Schrift die naar mijn oordeel nog niet tot vervulling zijn gekomen. Dit geldt in het bijzonder de beloften aan Israël die dikwijls een zeer concrete inhoud hebben. De hermeneutiek van deze teksten is niet eenvoudig.

Nu zijn er nog veel dingen voor ons verborgen. Wij kennen maar ten dele. Bovendien lezen we in de Bijbel dat de verborgen dingen voor God zijn; alleen de geopenbaarde dingen zijn voor ons mensen (Deut. 29: 29). Dit kan echter geen reden zijn om teksten die ons moeilijkheden opleveren bij het verstaan terzijde te laten. De Schrift is immers geschreven voor communicatie en dus om verstaan te worden. Dat wil enerzijds zeggen dat we niet een zo simpele hermeneutiek moeten toepassen dat er geen ‘Anstoss’ (en dus geen communicatie) meer is, maar ook dat we vanwege de complexiteit van de verstaansproblemen deze teksten niet bij voorbaat gesloten mogen laten.

1. Aanleiding, probleemstelling en opzet van het onderzoek

Gedurende mijn jarenlange studie over de profetie heb ik steeds grotere aandacht gekregen voor de visie van Ds. A.A. Leenhouts (1915-2001), die als gereformeerde predikant begon en in een andere richting zijn leven afsloot. Leenhouts schrijft dat hij in 1948 een profetie ontving, waarin een tipje van de sluier werd opgelicht over de Wereldraad van Kerken, Israël, de Gereformeerde Kerken in Nederland, de eindtijd én de nog uitstaande beloften van God. Negen boeken heeft hij er over geschreven.

Met deze profetie heeft Leenhouts op de Gereformeerde, maar eveneens op de gehele Nederlandse kerkelijke menukaart van die 20e eeuw een wijziging aangebracht. Deze kerken zagen in het algemeen Jezus Christus als de exclusieve toegangspoort van Gods Koninkrijk, terwijl de Pinkster- en Charismatische kerken de Heilige Geest als de exclusieve toegangspoort van Gods Koninkrijk zagen.

1.1. Aanleiding vanwege verschillende visies over profetie

Voordat ik deze studie begon heb ik de beloften in de Bijbel altijd klassiek ‘gereformeerd’ gelezen. Ik zag bijvoorbeeld het zogenaamde duizendjarig rijk zo dat dit met de Hemelvaart was begonnen. Het was voor mij een geestelijk rijk. Johannes zag namelijk zielen in de hemel, zo was mij geleerd. Zielen van verheerlijkte kinderen van God, geen lichamen. Alle profetieën in het Oude Testament die vérder gingen dan de historische situatie liet ik slaan op de nieuwtestamentische vervulling in de komst van Jezus of op de nieuwe aarde.

Op een dag liep ik hierin vast. Ik kwam met de vraag te zitten dat de Bijbel een testament is. Een testament kan men toch niet naar believen wijzigen of verschillend interpreteren. Men mag het zeker niet vergeestelijken als het om concrete toezeggingen gaat. Mogen wij als theologen, ‘notarissen van de Heer’, dat testament van God dan wel geestelijk uitleggen?

Ik liep met deze uitleg voor het eerst écht vast met Zacharia 14. Daar staat dat de Here als koning zijn voeten zal zetten op de olijfberg. Hij zal zijn vijanden maken tot een voetbank voor zijn voeten. Het Loofhuttenfeest wordt tevens weer hersteld. Jaarlijks moeten de volkeren uit de wereld in Israël het Loofhuttenfeest gaan vieren en als de Egyptenaren dat niet zullen doen, zal de Heer hen dwingen om het tóch te doen. Hier kwam ik voor een onoplosbaar dilemma, dat mij de onmogelijkheid van een geestelijke eschatologische interpretatie duidelijk maakte. Op de nieuwe aarde is alles volmaakt. Dan valt er niets meer met geweld te dwingen. Terugbladerend in datzelfde bijbelboek las ik in hoofdstuk 12 dat er een moment komt dat de Heer over het huis van David een Geest van genade zal uitstorten. Dan zullen mensen zien wie zij door stoken hebben. Zij zullen over diegene weeklagen als over een enig kind dat iemand verliest. Die Geest van genade zal hun ogen openen. Een Geest van genade, dat is een Geest van vergeving. Maar: wat valt er op de nieuwe aarde nog te vergeven?

Nog verder terug in de Bijbel las ik dat de Here Israël met de verbondssluiting bij de Sinaï roept om een koninkrijk van priesters te zijn (Exod. 19). Amos zegt dat de Here de vervallen hut van David weer zal oprichten (Amos 9: 11,12). Jesaja voorspelt dat de berg des Heren in Jeruzalem eens vast zal staan als de hoogste der bergen. Alle volkeren trekken dan daarheen op. Vandaaruit zullen Gods Woord en wet de wereld ingaan. De oorlog wordt niet meer geleerd. Er zal een vrederijk komen. De Here zal zijn Zoon (een sterke God) op de troon van David zetten. De volken uit de wereld zullen Israël zoeken, dat ooit een banier voor die volken zal zijn. Vreemdelingen zullen Israël gaan dienen en met geschenken vereren. Zeer vermaard zal Israël worden. Later staat dat mensen niet voor hun honderdste levensjaar zullen sterven, maar op de nieuwe aarde sterft helemaal niemand meer (Vergelijk Jesaja 2,9,11,61,65 en Micha 4). Israël zal zo ‘n aantrekkelijk koninkrijk van priesters vormen dat de mensen uit de rest van de wereld door middel van hen de God van Israël gaan zoeken. Mensen zullen naar de slip van een joodse man grijpen en zeggen: ‘Wij willen met u gaan, want wij hebben gehoord, dat God met u is’, (Zach. 8: 20-23).

In het Nieuwe Testament lezen wij hetzelfde. De engel Gabriël zegt tegen Maria dat de Here zijn Zoon op de troon van David zal zetten (Lucas 1: 32). Jezus zegt in de synagoge van Nazaret, dat Hijzelf de vervulling is van de profetie van Jesaja 61 (Lucas 4). Jezus zegt daarna voortdurend dat Hij in eerste instantie komt voor de kinderen van Israël. Hij spreekt soms van ‘Zijn koninkrijk’ in onderscheid van het koninkrijk van Zijn Vader (Matth. 19: 28 en Lucas 22: 29,30). Hij noemt dat dan het rijk ‘de wedergeboorte’ (Matth. 19: 28). Petrus maakt in Handelingen 3 een onderscheid tussen de tijd van verademing én de tijd van wederoprichting van alle dingen (vers 19-21). Op het apostelconvent in Handelingen 15 wordt in deze lijn verder gesproken: De vervallen hut van David wordt weer opgericht opdat de ‘overigen’ de Here óók zullen zoeken (vers 15 -17). In navolging van Jesaja verkondigt Paulus in Romeinen 11 dat er een moment komt dat de Verlosser uit Sion zal komen en Zelf alle ongeloof en goddeloosheid van Israël gaat afwenden. De eerste Petrusbrief zegt dat wij christenen eveneens tot dat koninkrijk van priesters zullen behoren (1 Petr. 2: 9,10).

Wat we ook lezen is, dat de opstanding uit de dood in fasen plaatsvindt: Eerst Christus zélf, dan wie van Christus zijn, daarna de anderen en dan zal Jezus Zijn koningschap aan God Zijn Vader overdragen. Hiernaast vernemen we een duizendjarig gebonden worden van de satan en een eerste opstanding van sommige doden, die dan samen met Christus als koningen zullen heersen over de aarde (1 Corinthiërs 15: 23-26 en Openb. 20: 1-6).

De vraag die dan opduikt is of wij de beloften die met de komst van Jezus niet in vervulling zijn gegaan allemaal geestelijk, figuurlijk moeten verstaan? Moeten wij bijvoorbeeld die belofte dat Israël een koninkrijk van priesters zal worden geestelijk verstaan. De apostel Petrus noemt de christenen immers ook koninklijke priesters (1 Petr. 2: 5,9). Of komt er in de geschiedenis inderdaad zo’n moment dat het volk Israël een koninkrijk van priesters wordt? Moeten wij beloften zoals het herrijzen van de doodsbeenderen in Ezechiël 37 inderdaad laten slaan op het Pinksterfeest en verder niet? Moeten we die belofte dat de vervallen hut van David eens wordt opgericht inderdaad laten slaan op de kerk en verder niet? Hebben wij dan geen enkele vervulling van Gods beloften meer te verwachten voor de grote dag van Wederkomst?

Toen ik met deze studie begon, kende ik ten aanzien van de beloften van God de volgende visies:

- Er zijn mensen die zeggen dat die beloften enkel een manier van spreken en geloven uit die vroegere dagen is. Beloften en profetieën geven aan hoe mensen in vroegere tijd met God omgingen. Daarin is veel overeenkomst met andere religies in dezelfde cultuurkring; daar kreeg men eveneens profetieën en beloften. Dit soort dingen zijn nu minder in de aandacht. Men kan er daarom nauwelijks betekenis uit halen voor ons in onze tijd; misschien enkel een intentie.

- Volgens anderen waren die beloften altijd voorwaardelijk. Ze werden enkel vervuld op voorwaarde van bekering. Bovendien werden ze meestal vervuld in fases. Alle profetieën, visioenen en openbaringen die in de Bijbel staan, zijn altijd eerst op een bepaalde tijd en situatie gericht. Er is altijd direct een eerste vervulling. Later blijkt vaak dat dezelfde profetie een nieuwe, zelfs diepere vervulling krijgt. Als de profeet Jesaja bijvoorbeeld de profetie over Immanuel krijgt, is dat eerst gericht tot koning Achaz van Juda: ‘Zie, de jonkvrouw zal zwanger worden en een zoon baren, en zij zal hem de naam Immanuel geven’ (Jesaja 7: 14). Dat sloeg allereerst op een kind dat in die tijd geboren of althans verwacht werd. Veel later komt dan een diepere vervulling van deze naam én belofte in de geboorte van de Here Jezus; de God met ons, Immanuel bij uitstek (Mattheus 1: 23).

- Weer anderen zeggen dat alle beloften vervuld zijn in de komst van Jezus. Christus is het Ja en Amen’ van al Gods beloften. Men citeert dan bijvoorbeeld de Statenvertaling die in 2 Corinthiërs 1: 20 zegt: ‘Want zovele beloften Gods als er zijn, die zijn in Hem ja, en zijn in Hem amen.’ Daarom moeten de beloften die nu nog niet vervuld zijn geestelijk worden verstaan. Zij verwachten niet dat ze voor de wederkomst nog letterlijk in vervulling zullen gaan. Wanneer Ezechiël bijvoorbeeld een dal van doodsbeenderen tot leven ziet komen, slaat dat eerst op Pinksteren, op de Heilige Geest Die de kerk tot leven brengt. Hierbij vervangt men het woordje Israël in ‘Kerk’. Israël, volk van God, dat is de kerk van vandaag. God is verder ‘klaar’ met Israël. Later op de dag van wederkomst, zullen écht doden opstaan uit hun graf; écht lichamelijk herleven (Ezechiël 37). Zelf behoorde ik tot deze derde categorie.

- Gaandeweg tijdens deze studie ontdekte ik de visie dat Jezus kwam om het Gemenebest van God, zijn Koninkrijk, dat is zijn profeet- priester- en koningschap en zijn werkzaam zijn in ambten en opdrachten, stuwkracht te geven en tot grotere bekendheid te brengen in een proces dat vanaf het begin van de schepping gaande was. Het fundament en de voortgang van dit Koninkrijk vormen Gods grote daden van schepping, verzoening door het kruis met het gescheurde voorhangsel van de tempel en de opstanding van Jezus, vernieuwing door de Geest en de toekomstgerichte volmaking door God op weg naar de nieuwe hemel en aarde. Dit gescheurde voorhangsel duidt op het kruis en de opstanding als de uitdrukking van Gods allerheiligste naam en tegenwoordigheid in deze wereld. Toen het voorhangsel scheurde brak God met de opwekking van Jesus door die Geest uit naar alle uithoeken van de wereld. Op de Pinksterdag wordt het Derde (Opweg) Testament ingeluid en worden het Eerste (Oude) Testament en Tweede (Nieuwe) Testament bevestigd, afgesloten en effectief gesteld voor de toekomst. Vanaf dat moment wordt Gods scheppingsproces, met zijn verzoeningswerktuigen kruis en opstanding van Jezus voortgezet door de Heilige Geest als volmaker onderweg en van de toekomstige volmaaktheid van Gods Gemenebest, zichtbaar gemaakt. Alles is op weg naar die volmaking van alles en de vol(ge)maaktheid.[1]

De apostelen waren de boden van dat Gemenebest van God. God werkt als Koning, Priester, Profeet en op nog veel meer manieren en breder dan Israël en de kerk. We zien dat onder andere aan Gods handelen met Abraham, Melchisedek de hogepriester, Jetro de schoonvader van Mozes, Jona en de redding van Ninevé, de universele strekking van Pinksteren, enzovoort. Het Gemenebest van God is zo lang, breed, diep en hoog als de Schepping reikt; het omvat het hele universum en het is voortdurend mysterieus bewegend onderweg naar het einde. Wij leven in het tijdperk van de Geest als de tijd van vernieuwing. De Geest past voortdurend het kruis en de opstanding van Jezus toe. Juist de toepassing van die krachtbronnen is de basis van voortdurende vernieuwing. Alles is gebonden aan Gods scheppings-, verzoenings- en vernieuwingswerk op weg naar de volmaking en vervulling van allen dingen. Wij moeten ons hierbij als christenen niet opsluiten in denkbeelden of fixaties, maar dynamisch laten leiden door de Geest: onderweg zijn, pelgrim, nomade van de Geest. Om te komen tot de formulering van de doelstelling van ons onderzoek moeten we nu eerst de tweerichting verkeer van Gods grote daden in verzoening en vernieuwing, de beweging van Christus naar de Geest, aan de orde stellen én omgekeerd de beweging van de Geest naar Christus.

De profetische boodschap van Bram Leenhouts voor de Gereformeerde Kerken in augustus 1948 gaat pertinent over een stottering van Gods profeet zijn en een dwingen rond zijn koningschap:

‘Ja, gij moogt wel zingen het loflied: Gij zijt geen God van doden, maar van levenden. Want de doodsstreep loopt niet daar, waar het lichaam van een kind het graf ingaat, maar daar waar gij krachtens het verbond met Adam, de wortel van het menselijk geslacht, allen in zonde ontvangen en geboren zijt.

Maar gij hebt u onduidelijk uitgedrukt. Gij hebt ‘profetisch’ gestotterd en daarbij ‘koninklijk’ gedwongen, en daardoor de harmonie der ambten tussen profeet, priester en koning geschonden. Hier ligt uw schuld…’

Op dat moment was Bram Leenhouts de spreekwoordelijke ‘eenzame mus op het dak’ die de gereformeerden aansprak op hun gemis aan het profeet zijn van God en aan de gave van profetie bij zijn kinderen.

1.2. Leenhouts als goddelijk kanaal

Wanneer Leenhouts in augustus 1948 na zijn vakantie weer aan het werk wil gaan, krijgt hij in de pastorie van de Gereformeerde Kerk te Enschede een bijzondere openbaring. Plotseling staat zijn studeerkamer in lichterlaaie. Hij hoort het geluid van een geweldige storm en voelt dat een engel achter hem staat en tot hem spreekt. Als hij naar buiten kijkt, ziet hij dat alles bladstil is. Voor de spiegel ziet hij dat hij er uit ziet als een dode, lijkwit; een onzichtbare hand leidt hem daarna naar een bloknoot en zijn bureau. De Heer spreekt en doet hem schrijven. Elk woord slaat als een vlam door hem heen, het doodszweet druipt van hem af en hij blijkt geen macht te hebben over zijn hand en gedachten. Toch komt zin na zin ordelijk op papier.

Het eerste dat hij hoort is: ‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord.’ God spreekt tot hem over de toekomst van Israël, over een komend wereldreveil en over de kerken. In brandende visioenen ziet Leenhouts, naar zijn zeggen, de betekenis van de laatste verzen van Maleachi 4 en het ‘voorlaatste’ geheimenis van Openbaring 10. Hij krijgt te horen wat die zeven donderslagen uit Openbaring 10 vers 3 gezegd zouden hebben. Toen de apostel Johannes dit eerder hoorde mocht hij het niet opschrijven, Leenhouts blijkbaar wel. Omdat er in vers 7 nogmaals over een geheim gesproken wordt, noemt Leenhouts dit ‘Gods voorlaatste geheim’. In de geest wordt hij geconfronteerd met de angsten van Jezus in Gethsémane en de godverlatenheid aan het kruis, maar ook met de kracht van de opstanding en de toekomst.

De Heer sprak in storm en vuur. Naderhand blijkt dat deze kinderen de mensen van de International Council of Christian Churches (I.C.C.C.) waren. Deze mensen waren op dat moment, op de zevende dag van hun vergadering in gebed. Zelf merkt Leenhouts hierbij op: ‘De onthulling van het voorlaatste geheimenis ontsloot tegelijk een totaal nieuwe uitleg van het laatste bijbelboek. Ik leg dan ook ‘een nieuw stuk Schriftuitleg op tafel’. Er zijn tekenen en wonderen gebeurd, die controleerbaar zijn. Wanneer iemand profeteert zijn er maar twee mogelijkheden, zegt Leenhouts: óf hij is een valse profeet óf hij is iemand die de waarheid spreekt. Het is óf uit de mens óf uit God.

Nadat Leenhouts zijn profetie ontvangen had, is hij nog wel een aantal járen predikant van de Gereformeerde Kerken geweest, maar na ruim een decennium is hij toch buiten zijn kerkverband geraakt. Hoe kon dit zo gaan? Lag dat aan zijn boodschap? Hadden de Gereformeerden op dat moment hun handen te vól aan de Vrijmaking? Was er op dat moment helemaal geen ruimte meer voor profetie? De eerlijkheid echter gebied onszelf af te vragen hoe wij zouden reageren als mensen óns zouden zeggen dat zij een profetie ontvangen hebben? Heeft de kerk van vandaag wél oor voor zulke mensen? Of komt iemand met een controversiële boodschap uiteindelijk toch altijd onder tucht te staan en/of buiten de kerk?

In deze profetie vinden we een boodschap én een perspectief die we binnen de Gereformeerde theologie nergens zo tegenkomen. Aan de ene kant lijkt deze visie voluit Bijbels; aan de andere kant roept ze ook vragen op. De Bijbel vertelt ons dat de Here mensen een profetie of een visioen kan geven. Er is de gave van profetie (o.a. Rom. 12: 7; 1 Cor.12: 28; 1 Cor. 13: 2 en 8; 1 Cor. 14 en 1 Thess. 5: 20 en 21). De vraag die zich met de profetie van Leenhouts aandient is of deze gave van profetie na het sluiten van de kanon nog altijd doorgaat. Wanneer dat inderdaad zo is, dient de gemeente deze profetie te toetsen. Tot dusver hebben de (Gereformeerde) Kerken deze profetie nooit getoetst. Op een dergelijk onderzoek is al eerder door een aantal professoren en theologen in een ‘Open Appèlbrief aan de Nederlandse Christenheid’ aangedrongen.[2] Toen Leenhouts zijn profetie ontving was er niet eens een instrumentarium om zijn profetie te toetsen. De tijd van profetieën was ‘voorbij’, zei men. Men vond dat hij beter naar de psychiater kon gaan dan naar de meerdere vergadering. De man is met zijn profetie inmiddels 60 jaar niet gehoord, terwijl de Bijbel ons zegt dat profetieën niet veracht moeten worden, maar getoetst.

Heeft hij er geen recht op om alsnog getoetst te worden? Zou dit niet een opdracht zijn, om niet te zeggen een schuld, die nog op de kerken ligt? De Gereformeerde Kerken zelf hebben later gezegd dat men open moet staan voor de mogelijkheid van profetie en dat daarom claims op profetie getoetst behoren te worden.[3]

We kunnen niet negeren dat in het Nieuwe Testament teksten staan als: ‘Dooft de Geest niet uit, veracht de profetieën niet, maar toetst alles en behoudt het goede’ (l Thess. 5: 19 - 21) en 1 Johannes. 4:1 waar we lezen: ‘Beproeft de geesten, of zij uit God zijn’. Er zijn immers ook valse profeten. In de eerste christengemeenten kwam tijdens elke samenkomst wel een profetie. Paulus zegt zelfs dat we daar naar moeten streven: ‘Streeft ernaar te profeteren’ (1 Cor. 14: 39b). In Romeinen 12: 6,7 zegt hij dat wij de gave van profetie hebben naar gelang van ons geloof. Dat is echter een verkeerde vertaling. In het Grieks staat namelijk: ‘analoog’, overeenkomstig ons geloof. Hebben we dan zo weinig geloof dat wij dáárdoor geen profetie meer ontvangen?

Als mensen claimen een profetie te hebben ontvangen, hebben zij recht op toetsing en is de vraag aan de theologie daartoe het vereiste instrumentarium te ontwikkelen. Nu kan uiteraard nooit wetenschappelijk nagetrokken worden wat er tijdens het ontvangen van die profetie met Leenhouts persoonlijk is gebeurd. Dat is iets wat tussen de Here en hem zal blijven. Wat we wél kunnen onderzoeken is wat hij ontvangen heeft en de omstandigheden waarin hij déze profetische woorden ontving en wat ze ons eventueel te zeggen hebben én of de Bijbel hiermee zoals hijzelf zegt inderdaad ‘verder voor ons opengaat’. Wij kunnen zijn boeken bestuderen, zien of deze profetie Bijbels theologisch verantwoord is en zo nagaan of een mate van plausibiliteit te vinden is. Deze profetie raakt mij niet alleen, maar maakt ook dingen duidelijk, waardoor ik me nu afvraag of er niet dingen in de Bijbel staan, die wij ‘gereformeerden’ tot nu toe te snel voor ‘niet-geopenbaard’ hebben gehouden, geestelijk gingen verstaan of alleen van betekenis achtten voor de nieuwe aarde.

1.3. Goddelijke bevestigingen

Leenhouts kreeg op zijn profetie ook goddelijke bevestigingen. Duidelijk hoorde hij de Here tegen hem zeggen: ‘Elia Kom!’ Leenhouts zag deze roep om Elia als een roep om iemand die het ambt van profeet moet bekleden, in navolging en met de geest en de kracht van Elia, de grote profeet in het boek Koningen. Volgens Leenhouts kunnen meerdere personen deze ‘Elia-opdracht’ uitvoeren. Johannes de Doper werd door Jezus een Elia genoemd. Later in Openbaring 11 komt er opnieuw één. Zonder het steeds nadrukkelijk te zeggen is Leenhouts ervan overtuigd dat hijzelf eveneens een Eliaanse opdracht heeft. Hij vertelt dat de Heer hem in dat visioen indringend bepaald heeft bij Maleachi 4: 5, 6. Daar staat dat de Heer door middel van een komende Elia de harten van de vaderen terug zal voeren naar de harten van de kinderen en omgekeerd. Die vaderen zijn de profeten. Het wil zeggen dat het volle geloof en godsvertrouwen van de aartsvaders, Mozes en de profeten weer moet terugkeren in Israël.

In Openbaring 10 wordt gesproken over het spreken van zeven donderslagen, maar wat deze donderslagen zeiden moet geheim blijven, het moet verzegeld worden. In datzelfde vers (3) staat dat een engel brult als een leeuw. Deze uitdrukking betekent in de Schrift uitstoting van profetie (Jer. 25: 30; Joel 3: 16, Hosea 11: 10 en met name Amos 3: 7,8). Leenhouts zélf hoorde zeggen: ‘Mijn Geest brult om Elia’ en ‘Elia kom’.

In Openbaring 10 is sprake van uitstoting van profetie. Dit komt tot uitdrukking in de woorden: ‘Hij riep met luider stem, zoals een leeuw brult’. Dat het hier een Eliaanse roeping betreft wordt Leenhouts duidelijk wanneer hij visionair moet zien hoe de laatste tekst van Maleachi (waar gesproken wordt over de zending van Elia) en Openbaring 10 inhoudelijk identiek zijn. Het is voor hem het geheim waar Daniël van sprak in zijn laatste hoofdstuk (12:9). De onthulling van dit geheim heeft Leenhouts een totaal andere visie op Israël, de gemeente én de eindtijd gegeven.

Leenhouts reikt drie aspecten aan die als goddelijke bevestigingen kunnen dienen:

1) Het tijdstip waarop de boodschap kwam. De boodschap kwam op een kruispunt van grote politieke en geestelijke gebeurtenissen: tijdens het gebed van de I.C.C.C. en net voor de constituering van de Wereldraad van Kerken.

2) De inhoud zelf en het exegetische licht dat die inhoud werpt op de Heilige Schrift, speciaal op het laatste Bijbelboek.

3) De aanvankelijke bevestigingen door controleerbare tekenen en wonderen. Mensen zijn hier getuige van geweest en kunnen er nú nog van getuigen. Bovendien hebben naderhand nog nieuwe tekenen en wonderen plaatsgevonden.

1.4. In een crisissituatie

Volgens Leenhouts krijgen mensen profetische woorden op speciale momenten in de geschiedenis. Meestal is dat een crisissituatie. Wanneer andere informatie én kennis, zelfs van de Bijbel, niet direct toepasbaar is of zelfs ontoereikend en de situatie onhoudbaar, grijpt God in. Als het nodig is spreekt God (op)nieuw. We lezen dit ook bij E. van Niekerk. Profetieën komen ‘niet zomaar uit de lucht vallen’. Leenhouts schrijft dat 1948 een opmerkelijk jaar was: De staat Israël werd opgericht, Jeruzalem en Berlijn scheurden in twee delen, in Amsterdam werd de Wereldraad van Kerken opgericht en als tegenhanger van deze Wereldraad werd een week eerder de volgens Leenhouts Bijbelgetrouwe International Council of Christian Churches (I.C.C.C.) opgericht.

Leenhouts vertelt dat het ontvangen van zijn profetie hemzelf ook in een crisis bracht. Het maakte hem ‘afgrondelijk eenzaam’. Hij schrijft dat wie in 1948 met een profetie of visioen aankwam, het risico liep hetzij geschorst hetzij doorverwezen te worden naar de psychiater. Dat wil niet zeggen dat Leenhouts de mensen van die dagen hierin niet begrijpt. Hij zou eerder zelf nét zo gereageerd hebben. Waarschijnlijk is hij daarom zélf wel zijn grootste tegenstander geweest. Leenhouts wist genoeg van soortgelijke voorvallen in de geschiedenis van de kerk. Juist daarom was het een klemmende vraag voor hem hoe God nu zó speciaal kon spreken tot hém. En hoe kan Israël nog een hoofdrol gaan spelen in de geschiedenis én in het koninkrijk van God? Als ‘gestroomlijnd - gereformeerde’ dominee had hij altijd gewaarschuwd voor verschijnselen van spiritualisme, dweperij, chiliasme en dergelijke. Hij vertelt daarna nóg steeds dat subjectivisme een afgrond kan zijn. Waar is zoiets meestal op uitgelopen? Er loopt voor hem een duidelijke lijn van de middeleeuwse mystiek - via dwepers naar de vrijzinnigheid. Veel huisjes waren op het drijfzand van subjectivisme gebouwd. Hoeveel valse profeten zijn er niet geweest? Religieuze waanvoorstellingen, goed bedoeld, hebben veel geïnfecteerd. Men kan denken aan heksenwaan, aan de Inquisitie en de brandstapels. Leenhouts zélf verwachtte ook geen vervullend handelen meer van God binnen het kader van deze aardse tijd. Er was voor hem alleen nog een rechte lijn naar de wederkomst van Christus.

Maar als de Heer nu wél écht spreekt? Dan is verzwijgen van die boodschap onmogelijk. Dat hebben alle profeten ervaren. Leenhouts neemt dan het voorbeeld van Jeremia die zei dat hij er niet van wilde spreken, maar hij kón het niet laten. De profetie brandde in zijn hart. Zo komt Leenhouts ertoe om voor Gods Aangezicht openlijk een eed af te leggen: ‘Here God, Gij weet hoe ik mij niets anders bewust ben, dan dat U woordelijk sprak in 1948, en ik geef de ervaring met het daaruit onmiddellijk voortgevloeide exegetische inzicht naar mijn vermogen door.’

In die bepaalde crisissituatie waarin de wereld zich in 1948 bevond kreeg Leenhouts een boodschap die zich op vier kernzaken richtte:

1. Ten aanzien van de kerk: Gods nee tegen het valse eenheidsstreven van de Wereldraad van Kerken: ‘Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord’.

2. De aankondiging van een mondiale grenssituatie: ‘Zie, Ik sta op de rand van uw bestaan’.

3. De goddelijke aankondiging van het aanlichten van een dag van vervulling over zijn gekochten: ‘Als Ik twee dagen zwijg, denkt ge dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten zal aanlichten?’

4. Ten aanzien van Israël: De roeping van Elia: ‘Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel overnemen in wrake en Elia roepen en mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia.’

Kort samengevat betekent dit dat Leenhouts de volheid der heidenen concreet in vervulling ziet gaan. Hierop zal Israël de Messias aannemen en dit heeft tot gevolg dat er een doorbraak komt van het rijk van God met een groot wereldreveil.

Wij zijn er mee opgevoed dat Christus: profeet, priester en koning is. Dat Christus koning was en is kreeg in de geschiedenis grote nadruk, maar waarom hoorden wij zo weinig van zijn profeet-zijn? Wij leven in de tijd na Pinksteren; we hebben geleerd dat de Geest is uitgestort over alle vlees, maar waarom is Gods spreken door Leenhouts niet serieus genomen? Jezus wijst er in Johannes 16: 12 t/m 15 juist op dat Hij na zijn heengaan de Heilige Geest zal sturen. Deze Geest zal de plaats van Jezus overnemen en de mensen de weg wijzen naar de volle waarheid. Bovendien zal Hij hun de toekomst verkondigen; dat blijkt nota bene het speciale werk van de Geest te zijn. In het Nieuwe Testament lezen we aanhoudend van de gave van profetie. Jezus is naar de hemel, maar de Heilige Geest gaat hier verder. Een aantal járen geleden verscheen een boek met de alleszeggende titel De Geest schrijft wegen in de tijd.[4]

Volgens de officiële Gereformeerde theologie spreekt God na het sluiten van de Kanon niet meer. Toch vernemen wij dat mensen in de loop van de geschiedenis voortdurend profetieën en andere tekenen van God ontvangen.

Opmerkelijk is dat wij vandaag niet de enigen zijn die deze vragen stellen. Er verschijnen in onze tijd nogal wat studies over profetieën en zelfs binnen de Protestantse Kerk in Nederland, die in haar oorsprong een traditioneel ‘Gereformeerde kijk’ op profetieën in zich bergt, is verandering te bespeuren. Deze verandering kwam met name aan het licht toen de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in 1994 de deputaten voor het contact met de Charismatische Werkgemeenschap Nederland de opdracht gaf een studie te doen naar ‘Openbaring, inspiratie en visioen’.[5] De strekking van deze studie was, hoe wij vandaag als kerk zouden moeten reageren wanneer wij met profetie worden geconfronteerd. In dat Rapport wordt Leenhouts zelfs mede als voorbeeld genomen én geciteerd. Dit deputaatschap rond deze studie af met: ‘Wij pleiten er dus voor om christenen die in de omgang met God en Christus een bijzondere ervaring opdoen, serieus te nemen. Wie kan getuigen van een inspirerende ervaring waarin God leek te spreken, verdient oprechte aandacht en openheid. Zo bepleiten wij een zorgvuldige omgang met de getuigenissen van hen die menen Gods stem te hebben gehoord of een visioen te hebben ontvangen. Het past de christelijke gemeente, open te staan voor hetgeen de Geest tot de gemeenten heeft te zeggen, op welke wijze ook.’ [6]

Met dit boek willen wij de profetie van Leenhouts serieus nemen, in zijn tijd plaatsen en toetsen aan de hand van de criteria die de eigen kerk hiervoor zijn aangereikt:

1. Erkenning van Jezus Christus als definitieve openbaring van God.

2. Eerbiediging van de tweeheid Schepper-schepsel.

3. God en kwaad.

4. De participatie aan Christus in de doop.

5. De uitkomst van de profetie.

6. Profetie moet stichten.

Als 7e criterium van toetsing willen we zien of Leenhouts, zoals hijzelf zegt, inderdaad een nieuw stuk Schriftuitleg op tafel legt.

2. Wie is Leenhouts en wat gebeurde er verder?

2.1. Inleiding in Leenhouts problematiek

Ook Leenhouts was er mee opgevoed dat de beloften van God altijd voorwaardelijk waren; ze worden vervuld op voorwaarde van bekering en meestal in fases. Beloften slaan altijd eerst op een bepaalde tijd en situatie. Later blijkt vaak dat dezelfde profetie een nieuwe, zelfs diepere vervulling krijgt. Leenhouts geloofde ook dat alle beloften vervuld waren in de komst van Jezus. Christus is het ‘Ja en Amen’ van al Gods beloften en de beloften die nu nog niet vervuld zijn moeten we geestelijk verstaan. Vóór de komst van Jezus hebben we niets speciaals meer van God te verwachten en Israël is nu de ‘Kerk’ van vandaag. God is verder ‘klaar’ met Israël.

Toen kreeg Leenhouts in 1948 zijn profetie en die profetie vertelde ‘corrigeerde’ hem dat God nog: a) momenten wél spreekt, b) niet klaar is met Israël, c) wél grote dingen gaat doen in deze huidige wereld, d) de uitstaande beloften daadwerkelijk gaat vervullen. Deze Goddelijke correctie sloeg bij hem in als een bom en dreef hem van lieverlee, ongewild, van zijn eigen traditie weg. Deze traditie had voor hem Gods beloften gestold, de Bijbel gestold, de toekomst op deze aarde gestold én Gods weg met Israël.

2.2. Curriculum Vitae

Abraham Adriaan Leenhouts is geboren op 11 januari 1915 te Schoondijke. Na zijn Gymnasium in Middelburg ging hij theologie studeren aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Op 11 mei 1941 werd hij predikant in Vlagtwedde. Op 24 september 1944 werd hij predikant in Heerenveen; tevens was hij daar gevangenispredikant in ‘Cracstate’. Op 9 februari 1947 volgde Enschede, op 5 maart 1950 Soest en op 19 december 1954 Castricum. In de periode van Castricum was hij tevens geestelijk verzorger in de psychiatrische kliniek ‘Duin en Bosch’ te Bakkum en leraar godsdienst op middelbare scholen in Amsterdam. In 1958 heeft hij zijn ambt neergelegd. In 1960 zei hij alle andere aanstellingen op om in vrijheid te kunnen preken, spreken en schrijven voor binnen- en buitenland. In 1990 ontving Leenhouts een eredoctoraat in de Biblical Philosophy van het International Bible Institute, Namadzi, Malawi, Centraal Afrika. Leenhouts overleed op 12 maart 2001.

De volgende boeken zijn van zijn hand:

– In een punt des tijds, een enquêteboek in 1945, Niemeijers, Groningen.

– Gods voorlaatste geheim, eindjaren vijftig, Gebr. Zomer en Keunings, Wageningen.

– Een Pascha voor Jahwe, 1965, Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam.

– Mijn wraak is barmhartig, 1971, Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam.

– Wedstrijd der altaren, 1981, Primo Vere, Den Haag.

– De man met de kruik, 1992, Primo Vere, Den Haag.

– De zeven Sjofarim in de Apocalyps, 1995, Primo Vere, Den Haag.

– De beker van Jozef, 1998, Primo Vere, Den Haag.

– De volheid der heidenen, 2001, Primo Vere, Den Haag.

Op zijn programma stonden nog:

– ’Het moment suprème’.

– ’De Eliaanse bruidswerving’.

– ’Het stierkalf verpulverd’.

Uitgaven in het Engels:

– My vengeance is merciful, 1989, Primo Vere, Den Haag. (Oorspronkelijk uitgegeven door Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam).

– Competition of the altars, 1989, Primo Vere, Den Haag. (Oorspronkelijk uitgegeven door Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam).

– The man with the Jar, 2008, Primo Vere, Den Haag

In bewerking:

– The seven Sjofarim in the Apocalypse, (De zeven Sjofarim in de Apocalyps).

– Joseph ‘s cup, (De beker van Jozef).

– The fulness of the Gentiles, (De volheid der heidenen).

Uitgave in het Zweeds:

– Mannen med krukan, 1994. Lavi Media, Sundbyberg, Zweden.

– Altartavlingen (Wedstrijd der altaren). Dit is niet officieel verkrijgbaar als boek; wel verkrijgbaar als kopie bij Lavi Media, Sundbyberg, Zweden.

In bewerking:

– De zeven Sjofarim in de Apocalyps.

In het Frans:

In bewerking:

– L ‘ homme á la cruche, (‘De man met de kruik’).

Al in 1938, tijdens zijn studie theologie, voelde Leenhouts dat de Here hem duidelijk maakte dat de dingen van het einde ta eschata dichtbij kwamen. Leenhouts ervoer dat het leven van die dagen omringd was van de komende dag des Heren. Later realiseerde hij zich dat 1938 het jaar was van de Kristalnacht en dat toen de voorfase startte voor de oprichting van de Wereldraad van Kerken.[7]

In een gesprek met F. W. Grosheide kwam hij erachter dat Grosheide geloofde dat er geen tussentijd is. Dat wil zeggen: Geen tijd tussen het sterven van een mens én de Wederkomst van Jezus. Grosheide had dat al vastgelegd in zijn boek De Verwachting der Toekomst van Jezus Christus.[8] De Generale Synode van de Gereformeerde Kerken was toen ook met datzelfde onderwerp bezig. In 1942 kwam de synode met een uitspraak hierover. Leenhouts schreef daar aan het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn eerste boek over.[9]

2.3. Predikant tijdens de Tweede Wereldoorlog

Als Leenhouts in 1941 predikant wordt in Vlagtwedde, zijn eerste gemeente, is het oorlog. Hij wordt dan op een afschuwelijke manier geconfronteerd met het lot van de Joden. In het ‘Gebouw van Christelijke Belangen’ nota bene zitten zo’n 300 Joden gepropt, klaar om op transport afgevoerd te worden. Leenhouts voelt dat hij die mensen moet bezoeken. Het snijdt diep in zijn ziel als hij een moeder in wanhoop haar kind op een stenen vloer ziet leggen en roept: ‘Dominee, kunt u mij zeggen waarom, waarom, waarom?’ Tot diep in de nacht is hij bezig met het lot van deze mensen. Een fascist roept hem spottend toe: ‘Wilt u ook mee dominee?’ Leenhouts antwoordt dan: ‘Als het tij keert en jullie straks gevangenen zijn, kom ik jullie ook bezoeken.’ In de dienst van dankdag, de dag daarop, kan hij niet voorgaan. Hij is stuk. Als door een wonder mag hij kort daarna in Groningen een jongen uit de gevangenis halen. De jongen zei dat hij gezien had dat engelen de vijand met blindheid sloegen. Naderhand heeft Leenhouts die ‘daders’ van toen inderdaad kunnen bezoeken tijdens zijn periode in Heerenveen. Daar was hij in 1944 predikant geworden. In 1947 volgde Enschede.

2.4. Geroepen in 1948

In de zomer van 1948 wordt druk geschreven over de Wereldraad van Kerken. Leenhouts is er een sterke voorstander van. In Heerenveen had hij er in het kerkblad al over geschreven. Hitler kon zijn gang mede gaan door de vreselijke verdeeldheid die er onder de christenen was. Leenhouts vertelde later dat hij in 1948 nog nauwelijks van de International Council of Christian Churches (I.C.C.C.) had gehoord. De I.C.C.C. was de tegenhanger van de Wereldraad van Kerken.[10] Hij vond het toen ook spijtig dat de Gereformeerde Kerken niet met de Wereldraad van Kerken meededen.

Dan wordt het augustus 1948. Plotseling bemerkt Leenhouts in zijn studeerkamer een laaiend vuur en in zijn geest hoorde hij een geweldige storm.[11] Een stem zegt: ‘Elia Kom!’ Later heeft hij vaak verteld dat hij niet op dat visioen zat te wachten. ‘Heer’, zei hij, ‘roep maar een ander. Laat een ander maar voor gek lopen…’ In zijn geest wordt hij op Golgotha voor het kruis gezet en hoort de massa schreeuwen: ‘Ha, ha, Hij roept Elia ….’ Leenhouts krijgt dan de voorzegging van de Heer dat Hij Israël dit nóg eens zal laten roepen. Daarop wordt hij door een onzichtbare hand achter zijn bureau gedrukt om te schrijven. God begint door hem heen te spreken:[12]

‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord. Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord.

Ziet, Ik sta op de rand van uw bestaan.

Zeg niet er is geen tussentoestand, zeg ook niet er is wel een tussentoestand, gij zult het wonder verwachten.

Als Ik twee dagen zwijg, denkt gij dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten zal aanlichten?

Als Ik het heelal doe inkrimpen tot de omvang van een knikker merkt gij het immers niet?

Boodschap voor de Gereformeerde Kerken.

Ja, gij moogt wel zingen het loflied: Gij zijt geen God van doden, maar van levenden. Want de doodsstreep loopt niet daar, waar het lichaam van een kind het graf ingaat, maar reeds daar waar gij krachtens het verband met Adam, de wortel van het menselijk geslacht, allen in zonde ontvangen en geboren zijt. Maar gij hebt u onduidelijk uitgedrukt. Gij hebt ‘profetisch’ gestotterd en daarbij ‘koninklijk’ gedwongen, en daardoor de harmonie der ambten tussen profeet, priester en koning geschonden. Hier ligt uw schuld. Zijt ge met dit beleid een zuivere afspiegeling geweest van de opperste Herder der kudde, wiens goedheid als een zachte glans ligt uitgespreid over de schapen? Kwam de opdracht: Hoed mijne lammeren tot zijn recht? Er moet tucht zijn, maar niet zo. Daarom heb Ik een man tegenover uw muur gesteld, met het breekijzer in de hand en een ongeneeslijke grimmigheid in hem uitgegoten, die niet wijken zal, totdat gij u bekeert. Bekeert u, dan zal ook hij genezen.

Maar er is méér! Wie geeft u het recht de kinderdoop te maken tot een stalen wet in ‘Israël’? Waar heb Ik dat gezegd? Dan zal Ik zwichten. Ook hierom heb Ik u geslagen. Ge hebt altijd nog de polsstok van uw nadenken nodig om over te springen van de verbondsbelofte naar het kerkelijke gebod van de kinderdoop. Ik heb u niet bevolen de kinderen niet te dopen, maar gij had door uw uit de geest geboren liefde elkander hierin moeten verdragen. Gij zult verstandelijke verlegenheden niet hanteren als een bijl om daarmee Mijn tafel stuk te slaan. Gij ziet uw belijdenis als vlak-Nederland, doch het is als het Himalayagebergte met hoogten waar geen mensenvoet ooit komt - vanwaar gij uw hulp moet verwachten. Terug naar de hoogten van Pasen en Pinksteren! Daarna zult gij het ganse veld overzien, waarlangs Ik mijn volk geleid heb.

Boodschap voor het Wereld-Baptisme.

Ook gij hebt mede uit reactie tegen de gereformeerden de volheid der openbaring losgelaten. Bekeert u.

Boodschap voor het Wereld-Barthianisme.

Ik heb het gebruikt tot verontrusting, maar val niet in de fout van Obadja. Of moet er weer een donderende eed van Elia gehoord worden?

Ten aanzien van Israël sprak de Heer:

Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel overnemen in wrake en Elia roepen en Mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia.

Boodschap voor de Hervormde Kerk.

Gij zult de maagdelijke geboorte geen dag langer laten ontkennen.’

Leenhouts schrikt er zelf van dat hij de I van Ik met een hoofdletter schrijft. ‘Ben ik krankzinnig?’ Hij hoort een engel duidelijk ‘Amsterdam’ roepen. Zijn vrouw zag hoe zijn tong zwart was tot achter in zijn keel; zwart als het leer van zijn schoen. Dat kwam volgens hem door het vuur waarin hij had gestaan.

Na enkele dagen komt een collega bij hem; die had van het voorval gehoord. Deze collega brengt de zaak bij de kerkenraad. De kerkenraad concludeert dan dat dit een zaak is voor de psychiater. ‘De tijd van profetie was voorbij.’[13]

In 1950 krijgt Leenhouts een beroep van de kerk van Soest. In Soest laat hij zijn visionaire ervaring rusten. Indirect komt het echter wél aan de orde. Men is daar evenals elders in het land nog druk met de nasleep van de Vrijmaking. Leenhouts voelt dat de ‘Vrijgemaakten’ in liefde tekort is gedaan. Volgens hem ligt er een liefdesschuld tegenover hen. Bovendien schrijnt het dat er zoveel lege plaatsen in de kerk zijn. Dit staat haaks op de ‘éne avondmaalstafel’ die hij voor ogen heeft. Het is zo ver verwijderd van Pinksteren. Met ‘verstandelijke verlegenheden’, die als een bijl gehanteerd werden, werd Gods Tafel stuk geslagen.[14] Hij moet hierbij ook denken aan ‘de man met het breekijzer’ uit zijn profetie, die toch, hoe dan ook, een werktuig in Gods hand moet zijn geweest. Hij stoort zich wel bijzonder aan die zin in het avondmaals formulier die spreekt van de vele korrels die samen één brood vormen. Maar al die lege plaatsen dan? Dit kan hij niet verkroppen.[15]

Om deze reden zoekt Leenhouts naar een mogelijkheid om met de Vrijgemaakten het avondmaal te vieren. Aanvankelijk staat de kerkenraad in grote meerderheid achter hem, maar men wordt vanuit de Classis teruggefloten. Leenhouts kan zich daar niet in vinden. Deze zaak loopt uit op een schorsing. Hij voelt zich eenzamer dan ooit.[16]

Na Soest komt een beroep van de kerk van Castricum. Eerst is hij daar hulpprediker. Dit combineert hij met een baan als leraar in Amsterdam. Leenhouts zwijgt aanvankelijk over zijn profetie, maar ook zoveel mogelijk over de Vrijmaking. De kerk bloeit en de nieuwe Maranatha kerk kan zelfs worden gebouwd. Hier gooit echter een tuchtzaak roet in het eten. Naar zijn eigen zeggen ging dit over het wel of niet onder tucht zetten van een broeder die ‘s zondags niet tweemaal naar de kerk ging. Leenhouts toonde begrip voor deze broeder. Dit werd hem als verachting van de tucht verweten. Maar kreeg hij in zijn profetie niet de woorden: ‘Er moet tucht zijn, maar niet zo’ en kwam vanwege die tucht niet die ‘man met het breekijzer’?[17]

Deze zaak had direct alles met zijn profetie te maken. Tenslotte durft hij om toetsing van zijn visionaire ervaring te vragen. Dit loopt echter op niets uit. Zijn diepste grief is dat de kerk in deze zaak zo rechtlijnig met de tucht omging; toen Leenhouts met zijn visioen kwam, was er die ‘bijbelse’ rechtlijnigheid niet. Dan zou men toen wel tot toetsing zijn over gegaan.

Na een lange moeilijke tijd legt Leenhouts tenslotte het ambt zelf neer om vrij ‘onder de blote hemel te staan’.[18]

2.5. Meer inzicht in de boodschap

Na die ene grote openbaring volgen er in de weken daarna nieuwe openbaringen. Van lieverlee krijgt Leenhouts meer inzicht in de profetie. Naast de net genoemde boodschap wordt hem een verbinding getoond tussen het laatste vers van het Oude Testament en Openbaring 10. In Maleachi 4: 5 en 6 staat dat de profeet Elia zal komen voordat de grote dag van God komt. Openbaring 10 (vers 3) spreekt van het brullen van een leeuw en het roepen van donderslagen. Leenhouts heeft in visionaire toestand beleefd dat de leeuw brulde: ‘Hij komt, Hij komt om d’ aard te richten’.[19] Hetzelfde geldt ook voor het samenrapen van de stenen. Het hele gebeuren van zijn roeping heeft hij in 1948 in visionaire toestand existentieel ervaren. De samenhang van deze openbaring mét de nader uitleggende visoenen die hij later kreeg, bracht hem tot het inzicht dat Maleachi 4: 5,6 en Openbaring 10 één geheel vormen. Het betekent dat de stenen van het verbroken pinksteraltaar van de gemeente van Christus bij elkaar geraapt moeten worden om daardoor Israël weer op zijn plek te brengen. Dit is een Eliaanse opdracht, die volgens hem, naar Maleachi 4, begint bij één persoon. Die is het startpunt, maar daarna waaiert het uit naar de gemeente. Hierom noemde de Here hem Elia[20] Maar de gemeente heeft eenzelfde Eliaanse opdracht. Ook de gemeente moet de mantel van Elia aantrekken.

Het woord ‘Amsterdam’ in deze profetie duidde volgens Leenhouts op de vergadering van de I.C.C.C. die op het moment dat hij zijn profetie ontving in Amsterdam in gebed was. ‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord. ‘ Hij heeft deze mensen later zijn bijzondere ervaring verteld.

2.6. Onder de open hemel

Vanaf 1958 begint Leenhouts te preken en spreken in allerlei kringen en verhuist naar Amsterdam. Hij wordt godsdienstleraar op een middelbare school; hem wordt zelfs aangeboden conrector te worden. Hij kan dit uit roepingsbesef niet aanvaarden. Na zes járen godsdienstonderwijs te hebben gegeven maakt de Here hem in december 1960 duidelijk dat hij ook deze functie moet neerleggen om in vrijheid zijn boodschap te kunnen verkondigen. Dit heeft financieel ingrijpende consequenties; maar hij geeft deze zorg aan de Heer. Zo krijgt hij de handen vrij om de profetie theologisch te doordenken.

Op een dag waarop hij en zijn vrouw financieel geen uitweg zien, klopt een vrouw bij hen aan, een Jodin, die hem een enveloppe met fl. 1000,- overhandigt. Kort daarop krijgt hij een brief uit Zwitserland met het verzoek om daar in Schwarzenegg, in een Missionsgemeinde te komen spreken. Dit gaat hij twintig jaar lang iedere maand doen.

Al in die begintijd komt in Zwitserland een vrouw de samenkomst binnen, die een ongeneeslijke artritis heeft met hevige pijnen.[21] Deze vrouw geneest tijdens één van zijn eerste diensten daar. Later heeft hij in het Franse gedeelte van Zwitserland een meisje dat bezeten was de handen opgelegd en in de Naam van Jezus bevrijd. Deze wonderen hebben er mede toe bijgedragen dat hij ingang kreeg in Zwitserse gemeenten en later heeft hij ook daar zelfstandig zalen gehuurd om er zijn boodschap te brengen.

Leenhouts ziet deze dingen als schakels in zijn ambtsketen; de keten van zijn priesterlijke bediening. Een schakel was ook dat hij in Karlsruhe mocht komen spreken en daar een enveloppe kreeg met zesduizend Duitse Marken en de boodschap om daarmee naar Israël te gaan.

Kort voor de reis naar Israël mag hij in Nederland een bijna blind meisje genezen. Mede hierdoor ontstaat er in Den Haag een groep mensen, die om hem heen staan. Deze groep noemt hij zijn ‘introductie- gemeente’.

In 1961 gaat hij naar Israël en spreekt met veel rabbijnen over Israëls Messiaanse bestemming. Leenhouts vertelt daar dat zij een koninkrijk van priesters moeten vormen voor de rest van de wereld. Hij voelt dan regelmatig heel sterk dat zijn spreken vastloopt doordat de Joden hem wijzen op de grote verdeeldheid die er onder de christenen is. Dat dwingt hem om verder na te gaan denken over het begrip ‘Volheid der heidenen’. Hij ontdekt dan dat dit niet een bepaald aantal inhoudt, maar een tot volle bloei komen van de gemeente van Christus, waardoor het Joodse volk tot jaloezie wordt gewekt en een vervullend ingrijpen van God volgt. Hierdoor komt Leenhouts met de Theocentrische opvatting. God komt Zélf de nog lege, uitstaande belofte vervullen.

De confrontatie met de verdeeldheid onder de christenen dwong hem na te denken over hoe God die volheid der heidenen zou bewerken om als christenen het juiste antwoord te hebben voor het Joodse volk in de komende nood. De vraag rees toen wat God zou gaan doen om de gemeente één te maken.

Leenhouts ontdekte dat de christenen elkaar moesten vinden rond de éne avondmaalstafel; het bloed van het Lam. Dat betekent: Elkaar de beker doorgeven aan de éne Tafel. Zo wordt de gemeente kanaal van Gods barmhartigheid (Romeinen 11:25,26 en 31). Dat is de grote visie. Mede door middel van de volheid der heidenen zal Israël tot bekering komen en terugkeren naar God[22].

Terug in Nederland wordt dit dan zijn grote gebed: ‘Heer, wat gaat U doen om de gemeente één te maken?’ Daarop hoort hij een stem die zegt: ‘Zet Mijn bloed op tafel.’ Naderhand realiseert Leenhouts zich dat die roep op hetzelfde tijdstip kwam als dat de Assemblee van de Wereldraad van Kerken in New Delhi besloot dat de basis van de oecumene de gemeenschappelijke avondmaalsviering moest zijn. Maar deze Wereldraad van Kerken is volgens Leenhouts vrijzinnig te noemen.[23]

Zo staan er op dat moment twee avondmaalstafels tegenover elkaar: die van New Dehli én die van Leenhouts’ introductie-gemeente in Den Haag. Zoals er twee altaren stonden op de Karmel. Die twee altaren stonden in feite ook in Den Haag zelf tegenover elkaar. Ook daar werd gezegd dat de basis van de oecumene de gemeenschappelijke avondmaalstafel moest zijn. Dit werd gezegd door predikanten die ronduit vrijzinnig waren. In Den Haag stond toen de vrijzinnige predikant P. Smits die de bekende uitspraak over de verzoening door Jezus deed: ‘Geef mijn portie maar aan fikkie.’[24]

Een groep van honderd mensen komt samen en de avondmaalstafel wordt gereed gemaakt. Eén van hen maakt Leenhouts er dan op attent dat er op dat moment in Den Haag een soort Karmelgericht gaande is. Als dat zo is, zei men, al is het misschien maar klein, dan moet daar toch ook iets van ‘vuur’ op het altaar te verwachten zijn.[25]

Nu was er vlak voor de aanvang van deze samenkomst een mevrouw naar Leenhouts gekomen. Zij was een weduwe met vijf kinderen. Ze huilde vanwege ondragelijke pijn door een versleten nekwervel. Ze was er twaalf jaar voor bestraald geweest. Niets hielp haar meer, geen medicijn, geen dokter. Nu kwam ze daar nog even langs. Wanneer dat niet hielp, zou ze zelfmoord plegen.[26]

Aan die avondmaalstafel bidt Leenhouts een emotioneel gebed: Heer, ik wil niet bij een engel terechtkomen, maar in de Naam van Jezus kom ik bij U, de Allerhoogste. U weet dat ik op aarde verkondig over Israël en over wat in 1948 met mij is gebeurd. Als het er nu helemaal niet toe doet of je gelooft dat Jezus uit de maagd Maria geboren is, als het er niets toe doet of Hij lichamelijk uit de dood is opgestaan, werpt U dan tekenen en wonderen op de oecumene die ze hier in Den Haag gaan oprichten. Laat blinden gaan zien. Geef overweldigend Uw vuur op hun tafel. Maar als het waar is wat ik op aarde moet verkondigen, geneest U dan deze vrouw. De gemeente wacht in doodse stilte af. Prompt komt die mevrouw naar voren en zegt: ‘Het is net of een hand duizend draden van pijn uit mijn hals getrokken heeft; ik heb geen pijn meer.’ In de Haagse Ursula-kliniek constateerden professoren na uitvoerig onderzoek dat zij een wervel had fris en gezond als een baby.[27] Er gebeurde een scheppingswonder. Leenhouts ervaart dit weer als een nieuwe schakel in zijn ambtsketen.

In deze periode probeert Leenhouts ook de Nederlandse Regering en het Vaticaan voor zijn visie te winnen. Hij doet dat door middel van Open Brieven.

In de eerste Open Brief (september 1965) aan de Regering en het Parlement van Nederland[28] wijst Leenhouts op de bijzondere positie van Israël te midden van de andere volken. Hij legt uit wat de taak van de kerken ten aanzien van Israël is. In de geschiedenis heeft men de kerk te vaak geïdentificeerd met het Koninkrijk van God. Leenhouts wijst dan op de relatie die de kerken in Duitsland hadden met het Nationaal Socialisme, wat volgens hem opgeblazen werd tot een soort duizendjarig rijk. Hierdoor lieten de kerken toe dat miljoenen Joden werden gedood. Gods reactie hierop was dat Berlijn in tweeën viel. Nu wil Duitsland zich sterk maken door alles te zetten op de hereniging; men wil zich hiervoor zelfs sterk maken met nucleaire bewapening. De Nederlandse Regering moet haar NAVO-partner Duitsland duidelijk maken dat Duitsland alleen verder kan als het zich met Israël verzoent en er zich tevens voor inzet dat Israël een koninkrijk van priesters kan worden. In een verdediging van zijn visie noemt hij het Vaticaan en de Wereldraad van Kerken twee antichristelijke machten.

In een tweede Open Brief (februari 1966) aan Regering en Parlement van Nederland wijst hij op de noodzaak van het luisteren naar profetieën en dat nog altijd geldt wat in Genesis 12: 3 over de kinderen van Abraham staat: ‘Ik zal zegenen wie u zegenen, en wie u vervloekt zal Ik vervloeken.’ Hij noemt de muur van Berlijn ‘Gods vloek in steen’ en herhaalt min of meer wat hij in de eerste Open Brief schreef.[29]

In de Open Brief aan het Vaticaan (Pinksteren 1972) schrijft Leenhouts over de buitenlandse politiek van het Vaticaan. Hij vraagt dan of Paus Johannes XXIII zich met zijn encycliek ‘Pacem in Terris’ niet teveel heeft laten beïnvloeden door het communisme en partijleider Chroetsjow. Communisten verleenden hun medewerking voor de Vredesprijs van de Paus; bij de uitreiking ervan was zelfs een afgevaardigde van de Russische ministerraad aanwezig. Zo omarmde het Vaticaan eerder Hitler en het fascisme en misbruikte het communisme járen de Russisch-Orthodoxe Kerk. Leenhouts wijst op de infiltratie van de KGB in kerk, staat en maatschappij, tot in de Wereldraad van Kerken toe. Daarom vraagt hij waar hun gave van het onderscheiden van geesten is. Al deze mensen dragen volgens hem trekken van de mens der zonde uit 2 Thessalonicenzen 2: 3 en 4. Leenhouts wijst verder weer op Gods speciale weg met Israël naar Romeinen 11, dat het Vaticaan de banvloek over Luther moet herroepen en stopt met de hiërarchie: Keer terug naar de stem van de Goede Herder! Aan het einde van de Open Brief geeft hij een samenvatting van zijn tot dat moment geschreven boeken.[30]

2.7. Eerstelingsgarve

Half in de járen zestig ontstaat vanuit de introductiegemeente de stuwing om in praktijk te gaan brengen wat Leenhouts in zijn boek Een pascha voor Jahwe had voorgesteld, namelijk om op de eerste vrijdag van elke maand het Heilig Avondmaal te gaan vieren.[31] Dit was voor Leenhouts een teken van de Heilige Geest dat het moment gekomen was om hiermee ook daadwerkelijk een start te maken. Met de opbrengst van de collecten wilde men Israël eerstelingsgarven aanbieden; precies zoals in de oudtestamentische tijd de andere stammen het op de Tweede Pesach aanboden aan de Levieten, om hun ambt te kunnen uitoefenen. Toen er een symbolisch bedrag van fl. 14000,- in het Beker- en Graanfonds was opgebracht, is dit verdeeld over een ‘getuigenisgedeelte’ en een ‘graangedeelte’, om dit als een beweegoffer het Joodse volk aan te bieden.[32]

De naamgeving van dit fonds is ontleend aan de geschiedenis van Jozef, waarin Jozef de beschuldiging van het stelen van zijn in de ogen van Leenhouts profetische beker, gepaard laat gaan met barmhartigheid in de vorm van graanhulp. In analogie daarmee is de bedoeling van het Beker- en Graanfonds geweest om met woord en daad het getuigenis te richten tot Israël. Als voorbeeld diende daarbij de symbolische koop van een akker door de profeet Jeremia (Jer. 32), het teken dat het land in volle glorie zou worden hersteld.

Leenhouts zag het aanbieden van deze eerstelingsgarve als een symbool dat het Joodse volk vanuit de viering van het éne avondmaal door de tot eenheid gebrachte gemeente uit de heidenwereld, eenmaal (Jesaja 61: 5,6) het vermogen der volkeren zal genieten en daarmee vrijgesteld zal worden voor de uitoefening van hun ambt van koninkrijk van priesters in het komende vrederijk. Hij zag daarin tevens Gods barmhartige wraak, namelijk dat de Here de hoon aan het kruis: ‘Hij roept Elia’, omzet in barmhartigheid. Een barmhartigheid die tot uiting komt in de ene avondmaalstafel als teken van de samengebrachte stenen van het verbroken pinksteraltaar.[33]

De presentatie van deze eerstelingsgarve heeft plaatsgevonden in 1969 op de Tweede Pesach. Het was toen tevens Goede Vrijdag. Leenhouts bracht zijn boodschap om drie uur in de middag, het moment dat Jezus stierf. Hij deed dit door een Oorkonde voor de klaagmuur te houden.[34]

In genoemde oorkonde wordt vermeld dat van het bijeengebrachte bedrag de helft (fl. 7000) als eerstelingsgarve aan Israël werd aangeboden, met de aantekening dat dit bedrag zal worden overgemaakt, zodra het bericht van de aanvaarding daarvan door de voor Israël verantwoordelijke instanties het secretariaat van de Stichting Getuigenis en Eenheid heeft bereikt.

Het was voor Leenhouts een Godswonder dat hij niet werd opgepakt. Leenhouts sprak tevens met de minister van religieuze zaken en met een aantal rabbijnen. Bovendien stuurde hij een Open Brief aan alle leden van de Knesset.[35]

In de Oorkonde staat dat de Heer in 1948 in Nederland een profeet verwekte aan wie Hij onthulde wat de inhoud was van Openbaring 10. Verder staat er de roeping van Israël in om naar Exodus 19: 6 en Jesaja 61: 5-7 een koninkrijk van priesters te zijn, dat er een Vrederijk gaat komen, dat Jezus de Vredevorst is, het Lam Gods dat de zonden van de wereld moest wegnemen en dat zij Israël naar het voorbeeld van de priesterstam geld aanboden om symbolisch te laten zien hoe het in de toekomst zal moeten gaan. Dit losgeld werd op 4 april 1969 aangeboden, naar de vermelde opdracht in Leviticus 23: 11.[36]

De Open Brief aan Regering en Parlement van Israël vermeldt weer de speciale teksten voor Israël, de vergeten dimensie in de politiek van de roeping voor Israël, dat een politieke oplossing alleen via een religieuze oplossing komt, dat de ban waar het Oude Testament mee eindigt alleen in de Messias opgeheven kan worden en dat pas dán de wereldvrede aanbreekt.[37]

2.8. Nieuwe schakels

Op de avond na de grote actie bij de Klaagmuur overvalt Leenhouts een enorme vermoeidheid en nieuwe eenzaamheid. Hij vraagt zich af voor wie hij het allemaal doet. Wie weet hier nu van? Wie bekommert zich nog om wat in Romeinen 9-11 staat? Moet ik dit, Heer, allemaal alléén opknappen? Terwijl zijn vrouw om negen uur naar bed gaat, maakt hijzelf nog een wandeling. Tijdens die wandeling bidt hij om een nieuwe bevestiging van God. ‘Heer de Joden hebben op deze Paasavond overal een stoel klaarstaan voor Elia. Geef dat onderweg iemand mij aan tafel uitnodigt en de stoel van Elia geeft. Met de beker vóór mij en matses.’ Binnen tien minuten komt Leenhouts tijdens die wandeling drie bejaarden Joden tegen, die hem in het Duits groeten en uitnodigen mee te gaan naar hun huis. Daar komt hij op de stoel van Elia te zitten met de beker en de matses voor hem. Hij voelt zich opnieuw overweldigd door de grootheid van God, tegenover hem, kleine, zondige mens.[38]

In het najaar van 1969 hoort Leenhouts de Here zeggen dat hij in februari aanstaande naar Marokko moet: ‘Wend u tot Hassan in Marokko.’ Zijn vrouw lachte er eerst nog om en zegt: ‘Dat is me nu ook een toestand in Marokko’. Toch blijkt het ernst te zijn. Al gauw komt hij erachter dat in februari het feest van Aid el kebir wordt gevierd. Dat is het feest waarbij elk Arabisch gezin een schaap slacht. Dit is ontleend aan het dreigende offer van Isaak in Genesis 22. Ze hebben alleen de naam Isaak veranderd in Ismaël. Dit is het Arabische Pesach. (Toen hij daar later was, hoorde Leenhouts de koning in het Frans voor de radio zeggen: ‘Dit bloed is de eenheid van ons volk’). Hij begrijpt de opdracht: Als ik bij de Joden tijdens Pesach een proclamatie moet aanbrengen aan de muur dat op de basis van het bloed van het Lam het vrederijk zal doorbreken en de Joden een koninkrijk van priesters moeten worden, moet ik dit nu ook bij het broedervolk gaan doen. Immers, beide volken ontkennen de vervulling van het geslachte Lam Gods en daardoor slachten ze elkaar af.[39]

In februari 1970 is Leenhouts met zijn vrouw en twee van hun kinderen in Marokko. Hij wil de koning een Franse Bijbel aanbieden en vragen of hij eraan mee wil werken dat Israël een koninkrijk van priesters kan worden. Leenhouts wandelt regelmatig in de richting van het paleis om uit te zoeken hoe hij de koning met deze boodschap kan bereiken. Het blijkt niet eenvoudig te zijn. Op één van deze wandelingen wordt de familie spontaan uitgenodigd om deel te nemen aan het ‘Arabische Pesach’, Aid el kebir. Ook daar vertelt hij van het ‘Ware Lam Gods’.

Hoewel hij geen diplomatieke papieren had, is hij uiteindelijk toch op wonderlijke wijze uitgenodigd in het paleis van de koning. Hij kreeg er de minister van protocol te spreken. Na overleg met de koning arrangeert de minister voor Leenhouts een gesprek met de rechterhand van de koning, l’ historiographe royal, de koninklijke geschiedschrijver. Door middel van deze geschiedschrijver biedt de koning zijn excuses aan dat hij Leenhouts niet persoonlijk kan ontvangen, vanwege de vele afspraken, maar regelt voor hem dat hij uitvoerig zijn verhaal kan doen aan de professoren van de universiteit van Fez. Aan deze l’ historiographe royal overhandigt Leenhouts een Open Brief voor de koning in zijn hoedanigheid van één van de leiders van Islamitische volken.[40]

In deze Open Brief schrijft Leenhouts over zijn roeping in 1948 en de roeping van Israël; dat Israël nu al zo’n 2000 jaar een weg van lijden gaat zoals de Messias die ging, dat Israël tóch Gods eerstgeborene is, een gewijde natie, die naar het voorbeeld van de priesterstam door de andere volken financiëel onderhouden moet worden. Leenhouts belijdt tegenover hen, Islamieten en volk ‘uit de tent van Abraham’, dat wij christenen een schuld op ons hebben tegenover het Joodse volk. Hij vertelt wat zij in 1969 bij de Klaagmuur hebben gedaan en hoopt het verder persoonlijk toe te mogen lichten.[41]

Indringend stelt hij de professoren deze vraag: ‘Als er in Exodus 19:6 geschreven staat: Gij zult Mij een koninkrijk van priesters zijn en een heilig volk, is dat dan volgens u door de Joden zelf in hun Thora geschreven om hun eigen ‘voorgevel’ wat op te schilderen, of is dit een Woord van Allah?’ Dan antwoordt de rector magnificus daarop met: ‘Akkoord, dit is een woord van God.’ Het Joodse volk is een priestervolk en moet een priesterlijke functie hebben. ‘Bent u dan ook bereid’, vraagt Leenhouts daarna, ‘om uw medewerking te verlenen als ik in Holland bij de rabbijnen en voorgangers van de christelijke gemeente ter sprake breng hoe dit effectief kan worden in onze wereld?’ Opnieuw antwoordde de rector magnificus: ‘Je souhaite que vous êtes un intermédiaire entre tous les nations. Je veux vous aider.’ Hij wilde hem helpen onder elk volk, als dit ter sprake zou komen.[42]

Wanneer Leenhouts in Holland terugkomt voelt hij opnieuw de machteloosheid van de kerkelijke verdeeldheid. Natuurlijk deed het hem ook pijn, maar het ging hier om het gevoel van machteloosheid om als christenheid ook maar iets te kunnen ondernemen in de richting van het effectief worden van de functie van het joodse volk vanwege onze verdeeldheid.

Om zijn bezoek aan Marokko te completeren brengt hij het jaar daarop deze zelfde boodschap aan de berbers in Tunesië.

In 1973 gaat hij opnieuw naar Jeruzalem. Hij gaat dan om daar die éne avondmaalstafel op te richten als symbool voor alle christenen. Nu had Leenhouts in 1972 een joodse advocaat uit Zuid-Afrika leren kennen. Deze had het boek Mijn wraak is barmhartig in het Engels vertaald. Zelf kon hij de stap naar het christendom niet maken. De onderlinge verdeeldheid van de christenen stootte hem af.

Deze advocaat zit in 1973 in Jeruzalem. Leenhouts schrijft naar hem dat hij op Goede Vrijdag opnieuw naar Jeruzalem zal komen, nu om er de éne avondmaalstafel op te richten. Leenhouts komt daar, huurt een cel in een klooster in de profetenstraat en bidt op de stenen vloer om mogelijkheden. Via een Amerikaanse vrouw die onder Joodse en Arabische kinderen werkt, verneemt hij dat er diezelfde week een vergadering is van voorgangers van de meeste christelijke gemeenten in Jeruzalem. Op die vergadering mag Leenhouts zijn grote wens aankondigen: Op Goede Vrijdag samen als christenen uit al die verschillende kerken het heilig avondmaal vieren. Iedereen wordt er enthousiast voor en in de Schotse kerk op de Sionsberg zal het gaan gebeuren. Het thema wordt ‘What the cross means in my life’.

Leenhouts stelt de Joodse advocaat op de hoogte en nodigt hem uit. Het eerste wat deze roept is: ‘Dan bestaat Jezus. Ik kom ook.’ Alle voorgangers geven er een schitterend getuigenis. Dit ontroert Leenhouts enorm en in stilte bidt hij of de Here het hart van deze Joodse man aan wil raken zodat ook hij voor Jezus gewonnen wordt. Heer geef me een teken dat dit Uw wil en weg is; geef me als teken dat één uit Israël om drie uur - Here Jezus Uw stervensuur - U aanneemt. Als de voorganger van deze samenkomst om even voor drie de laatste uitnodiging doet om Jezus aan te nemen én te komen, staat klokslag drie uur de Joodse advocaat op. Hij geeft zijn hart aan Jezus en allen leggen hem de handen op. Dit is ‘Vuur op het altaar’. Eendrachtig vieren ze daarna samen het Heilig Avondmaal. Een Jood gaf zijn hart aan Jezus. Later is hij in Amsterdam gedoopt.[43]

In oktober van hetzelfde jaar komt de Yom Kippur oorlog. Leenhouts noemt dat de oorlog die een grote negatieve ommekeer betekende voor Israël.[44] In zijn boek Mijn wraak is barmhartig uit 1971 had hij geschreven: Israël wordt weldra voor de keus gesteld Israël wil je de Grote Verzoendag als een grote verdoemdag?[45]

In 1974 krijgt Leenhouts de opdracht om zich opnieuw tot ‘Israël’ te wenden en zijn boodschap aan heel het Joodse volk voor te leggen. Hij gaat daarvoor naar een vergadering van alle Israëlitische kerkgenootschappen in Nederland. Daar is hij toen verwezen naar de opperrabbijn van de Portugese synagoge, Rodriguez Pereira. Deze rabbijn nodigde hem uit om zijn boodschap voor te leggen op een conferentie van rabbijnen in datzelfde jaar in Knokke, België. Daar zouden rabbijnen vanuit de hele wereld vertegenwoordigd zijn.

Leenhouts heeft die conferentie bijgewoond en met veel rabbijnen gesproken. Tijdens deze conferentie werd door de conferentiegangers onder andere een dienst bij gewoond in de hoofdsynagoge van Antwerpen. Ook Leenhouts nam daar aan deel. Het sneed hem door de ziel toen hij daar één van de rabbijnen hoorde zeggen: ‘Er rest ons Joden eigenlijk maar één kreet en dat is: Eloi, Eloi, lama sabachtani?’ Het waren dezelfde woorden als Leenhouts in 1948 uit Gods eigen mond hoorde. Na deze conferentie kreeg hij van de opperrabbijn van Amsterdam het advies om de hoofdlijnen van zijn visie eerst op schrift te stellen. Dit heeft hij gedaan in het boek Wedstrijd der altaren. Later heeft hij dit boek aan de opperrabbijn kunnen aanbieden.[46]

In de eerste week van 1981 krijgt Leenhouts de uitnodiging om zijn verhaal in Zweden te komen doen. Hij vindt daar een aandachtig gehoor. Er komt een team dat zijn boeken begint te vertalen. De Zweedse radio zendt een interview met hem uit. Bovendien worden de Zweedse rabbijnen hierover ingelicht. In het jaar 2000 is een uitvoerige internetsite over Leenhouts in het Zweeds te vinden.

2.9. Open Appèlbrief aan de Nederlandse Christenheid

In 1982 wordt Leenhouts op uitnodiging van een groep van professoren en predikanten gevraagd om zijn profetische boodschap nader uiteen te zetten.[47] Op 13 augustus 1983 discussiëren ze met elkaar verder. Leenhouts zal die dag spreken over ‘Drieërlei aspect van de grenssituatie: strategisch, economisch en ecologisch, diagnose en therapie.’ Op deze lezing volgt een uitgebreide discussie. Dit heeft als resultaat dat deze groep professoren en predikanten een Open Appélbrief stuurt ‘aan de Nederlandse Christenheid’.

De inhoud van deze ‘Open Appelbrief aan de Nederlandse Christenheid’ is dat deze groep bij Nederlandse christenen een beroep doet op 1 Thessalonicenzen 5: 19-21 om de profetie van Leenhouts te onderzoeken en te toetsen. Zij wijzen er op dat profetie altijd serieus genomen dient te worden én getoetst; zeker nu men, volgens hen, op dat moment in een grenssituatie van de geschiedenis is beland.[48]

In oktober 1983 wordt deze Appélbrief gestuurd naar de meeste Nederlandse kerken, christelijke gemeenschappen, christelijke dagbladen, omroepbladen, kerkbladen van de verschillende kerken, buitenlandse bladen in Michigan, Toronto, Ontario, Potchefstroom, naar diverse christelijke opiniebladen en theologische faculteiten van de Universiteiten in Nederland.[49]

Tijdens die discussie op 13 augustus 1983 onderstreept Leenhouts nog eens zijn grote moeite met de Wereldraad van Kerken vanwege zijn vrijzinnige inslag.[50] Hij vertelt tevens dat God hem in dat visioen van 1948 een addernest heeft laten zien met daarin een adder die God lasterde met een gespleten tong. Dat sloeg voor Leenhouts op de dubbele grondslag van de Wereldraad: Jezus als Messias belijden, verzoener, maar tegelijk vrijzinnige ideeën tolereren. Dit wil niet zeggen dat iedere aangesloten kerk vrijzinnige gedachten heeft, maar die ruimte geeft men wel. Subjectief eerlijk zijn kan iemand evengoed objectief laten dwalen, zegt Leenhouts. Tijdens deze discussie gebruikt hij opnieuw zijn vaker gebruikte voorbeeld van het afdwalende schip: Een groot schip voer tussen Noorwegen en Alaska. Een toerist heeft zijn jas met metalen voorwerpen daarin, in de stuurhut naast het kompas gehangen. De stuurman stuurt goed. Hij leest het kompas voortreffelijk. Toch dwaalt het schip vanwege die metalen voorwerpen af. Ergens achter in het schip merkt een matroos dat en hij zegt het. Deze matroos wordt door de anderen behoorlijk op z’n nummer gezet. Ze hebben geen oor voor zijn boodschap en laten hem zien hoe ze alles goed in orde hebben en exact het kompas volgen. Hoewel dit zo lijkt, loopt het schip toch gevaar te pletter te lopen.[51]

2.10. Eredoctoraat

In 1990 krijgt Leenhouts bezoek van de toenmalige president van de International Bible Institute uit Malawi. De president was door middel van Nederlandse christenen op de hoogte gebracht van de profetie én de publikaties van Leenhouts. Dagenlang wordt samen gesproken. Dit bezoek resulteert verrassend in een eredoctoraat.

2.11. De Stichting Getuigenis en Eenheid

Járen heeft Leenhouts na zijn officiële ambtsperiode rond gepreekt én gesproken. Zo’n 25 jaar lang preekte hij elke zondagmorgen in Krasnapolsky in Amsterdam. Daar was een grote introductiegemeente om hem ontstaan; mensen die naar zijn boodschap hoorden, elke maand samen avondmaal vierden en hem ondersteunden met gebed en financiën. Zo’n introductiegemeente was er zoals gezegd ook in Den Haag en eveneens een in Rotterdam. Regelmatig preekte hij ‘s morgens in Amsterdam, ‘s middags in Den Haag en ‘s avonds in Rotterdam. Later werden er ook diensten op vrijdagavond gehouden.

Op dit moment zijn er nog overal groepen die elke week een samenkomst hebben met een cassetteband van Leenhouts en elke maand een hoofdstuk van zijn boeken bestuderen. Merendeels zijn dit mensen die het niet meer in een kerk kunnen vinden, omdat ze van Leenhouts een ‘andere bril’ hebben gekregen. Deze mensen zien de boodschap van Leenhouts als een ware uitlegging en toespitsing van Gods Woord.[52]

In 1991 komt voor Leenhouts het moment, dat hij het regelmatig preken moet beëindigen. Hij wijdt zich verder aan exegetische studie van de teksten waarover hij speciale woorden van de Heer ontving en het op schrift stellen ervan.

Leenhouts heeft nooit een eigen gemeente willen stichten. Daar voelde hij zich niet toe geroepen. Zijn grote missie lag in het herstellen van het altaar des Heren, net als in de dagen van Elia. Zo voelde hij het: ‘Een Elia zijn’. Toch is er wel een stichting rondom hem gekomen. Dat is de ‘Stichting Getuigenis en Eenheid’.[53] Deze stichting is in 1962 opgericht ‘om de financiële en administratieve zijde van de arbeid van ds. A.A. Leenhouts te behartigen.’ Het is niet goed als de prediker voor zijn eigen onderhoud zou moeten zorgen én het ingekomen geld zélf moet beheren. Geld en boodschap dienen uit elkaar gehouden te worden, vond men. De stichting wil geen religieuze beweging zijn. Wel zijn er ‘aanhangers’ zowel in Nederland als in Zwitserland, Zweden, Canada, Indonesië, speciaal in Irian Jaya en Malawi.

2.12. Stoom of atoom?

Leenhouts als denker keek verder dan de gebruikelijke menselijke horizon. Hij was niet alleen bezig met Brood met een grote B, maar dacht ook na over de voorziening van brood met een kleine b.

Dit kwam voort uit zijn denken over de vraag hoe er gedurende de periode van vrede en bloei, die hij op de derde Godsdag aan zag breken, voor héél de mensheid voldoende voeding zal zijn. Hij stelt daarbij dat het bekende gebed ‘Het Onze Vader’ volgens een heilige orde door God zal worden verhoord. Dit betekent echter dat eerst de ‘heiliging van Gods Naam’ moet plaatsvinden, daarop volgt de bede ‘Uw Koninkrijk kome’, vervolgens het ethisch-religieuze ‘Uw wil geschiede, gelijk in de hemel, alzo ook op de aarde’, daarna kan de vierde bede volgen: ‘Geef ons heden ons dagelijks brood’.

Hij merkt in dit verband op dat het gewettigd is om deze bede heel letterlijk te nemen en de nadruk daarbij te leggen op het woordje ‘ons’, dat wil zeggen voor héél de mensheid. En last but not least: Hierbij moeten we milieugericht te werk te gaan.

Hoezeer Leenhouts die tijd van vrede en bloei aan het hart ging laat hij ons zien in de brochure ‘Stoom of atoom?’ die hij hierover geschreven heeft.[54]

In deze brochure doet hij een voorstel over het ontwikkelen van duurzame en schone energie. Dit komt onder meer tot uitdrukking in een voorstel voor het ontwikkelen van een nieuwe vorm van schone en duurzame energie door middel van stoomketels die met behulp van brandglazen, c.q. lenzen of spiegels door de zon verhit worden.

2.13. Einde

Leenhouts is overleden op 12 maart 2001, in Den Haag. Kort tevoren had hij mij gevraagd of ik de rouwdienst zou willen leiden. Tijdens die dienst heb ik gesproken over 1 Koningen 18: 41-46. Dit is het vervolg van het Karmelgericht. Ik heb gesproken speciaal over het wolkje ter grootte van een mans hand. Het leven van (deze Elia) Leenhouts zelf heeft na de profetie in 1948 ook veel weg gehad van een Karmel-gevecht. Hij onderkende heel wat Achabs in zijn leven; niet in het minst in zijn eigen kerk.

Toch was er ook altijd het wolkje van hoop en uitzicht. Dat wolkje was natuurlijk de bemoediging én bevestiging door de Here zelf, voortdurend. Dat wolkje waren ook zijn gezin, familie, vrienden, de mensen van de introductiegemeenten en de Stichting.

Tijdens de plechtigheid las zijn dochter Ilona een door hemzélf opgestelde afscheidstoespraak voor.[55]

2.13.1. Profetie (nog) niet vervuld

Na het heengaan van Leenhouts vroeg ik zijn vrouw of haar man ooit teleurgesteld is geweest dat hij van zijn ontvangen boodschap zo weinig in vervulling heeft zien gaan. Je zou toch, na al die járen van eenzaam strijden vaak, aan je eigen boodschap kunnen gaan twijfelen. Zij vertelde dat haar man daar nooit mee heeft gezeten. Het heeft hem altijd overeind gehouden dat Jeremia, die verkondigen moest dat Israël na zeventig jaar terug mocht naar het eigen land, ook nooit iets van vervulling heeft meegemaakt. Zo is ook de apostel Paulus op reis gegaan naar Rome om uiteindelijk in Spanje terecht te komen. Niemand kan aantonen dat de apostel ooit in Spanje is aangekomen.[56]

3. De context van de profetische woorden

Om Leenhouts te verstaan moeten we beseffen dat profetische woorden altijd eerst betrekking hebben op de situatie waarin zij ontvangen worden. Daarom willen wij de profetie van Leenhouts nu plaatsen in de tijd en situatie waarin hij haar ontving.

Wij verdelen de context van de profetie in drie velden:

3.1 een politiek,

3.2 een kerkelijk en

3.3 een theologisch veld.

In dit onderzoek gaan wij niet in extenso op zoek naar alles wat over deze onderwerpen geschreven is, maar we beperken ons voornamelijk tot wat Leenhouts zelf aanreikt, omdat hij daarmee zelf zijn theologie positioneert en de literatuur uit zijn eigen context zoals Trouw en de Christelijke Encyclopedie.

3.1. Het politieke veld

3.1.1. ‘Zie, Ik sta aan de rand van uw bestaan’

Deze zin uit de profetie slaat volgens Leenhouts op de toestand in de wereld van die dagen. Hij is er van overtuigd dat hij deze profetie niet zomaar op een willekeurig moment in de geschiedenis kreeg. In 1948 stond de mensheid op een kruispunt van wereldomvattende politieke ontwikkelingen. Het jaar 1948 was een heel bijzonder jaar.[57] De profetie kwam in het jaar van topgebeurtenissen in de joodse en in de heiden- christelijke wereld. ‘De boodschappen die de Here gaf, waren als het weerlichten bij een nachtelijk onweer. De hele omgeving is in een flits waar te nemen. De boodschappen fungeerden als hoge uitkijkposten vanwaar het terrein beter en anders valt te overzien dan op de begane grond. Het is ons beloofd: De Heilige Geest zal u de toekomende dingen verkondigen.’[58]

Het was niet alleen het jaar van twee ‘Wereldraden van Kerken’, maar ook van grote politieke gebeurtenissen. Daarmee bedoelt Leenhouts niet allereerst dat Nederland een nieuwe koningin kreeg of dat de vredelievende Mohandas Gandhi werd vermoord en Indonesië zich verder losmaakte van Nederland, maar voor alles is van belang dat in 1948 de staat Israël werd opgericht. Toch kon Jeruzalem niet volledig in Joodse handen komen. Hiermee kwam de Arabische wereld tegenover het Westen te staan en ook Berlijn viel in tweeën. Daarmee stonden plotseling Oost en West pal tegenover elkaar. De koude oorlog begon. Tevens kreeg het communisme steeds grotere omvang. Oost-Duitsland werd een communistisch land en het machtige China ook; Tsjechoslowakije eveneens, als op 10 maart de laatste burgerlijke minister plotseling dood wordt aangetroffen. Het Westen krijgt de schuld van deze dood en op 9 mei krijgt het land een zogenaamde volksdemocratie, met de communistische leider Gottwald aan het bewind. Het jaar 1948 is een dramatisch keerpunt in de geschiedenis van Tsjechoslowakije.[59] Temidden van deze ontwikkelingen worden de eerste stappen gezet tot het oprichten van de NAVO. Het Westen verenigt zich in het Verdrag van Brussel op 17 maart 1948.[60] Een nieuwe wereldoorlog dreigt.

3.1.2. Oprichting van de staat Israël

In 1897 wordt in Bazel het eerste Zionistische Wereldcongres gehouden. Zionisme staat voor het streven ‘naar een publiek-rechtelijk gewaarborgde eigen woonplaats in Palestina van het Joodse volk.’[61] Eeuwen verlangden de Joden naar een eigen land voor hun eigen volk. Spoedig na 1897 emigreerden veel Joden naar Palestina. Eerst was Palestina nog onder Turks bestuur. Na 1917 komt het onder Engels opzicht. In 1947 telt Palestina 1.200.000 inwoners waaronder 700.000 Joden. Vaststaat dat dit Zionisme geen religieuze, maar puur nationale beweging is.[62] De Tweede Wereldoorlog betekende een enorme klap voor dit Zionisme. Maar men gaat door en behalve de Arabische wereld én Engeland is de hele wereld Israël positief gezind. Dit komt met name door wat dit volk in de Tweede Wereldoorlog is aangedaan. De Arabieren echter willen geen meter grond aan de Joden afstaan en de Engelsen hebben teveel politieke banden met de Arabieren.

De politiek zet door. Op 29 november 1947 nemen de Verenigde Naties de resolutie aan dat een Arabisch en een Joods Palestina kan worden gesticht. Dit is het zogenaamde Verdelingsplan van Palestina. Jeruzalem moet hierin een internationale stad worden. De Arabische wereld zegt dat ze zich hier in één blok samen tegen zal verzetten: ‘Tot den laatsten man’; hoe klein die te stichten Joodse staat ook mag zijn.[63] Israël zélf zet ook door. Op 8 februari ‘De Dag van de Natie’, wordt in Tel Aviv met veel machtsvertoon een militaire parade gehouden. Ze laten de Arabieren ‘hun tanden zien’; zien wie Israël inmiddels is.[64] Op de eerste Pinksterdag van 1948 vindt in het Amsterdamse concertgebouw een betoging plaats van Joden. Het was ontroerend toen daar 500 Joodse kinderen uit Roemenië op toneel verschenen van wie de ouders allemaal in de handen van Hitler waren gevallen.[65]

Op 14 mei 1948 is het dan zover. Het Engelse mandaat is afgelopen. Prompt roept Israël de onafhankelijkheid uit. Israël krijgt hiermee een eerste eigen huis na bijna 2000 jaar. ‘Voor honderdduizenden Joden, die sinds járen wachten in de kampen voor “ontheemde personen”, betekent dit uitzicht op een nieuwe toekomst een nieuw leven.’[66] Alle militair opgeleide mannen en vrouwen tussen de 18 en 35 jaar zijn opgeroepen om de staat te kunnen verdedigen tegen eventuele aanvallen. Het volk moet rekening houden met een invasie en luchtaanvallen. In de steden komt een gedeeltelijke verduistering van kracht, men moet de schuilkelder gereed maken en niet samenscholen. Niet alleen Joden stellen een regering in, de Arabieren ook. Vanuit de Verenigde Naties wordt alles gedaan om een gewapend conflict tussen Jood en Arabier te voorkomen.[67] Israël verklaart dat het openstaat om alle Joodse immigranten binnen te laten op basis van ‘vrijheid, rechtvaardigheid en vrede, zoals de profeten geleerd hebben en sociale en politieke gelijkheid van alle staatsburgers’ zonder onderscheid van ras, geloof en sekse. ‘De droom van de sinds twintig eeuwen dakloos wandelende Jood is werkelijkheid geworden.’ De voorlopige regering stelt vast dat de burgers van het nieuwe land geen Israëlieten zullen heten, maar Israëli’s. De naam Israëlieten werd gebruikt in de tijd van de Bijbel. ‘Ons volk is thans een moderne natie.’[68] De Verenigde Staten erkennen als eerste de nieuwe staat Israël. De Arabieren noemen dit een ‘schaamteloos verraad’. ‘Amerika’s erkenning wekt vreugde en verslagenheid.’[69]

Nog dezelfde dag dat de nieuwe staat Israël is uitgeroepen wordt het omsingeld door de Arabische buurvolken. Uit het noorden komen Syrië en Libanon. Uit het oosten komt Transjordanië. Uit het zuiden komt Egypte. De Nieuwe Rotterdamse Courant meldt op de voorpagina van 18 mei: ‘Arabische aanval op Palestina begonnen. Israël moet nu op drie fronten strijden. Hevige strijd in het hart van Jeruzalem.’ Ook Rusland erkent de staat Israël. Het spreekt zelfs van ‘diepe erkentelijkheid’ voor het land en volk. Andere landen volgen, waaronder Nederland. Bijzonder opvallend is dat Rusland (nb. Stalin!) op dat moment zo positief met de Verenigde Staten meedenkt om de zaak in de hand te houden én tot vrede te brengen. Het is de vraag of het met deze houding de Verenigde Staten politiek wil overtroeven.[70]

Op 18 mei meldt Trouw dat inmiddels vijf Arabische legers Israël van verscheidene zijden aanvallen. Tel Aviv wordt gebombardeerd. Israël heeft ‘het hard te verduren’. Het gehele Joodse leger, de Hagana, Irgoen Zwai Loemi en de Sterngroep samen, is overal in defensie. Engeland krijgt vanuit het Westen het verwijt dat het niet vrij is van samenwerking met Trans Jordanië en andere Arabische legers. Britse officieren dienen in hun leger en er is wapenverkoop aan hen. Egypte pakt bij razzia’s 600 personen op, grotendeels Joden en sluit ze op in concentratiekampen.[71] Op 19 mei trekt het Arabische legioen Jeruzalem binnen. Ook Irak voegt zich bij hen. De berg Sion is dan nog in Joodse handen. ‘50.000 Joden verdedigen Tel Aviv.’[72]

De Veiligheidsraad van de VN kan niet tot een eensgezinde order ‘Staakt het vuren’ komen. Wel stuurt men een vragenlijst naar de strijdende partijen. Men weet verder geen raad. Omdat de Verenigde Naties gezamenlijk het verdelingsplan van Palestina hebben aanvaard zou men nu ook met een internationale legermacht tot een ‘staakt het vuren’ moeten dwingen.[73] Maar men krijgt Engeland niet mee en is bang voor het ‘in gevaar brengen van de Westerse olie-belangen in Arabië.’ ‘Vraagstuk nog niet rijp voor een oplossing’, lezen we in Trouw, en ‘De eieren, die nog niet rijp zijn om uitgebroed te worden, zullen weer onder de kip gebracht moeten worden.’[74] Na 12 dagen moet Jeruzalem zich overgeven aan het Arabische legioen. ‘De Joden in het oude Jeruzalem capituleren.’[75] Hiermee valt de oude ommuurde stad van Jeruzalem in Arabische handen en een lange tijd van bestanden én strijd volgt. Het uiteindelijke resultaat is: Het westelijke deel behoort aan Israël, het oostelijke aan de Arabieren. Jeruzalem wordt in tweeën gedeeld.

Wat die dagen nauwelijks te vernemen is, is of deze zaak ook een religieuze lading heeft, of de stichting van de staat Israël ook iets met vervulling van Gods beloften te maken kan hebben. Israël zélf zegt niet anders te willen dan een land voor zich als volk van Joden. Van kerkelijke zijde wordt gezegd dat, wíl deze terugkeer een vervulling zijn van Gods beloften, toch ook een bekering onder Israël had moeten plaatsvinden. ‘De staat Israël heeft niets te maken met de O.T. profetie’, zegt G. Aalders in een diesrede van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Aalders zegt dan dat de profetieën over de terugkeer van Israël betrekking hebben op de terugkeer uit de ballingschap naar Assur en Babel. Dit is geen herstel van het oude Israël, zegt Aalders, geen herleving ook van de vroegere theocratie. Dan zou er namelijk van een bekering tot de God van de vaderen sprake moeten zijn. Beloften in het Oude Testament zijn altijd ‘voorwaardelijk’, op voorwaarde van bekering.[76] Israël heeft de staat zelf geconfirmeerd.

3.1.3. Duitsland

Ook Berlijn valt in tweeën. Voor Leenhouts is dit absoluut het werk van de Allerhoogste, Die niet toelaat dat een volk, zijn volk, zó vertrapt wordt. ‘Hij sloeg met een ijzeren roede Duitsland en Berlijn in stukken - Openb. 2:27 - en geen aardse politiek zal deze breuk kunnen helen in blijvende vrede en gerechtigheid. Het behoort tot de geheimen van de eindtijd dat Berlijn alleen door Jeruzalem genezen kan. Het is een axioma van de eindtijd, dat Duitsland alleen genezen kan aan het volk dat het heeft willen uitroeien.’[77]

Na de oorlog wordt Berlijn bestuurd door de Verenigde Staten van Amerika, Engeland, Frankrijk en de Sovjet Unie. In de praktijk komt het hierop neer dat het westelijke deel onder toezicht en bestuur valt van de geallieerden, het oostelijke deel onder Rusland. De stad is in feite in tweeën gedeeld. Toen de Westerse drie mogendheden begin 1948 in hun sectoren besloten de geldsanering door te voeren, leidde dit aan de Sovjetzijde tot een heftige reactie. ‘Die wirtschaftliche Trennung der deutschen Besatzungszonen findet ihren vorläufigen Höhepunkt und AbschluB mit der Aufnahme West- deutschlands durch Unterschrift ihrer drei Militärgouverneure in den Marshallplan am 16. April 1948 sowie der Einführung getrennter Währungen am 20. Juni in Westdeutschland und wenige Tage darauf in der sowjetischen Besatzungszone. Damit bleibt die Frage der deutschen Einheit nicht mehr offen. Schon das Scheitern der für die nächsten eineinhalb Jahre letzten Vierer-Konferenz in London bringt praktisch das Ende der nie wirksam gewordenen Viermächteregierung über Deutschland. Formell endet sie mit dem Auszug der Sowjets aus dem Kontrollrat am 20. März 1948 als Reaktion auf die Beschlüsse der Londoner Sechsmächte-Konferenz. ‘[78]

Omdat Berlijn in het gedeelte van Oost-Duitsland ligt dat Rusland bezet houdt, moeten de treinen met voedseltransport naar West-Berlijn door dat door Rusland bezette gebied. Eind juni 1948 blokkeert Rusland plotseling deze toevoer over ‘hun grondgebied’. ‘Maarschalk Sokolowsky, de Russische gouverneur in Duitsland, heeft de bevolking van Berlijn in een proclamatie medegedeeld, dat het geallieerde bestuursbureau voor Berlijn, de zogenaamde Kommandatura, in alle opzichten heeft opgehouden te bestaan.’ De Amerikaanse gouverneur Clay antwoordt hier op: ‘Alleen door oorlog zullen de Russen ons uit Berlijn kunnen verjagen.’ De Fransen en Engelsen spreken hetzelfde uit. In Warschau wordt de hand gelegd aan een ‘Sowjet-regering voor Oost-Duitsland.’ Nu duikt ook de term ‘IJzeren Gordijn’ op. ‘De besprekingen in het Wilanow-paleis te Warschau werden omhuld met een “ijzeren gordijn” van zwijgzaamheid en geen der afgevaardigden toonde zich bereid iets los te laten.’[79] Het wordt verboden om de door de Westelijke mogendheden uitgegeven “Deutsche marken” te gebruiken. Ook elektriciteit en gas worden afgesneden. Plotseling worden twee miljoen burgers met uithongering bedreigd. De Amerikanen proberen dit eerst nog op te vangen door voedselpakketten van de militairen te verstrekken. Verder wordt het vliegtransport opgevoerd.[80]

De Russen willen hiermee het Westen uit Berlijn drijven. Dit is het Westen echter niet van plan. ‘De drie Westelijke mogendheden verklaren zich door de Sowjets niet uit Berlijn te zullen laten drijven.’ Men noemt deze actie van Rusland: ‘De communisten zijn weer begonnen met een zenuwenoorlog.’ ‘Moskou wil zonder oorlog Berlijn in zijn bezit krijgen en later geheel Duitsland en de West-Europese landen.’ Er is op 26 juni nog slechts voedsel voor één maand.[81] Op 1 juli 1948 verklaren de geallieerden dat voor hen de ‘Kommandantura, het geallieerde bestuursbureau van Berlijn’ voor hen eveneens heeft opgehouden te bestaan. Alles wordt gedaan om het leven in West-Berlijn mogelijk te houden.[82] Rusland wordt verweten op een ‘gewapend conflict’ uit te zijn.[83] De zaak wordt met de dag grimmiger. ‘In heel West-Duitsland, waar men intens meeleeft met de Berlijners, is vandaag een “red-Berlijn-campagne” begonnen. Van de karige rantsoenen wordt een dagrantsoen afgestaan voor de 2 millioen Berlijners.’ Een stap te Moskou wordt thans ieder ogenblik verwacht.’[84] Op 20 juli wordt de politieke mening geopperd dat de Westerse mogendheden zich beter uit Berlijn hadden kunnen terugtrekken. Dan hadden ze meer middelen gehad om de wederopbouw van West-Duitsland op zich te nemen. Dit is nu niet meer mogelijk. Elke dag wordt de vorming van een ‘Atlantische unie’ verwacht; een defensie-overeenkomst van de Westerse unie met Amerika en Canada. Mogelijk zullen Noorwegen en Denemarken hier ook in mee gaan doen.[85]

Op 23 juli staan ze dan tegenover elkaar in het centrum van Berlijn. Oost en West, Amerikanen en Engelsen staan tegenover de Russen. Op de Potzdamer Platz. Over en weer vinden incidenten plaats.[86] Op 2 oktober 1949 is ‘Sowjet-Duitsland’ een feit. Trouw schrijft dan: ‘Oost-Duitsland, een nieuwe ster aan Sowjet-firmament.’ Deze nieuwe Sovjet satellietstaat telt 20 miljoen Duitsers, tegenover West-Duitsland 46 miljoen. De communistische leider Pieck leest een manifest voor waarin hij eist: Afschaffing van de Westduitse staat, afschaffing van het Ruhrstatuut, terugkeer van het Saargebied, stopzetting der ontmanteling, terugtrekking der bezettingstroepen, één Duitse munt, Berlijn hoofdstad, strijd tegen de Europese eenheid, het Atlantisch Pact, de oorlogophitsers.’ ‘Verkiezingen zijn in het vooruitzicht gesteld tegen 15 October … 1950!’[87]

3.1.4. Oprukken van het communisme

Naast het oprichten van de staat Israël en het uiteenvallen van Duitsland is voor Leenhouts die dagen politiek van belang het oprukken van het communisme, met name in China. Hiermee wordt niet alleen het land China een bedreiging voor de wereldvrede, maar ook het zich heftig verbreidende communisme.[88]

In de zomer van 1948 rukt het communisme verder op in China. Vanuit Rusland is het naar Mongolië gegaan en omvat dan al de hele noordrand van China. De regeringstroepen van de republiek verliezen steeds meer grondgebied. In november 1948 doet president Tsjang Kai Sjek een uitermate dringend beroep op de Verenigde Staten van Amerika om hem militair bij te staan. ‘Als de Verenigde Staten geen onmiddellijke en royale militaire hulp bieden en geen lening verstrekken ter stabilisatie van onze valuta, dan zal China ten prooi vallen aan het communisme. Hulpverlening bij stukjes en brokjes kan niet meer baten, het is alles of niets.’ Een Amerikaanse vlootformatie blijft paraat om de in China verblijvende Amerikanen zonodig te beschermen.[89] Op 15 december komt een definitief antwoord vanuit Amerika dat het China niet te hulp zal komen. Amerika kan geen “koude oorlog” op twee fronten voeren’, schrijft Trouw. ‘Voorrang aan West-Europa. V.S. niet bereid China uit moeras van communisme te helpen.’[90] Europa ligt hun nader aan het hart dan Azië. Bovendien zullen de communisten, indien zij binnenkort China beheren geen dreiging kunnen vormen voor Amerika. Daar heeft China te weinig hulpbronnen voor. Tevens is het zo dat er in het binnenland nog politieke beloften liggen die vervuld moeten worden. Al gauw zijn er twee China’s. Het communistische Noordelijke en het Nationale Zuidelijke niet- communistische van Tsjang. Eind november 1948 winnen de communisten een beslissende slag in Midden-China. Op 1 oktober 1949 wordt de Chinese Volksrepubliek uitgeroepen. Rusland erkent het communistische China. Er komt nu een groot probleem voor de Verenigde Naties. Daar is China lid van en bezet zelfs een vaste zetel in de veiligheidsraad. Voor wie moet de VN kiezen?[91]

Al deze politieke constellaties leidden ertoe dat de wereldvrede in 1948 in groot gevaar is en de wapenwedloop zich ontketent. Hierbij moet niet vergeten worden dat er sinds 1945 ook al een nucleaire dreiging is.

In deze politieke situatie krijgt Leenhouts dan die profetische woorden: ‘Ziet, Ik sta op de rand van uw bestaan ‘ en Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel, overnemen in wrake en Elia roepen en Mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia.’

Hij verbindt deze woorden zelf expliciet met de politieke context van die dagen.

3.2. Het kerkelijke veld

‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord. Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord.’

Die kinderen zijn volgens Leenhouts de ‘bijbelgetrouwe kerken^4 van de I.C.C.C. in 1948.[92] Zij waren enkele dagen voor de oprichting van de Wereldraad van Kerken bijeen en wilden een soort tegen-raad oprichten tegen de voor hun gevoel te liberale, vrijzinnige Wereldraad. Deze mensen waren in Amsterdam in gebed op het moment dat Leenhouts zijn profetie ontving: ‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord.’

3.2.1. De Wereldraad van Kerken

Op 22 augustus 1948 is de Wereldraad van Kerken opgericht. De grootste en belangrijkste reden voor het ontstaan van de Wereldraad van Kerken ligt in de zending. F.G.M. Broeyer schrijft daarover: ‘Kon de periode tot het uitbreken van de eerste wereldoorlog in 1914 de “grote eeuw” van de uitbreiding van het christendom genoemd worden, daarna viel de nadruk op de versteviging van de verworven posities door het verbeteren van de onderlinge kontakten. Deze verschuiving van het zwaartepunt werd gedeeltelijk teweeggebracht door de moeilijkheden, waarvoor de zending zich gesteld zag. Het maakt een ongunstige indruk, dat zendelingen van verschillende confessionele overtuiging één en het zelfde gebied bearbeidden. Ze deden elkaar concurrentie aan en hadden zodoende een veel grotere moeite om het unieke van de bijbelse boodschap in hun persoon tot leven te brengen.’[93] Zending bedrijven vanuit verschillende kerken en groeperingen kwam op het zendingsgebied niet sterk over. Het leek alsof die éne Naam tot behoud ‘Jezus Christus’ Zélf ook verdeeld was.

Deze gevoelens, wereldwijd, leidden in 1910 tot de grote zendingsconferentie in Edinburgh. Op deze conferentie ontmoetten afgevaardigden van kerken uit vele landen elkaar. In die vergadering trad vooral de Amerikaan John R. Mott op. Deze bevlogen man koesterde het vurige verlangen dat de evangelisatie van de gehele wereld nog in zijn generatie zou plaatsvinden. Hij was dan ook de man die bij de stichting van de Wereldraad van Kerken in 1948 de openingstoespraak mocht houden.

De tweede zendingsconferentie was in 1928 en werd gehouden op de Olijfberg in Jeruzalem. De derde vond plaats in 1938 in China. Op deze conferenties was men er voortdurend op gericht om de kerken in de zendingsgebieden te helpen op de weg naar zelfstandigheid.

Toch was het niet alleen de zending die om een Wereldraad van Kerken vroeg. Er waren in de 19e eeuw al internationale bonden opgericht die de grenzen van de kerk overstegen. In 1846 was de Evangelical Alliance (Evangelische Alliantie) opgericht. De reden van die oprichting was voornamelijk het hoofd te willen bieden aan de (toen al) opkomende onkerkelijkheid, maar ook vanwege de sterke zuigkracht van de Rooms Katholieken. Hiernaast kwamen er christelijke jeugdorganisaties zoals de Y.M.C.A. (speciaal voor jonge mannen was dit in 1855; die voor vrouwen kwam er in 1895) en de World Student Christian Federation in 1895.[94]

Als derde motief voor het ontstaan van de Wereldraad van Kerken is te noemen de wereldomvattende federaties van kerken die tot dezelfde geloofsrichting behoren. In 1867 kwamen in Londen, vanuit de gehele wereld, afgevaardigden van de Anglicaanse kerk bijeen. In 1877 deed de Alliance of the Reformed Churches holding the Presbyterian System te Edinburgh hetzelfde. De Methodisten en Congregationalisten deden evenzo.

Naast deze kerkelijke wereldwijde samenwerking, groeide over de gehele wereld de behoefte om politieke en maatschappelijke problemen samen aan de orde te stellen. Naar het oordeel van Broeyer kwam dit mede door het appèl “Proletariërs aller landen verenigt u”, van Karl Marx in 1848.[95] In 1918 werd de gedachte van de Volkenbond geopperd en twee jaar later kwam deze tot stand. Dit was de voorloper van de Verenigde Naties. De wereld werd ‘kleiner’, overzichtelijker en de vraagstukken zoals armoede, honger, bewapening, zendingsmethoden en evangelisatie raakten elkaar en vroegen een wereldwijde, gezamenlijke oplossing.[96]

De twee directe voorlopers van de Wereldraad van Kerken zijn de wereldconferenties Life and Work in 1925 te Stockholm en Faith and Order in 1927 te Lausanne.

Aan het begin van de 20e eeuw heeft men er speciaal behoefte aan om wereldwijd te spreken over de materie van oorlog en vrede. De rijke Amerikaan Andrew Carnegie (1837-1919) die zich altijd al voor de vrede had ingespannen (hij heeft ook het Vredespaleis in Den Haag laten bouwen) had geld geschonken om zo’n conferentie internationaal voor te bereiden. Deze mensen kwamen samen (!) op de dag dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak en stichtten toen de ‘Wereldbond voor Internationale Vriendschap door de Kerken’. Deze Wereldbond heeft bestaan tot 1948.

Onder deze mensen was ook de Zweedse aartsbisschop Nathan Söderblom. Deze ‘Söderblom (1866- 1931) voelde zich als theoloog bijzonder aangetrokken tot de zg. ‘takkentheorie’ die in de anglicaanse kerk was ontstaan. Deze takkentheorie ging uit van de beeldspraak, dat de kerk als een boom voorgesteld kon worden. Aan de stam van de ene, ongedeelde kerk zijn als takken de diverse kerktypen gegroeid. Wanneer de natuurlijke verbinding met de stam ontbrak, was ook de wettigheid afwezig.’[97]

Dit leidde in 1925 tot de conferentie in Stockholm, die als thema kreeg Life and Work. Het doel van deze conferentie was in de toekomst meer samenwerking van kerken en samen internationale en sociaal- ethische vraagstukken bespreken. Op die conferentie werd wel duidelijk het verschil tussen de angelsaksische opvatting die het Koninkrijk van God als een opdracht voor de mens zag en de europees- continentale opvatting die dat Koninkrijk als een gave van God zag. Dit verschil in inzicht en beleving vroeg mede om duidelijkheid over zaken als geloof en kerk: Faith and Order.[98]

De Faith and Order beweging ontstond in 1910 met name door toedoen van Charles H. Brent (1862-1929) de bisschop van de Amerikaanse Protestant Episcopal Church. Brent was op de zendingsconferentie van 1910 in Edinburgh geweest. Hij was daar diep onder de indruk gekomen van de eensgezindheid. In zijn streven naar wereldwijde eenheid van kerken, haakte Brent enigszins in op de vier stellingen die men overeen was gekomen op de conferentie van Anglicaanse bisschoppen in 1888 in Londen: ‘Lambeth quadrilateral’ genoemd.[99] Brent kreeg in 1920 voldoende steun om de vergadering van Lausanne in 1927 voor te bereiden. Op die vergadering legde men waardevolle bouwstenen voor een eventueel te herenigen kerk. De Rooms-Katholieken deden noch in Stockholm, noch in Lausanne mee. Paus Pius XI liet weten dat hij als enige weg tot hereniging de terugkeer naar de kerk van Rome zag.

In 1937 hebben zowel Life and Work als Faith and Order vergaderd. Men vergaderde respectievelijk in Oxford en Edinburgh. De conferentie over Life and Work sprak, toepasselijk in die dagen voor de Tweede Wereldoorlog, over de problematiek rond kerk, staat en volk. Met klem waarschuwde men tegen het opkomende nationalisme en imperialisme. We moeten dan wel heel speciaal denken aan de zogenaamde Duitse Christenen, die een Germaans artgemäß christendom wensten. Deze mensen sloten zich geestdriftig aan bij het Nationaal Socialisme, spraken van de wedergeboorte van het Duitse volk en Hitler was de van God gegeven Führer.[100] De openbaring van God in natuur en geschiedenis toonde het door Godgewild zijn van het eigen Germaanse ras, land, en de verwerping van het Joodse ras. Het Oude Testament werd als Joods boek geheel of gedeeltelijk afgewezen.[101]

De protesterende predikanten verenigden zich in een ‘Pfarrernotbund’ en in verschillende kerken riep men vrije belijdenissynoden bijeen. Hiermee kregen dezen spoedig de naam ‘Bekennende Kirche’.[102] De Algemene Synode te Barmen in 1934 verwierp het denken van de ‘Duitse Christenen’. In de ‘Barmer Erklärung’ hield men vast aan het Oude Testament en weigerde de Joden buiten de kerk te zetten. In de eerste stelling getuigde men met kracht dat de kerk van geen openbaring wil weten buiten de Christus van de Bijbel. Gehoorzaamheid aan God staat boven gehoorzaamheid aan de staat.[103]

Kort voor de conferenties in Oxford en Edinburgh, kwam men in Londen bijeen over de mogelijkheid van een overkoepelende instantie voor de kerken in de wereld. Deze plannen werden op beide conferenties goedgekeurd. De conferentie van Edinburgh benoemde een comité dat de samensmelting van Life and Work en Faith and Order moest voorbereiden ‘en daarmee een “wereldraad van kerken”.’[104] In 1938 kon de Wereldraad in Utrecht in voorlopige vorm worden opgericht.[105] In 1939 vond een wereldconferentie van de christelijke jeugd plaats in Amsterdam onder de titel ‘Christus Victor’. Ook deze conferentie sprak over de zo noodzakelijke behoefte van wereldwijde samenwerking. ‘De naties en volkeren van de wereld drijven uiteen, de kerken komen samen.’[106] De beoogde eerste vergadering van de Wereldraad die in 1941 zou plaatsvinden kon vanwege de oorlog niet doorgaan. Het secretariaat vestigde zich in Genève en kon in de oorlog al op grote schaal hulp bieden. De Nederlander W.A. Visser T Hooft (1900-1985) werd benoemd als vaste secretaris van het voorbereidende comité. Zo kon er tijdens de oorlog een wereldwijde broederschap groeien. Tevens werd een plan gemaakt voor de tijd dat de oorlog voorbij zou zijn. Hieruit is later de ‘Interchurch ontstaan’, een afdeling binnen de Wereldraad van Kerken.[107]

3.2.1.1. Bijeen in de Nieuwe Kerk te Amsterdam augustus 1948

Op zondag 22 augustus luidden wereldwijd de klokken. Op deze manier ondersteunde men de constituering van de Wereldraad van Kerken in de Nieuwe kerk op de Dam in Amsterdam.[108] Afgevaardigden van 147 kerken uit 44 landen waren vertegenwoordigd. ‘Geen andere vergadering van de Kerken van de wereld was sinds eeuwen zo belangrijk geweest, want de samenkomst was in de Nederlandse hoofdstad Amsterdam bijeengeroepen met het doel een blijvende wereldgemeenschap van de Kerken in het leven te roepen, gewijd aan samenwerking en eenheid.’[109] Niet aanwezig waren onder andere de grootste kerk van de wereld, de Rooms-Katholieke kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland.

De eredienst die aan deze Wereldraad ‘Assemblee’ vooraf ging, begon met het zingen van psalm 100 in het Frans. Velen zongen in hun eigen taal mee. Het enthousiasme was groot. Duizenden waren aanwezig. In deze dienst beleed men schuld vanwege de kerkelijke verdeeldheid, men beleed het apostolicum en centraal stond de opdracht tot eenheid in Johannes 17: 21. J.R. Mott zei: ‘Onze harten vloeien over van dankbaarheid aan God, nu wij uit alle delen der wereld op dezen dag hier zijn samengekomen om officieel in te wijden den Wereldraad van Kerken. Tot hiertoe heeft Hij ons geleid en onze verwachting is van Hem.’ Mott stipt bij de opening aan dat deze Wereldraad bijeenkomt op een bijzonder moment in de wereldgeschiedenis: Ik heb nooit een tijd gekend met zoveel open deuren.’ Tegelijk wees hij op de concentratie van grote moeilijkheden die er zijn. Hij rondde zijn bijdrage af met te wijzen op ‘een groten Christus’ die er is.[110]

Met het oog op deze studie is het opvallend te lezen dat D.T. Niles uit Ceylon, mede naar aanleiding van de situatie in de wereld op dat moment, het woord van de discipelen overnam: ‘Heer zult Gij in dezen tijd het rijk Israël weer oprichten?’ Heer, is het nú het ogenblik? Wanneer nu komt het uur der verzoening?[111]

Als grondslag werd aangenomen: ‘De wereldraad is een gemeenschap van kerken, die onze Here Jezus Christus aanvaarden als God en Heiland.’[112] Deze formule bestond al sinds de dagen van de Y.M.C.A. Duidelijk sprak men uit dat deze grondslag geen belijdenis was. De Wereldraad was immers geen kerk. Vanaf het begin is deze ‘strijd’ er geweest. Een groep was er op gericht de Wereldraad absoluut niet te willen zien als een kerk; anderen zagen hierin juist wel ‘een poging om te spreken voor de gehele Kerk van Christus.’ De eerste groep kreeg haar zin; al leek het naar buiten toe wel of men kon ‘spreken van een reeds bestaande eenheid van alle - ook de vrijzinnige leden van de Wereldraad en Assemblee.’[113] De Wereldraad werd uiteindelijk een ontmoetings- en een gespreksplaats van kerken, een gespreksgemeenschap. Een gevleugeld gezegde was die dagen: ‘We intend to stay together.’[114] Toen de Remonstrantse Broederschap bezwaar maakte tegen het woord ‘God’ in deze grondslag, zij zien Christus immers niet als God, wel als Heer, kreeg men als antwoord dat dit zo moest blijven staan. Maar de handhaving van de formule werd niet ‘inquisitoriaal bedoeld’. Aan iedere deelnemende Kerk werd overgelaten aan de gekozen bewoordingen die uitleg te geven, die zij voor zich verantwoord acht. Dr. Visser ‘t Hooft antwoordt de Remonstranten: ‘Alle kerken, die lid zijn, zijn gelijk in rechten. We hebben geen leden van de eerste en de tweede rang.’ ‘Er is geen sprake van, dat binnen het kader van den Wereldraad de echte “vrijzinnigen” geen volledige wettige positie zouden bezitten.’[115] Anderen hadden nu juist moeite met het feit dat de basisformule géén belijdenis was en dat men bovendien vrij was in de interpretatie van die basisformule.[116] Voor de Gereformeerde Kerken in Nederland was dit toch wel dé reden om zich niet aan te sluiten.

Deze onderlinge verdeeldheid kwam tijdens de opening wel heel pijnlijk aan het licht in de viering van het avondmaal. Er waren vier van elkaar gescheiden tafels. Er was een Hervormde, Anglicaanse, Lutherse en Oost-Orthodoxe tafel.

Het thema van deze eerste vergadering was: ‘De wanorde van de mensen en het heilsplan van God.’ Men sprak over: de eenheid van de kerk, het plan dat God heeft met de mens, de ontwrichting van de samenleving, de plaats van de vrouw, de verhouding tot de Joden, de vraag wat een verantwoordelijke maatschappij inhield (responsible society) en de interkerkelijke hulpverlening.[117] Zeer verschillend bleken de politiek-economische systemen van de westelijke en communistische landen. Met scherpe bewoordingen hekelde men het antisemitisme dat in de oorlog 6 miljoen joden het leven had gekost.[118] De vergadering verklaarde: ‘Wij zijn onderling verdeeld, niet alleen in aangelegenheden van de leer, de kerkorde en de traditie, maar ook door hoogmoed van natie, klasse en ras. Maar Christus heeft ons tot zijn eigendom gemaakt en in Hem is geen verdeeldheid. Door Hem te zoeken vinden wij elkander. Hier in Amsterdam hebben wij ons opnieuw aan Hem en aan elkander verbonden en daarom hebben wij de Wereldraad van Kerken gesticht. Onze wil is bijeen te blijven.’[119] Op deze vergadering benadrukte Karl Barth dat wij mensen bij al onze activiteiten, niet moeten denken dat de wereld onze zorg is. Dat is nu juist de grond en wortel van onze menselijke wanorde. De mens denkt dat híj de ‘Atlas is, die het hemelgewelf moet dragen.’[120] Tijdens de slotzitting op zaterdag 5 september benadrukte men de hoopvolle verwachtingen die er die dagen alom is; tegelijk ‘is er veel teleurstelling en wanhoop.’ Miljoenen lijden honger, hebben geen huis, land en hoop. ‘Over de gehele wereld hangt de dreiging van den totale oorlog.’ Hierin zijn wij mensen schuldig. ‘Maar er is een woord Gods voor de wereld. Dit is, dat de wereld is in handen van den levenden God.’ Hij heeft in Christus de macht van het kwaad gebroken en de weg tot vrijheid gebaand. Gods Koninkrijk zal triomferen. ‘Dit is Gods onveranderlijk woord voor de wereld.’ We moeten als christelijke gemeenschappen samen de Heer van de Kerk vinden, getuigen in woord en daad, dat God de hogen van de troon heeft gestoten en nederigen verhief. Nee zeggen tegen alles wat de liefde van Christus bespot en ja tegen alles wat in overeenstemming met de liefde is.[121] Men was het erover eens dat een nieuw kerkhistorisch tijdvak begon.[122]

3.2.1.2. De grondslag is ruim

Na eeuwen van verdeeldheid waren velen blij met de nieuwe eenheid van kerken. Men sprak in het begin zelfs van de komende éne ‘Grote Kerk’. Zo hoopte men op de komst van een ‘Wereldkerk van Christus’[123] Toch deed een aantal kerken niet mee. Dit kwam, omdat men de oecumenische beweging niet vrij van Vrijzinnigheid[124] achtte. Voor de één betekende de oecumenische ontwikkeling het ‘triumfaal slothoofdstuk van de kerkgeschiedenis’, het werk van de Heilige Geest. Anderen twijfelden en weer anderen zeiden ‘dat de bruid van Christus hier onherkenbaar werd en dat hier gesproken moest worden van de grote hoer, vermeld in Openbaring 17.’[125]

Die Vrijzinnigheid had men onder andere al opgemerkt in het denken van één van de voormannen van de oecumene de Zweed Söderblom. Söderblom kon niet vasthouden ‘aan de geloofsovertuiging, dat Christus beide waarachtig God en waarachtig mens is.’ Hij geloofde niet in een maagdelijke geboorte van Christus, wonderen gebeuren niet, een ezel spreekt niet, doden worden niet opgewekt en geen storm gestild: Dat geloven wij niet, en dat zullen wij nooit weer geloven.[126]

Söderblom was niet de enige.[127] In zijn boek over de oecumene in de twintigste eeuw schrijft Dr.Carl Mclntire uitvoerig over vooraanstaande leiders van de Federale Raad van Kerken in Amerika die volgens hem fel vrijzinnig zijn. Eén van hen Dr. Harry Fosdick noemt de belijdenis ‘Jezus is God’ een phrase die noch in de Bijbel, noch in de belijdenis te vinden is. Dr. Buttrick, een andere vrijzinnige predikant, zegt dat iedereen die elk woord van de Bijbel gelooft ‘een reisje naar het gekkenhuis’ riskeert. Het geloof in de erfzonde doet hij af met te wijzen naar een Frans twijfelaar die zei: ‘Uw God is mijn duivel.’[128]

De Nederlandse C.W. Mönnich schrijft in zijn ‘Proeve ener vrijzinnige beschouwing over de basisformule van den Wereldraad’, dat de belijdenis ‘God en Zaligmaker’, een versteende formule is, die om vervanging roept. Mönnich zegt zich als vrijzinnige toch niet buiten de Wereldraad te willen stellen: Vrijzinnigen zijn als alle andere leden bevoegd om een beroep te doen op den grondslag, zoals zij dien uitleggen.’[129] J.A. Zeilstra schrijft hierover in een nummer van het “Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800”, ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Wereldraad van Kerken:

- “Vrijzinnigen hadden grote moeite met de basisformule. De Amsterdamse vrijzinnige Lutherse hoogleraar C.W. Mönnich wierp de vraag op of Vrijzinnigen wel mee konden doen op basis van deze grondslag. Door Christus zo te noemen heeft men, zo vond Mönnich, naar de in de oudheid gangbare begrippen Gods heilssoevereiniteit kunnen en willen belijden. Daar was niets mis mee, als aspect van de verlossing, maar het was volgens hem niet het een en al van het christelijk geloofsbezit. Zo werd de formule voor de twintigste eeuw onbegrijpelijk. Maar Mönnich vond niet dat vrijzinnigen zich vanwege de formule moesten laten weerhouden van het con amore meewerken in de Wereldraad. Zo’n formule kon geen gewetensconflict betekenen omdat zij geen belijdenis was, maar ‘een stichtelijkheid’ of een ongelukkig uitgevallen theologische formule.”[130] De Amerikaanse Dusen ziet de incarnatie doorgaan in mensen van goede wil. H.N. Ridderbos noemt dat niet Bijbels en dit wordt nog wel ‘beweerd door iemand, die hoofd is van het studie-departement van den Wereldraad.’[131]

Het verwijt van Vrijzinnigheid is al vér voor de oprichting een punt van discussie. In de zomer van 1947 komt dit punt uitvoerig aan de orde in de serie ‘Oecumenische Beweging en Kerkhervorming’ in het Gereformeerd Weekblad.[132] L. Praamsma schrijft daar dan dat de grondslag van de oecumenische beweging zowel een vrijzinnige als een rechtzinnige toelaat. Praamsma kan dit niet rijmen. Bovendien ziet hij in deze beweging duidelijk trekken van de mens die nu wereldwijd Gods Heilsplan zal gaan realiseren. ‘Het Evangelie der universele liefde Gods’. Maar: ‘Wanneer de waarheidsvraag terug moet treden voor verbondenheid met hen, die niet hetzelfde Evangelie belijden, dan is de kerk in gevaar.’ [133] Ook G.M. den Hartogh is tegen aansluiting. Hij vindt de grondslag eveneens véél te ruim: ‘Alle kerken, die de pretentie voeren kerk van Jezus Christus te zijn.’ Den Hartogh schrijft dat er kerken aangesloten zijn die in werkelijkheid ‘de Christus der Schriften’ verwerpen. ‘Wij kunnen en mogen geen ogenblik doen alsof wij met zulke kerken op denzelfden grondslag staan.’[134] K. Dijk noemt in deze serie het feit dat de raad zich niet bemoeit met de wijze waarop de kerken de grondslag uitleggen een bedenkelijk wijd open zetten van de poort. In de belijdenis ‘Christus als God en Zaligmaker’ kun je niet neutraal blijven. Dit raakt de grond van het christelijk geloof. Geen enkele kerk ook ‘mag Christus’ Godheid en middelaarswerk anders verstaan dan de Schrift het zegt. Dit luistert ‘geweldig nauw’. Dit uitgangspunt, zegt Dijk, moet men van ieder lid gewoon eisen; temeer, omdat de Raad juist een geloofsgemeenschap wil zijn en een geestelijke eenheid. Dijk ziet de Oecumene als een baanbreekster ‘voor de vorming van een nieuwe religie, die zeker niet Bijbels is, een legitimering van het nieuwe modernisme.’[135]

Dat deze éne grote wereldkerk er niet kwam, zegt Praamsma, was omdat deze bond van kerken: ‘niet die kenmerken van de Kerk vertoont of aanbeveelt die naar de Gereformeerde of rechtzinnige opvatting maatgevend zijn: de zuivere evangelie-prediking, de zuivere bediening van de sacramenten en het gebruik van de kerkelijke tucht (Ned. Gel. Bel. Art. 29).’[136] Praamsma wijst dan ook op de verandering van doelstelling. In de plaats van oproepen tot persoonlijke bekering en kerkelijke reformatie ‘heeft deze Raad een groot aantal kerken, behept met een groot aantal dwalingen, als één grote gemeente aanvaard. We herinneren ons de slagzin: “de leer verdeelt, de dienst verenigt”. Wel nu, die leer, die volgens de Bijbel bewaard moet worden, kwam op de achtergrond en de dienst op de voorgrond.’[137]

3.2.1.3. De Gereformeerde Kerken

Op 26 september 1946 besluit de Generale Synode van Gereformeerde Kerken in Zwolle zich niet aan te sluiten bij de Wereldraad van Kerken in oprichting. De reden die de Generale Synode daarvoor geeft, is dat zowel bij de ‘Oecumenische Wereldraad én door den Oecumenische Raad in Nederland niet wordt voldaan aan deze eis,’…’dat een belijdenis van Jezus Christus als God en Zaligmaker, zoals de oecumenische Beweging die heeft aanvaard, niet alleen formeel als grondslag worde vastgesteld maar ook in haar onverzwakten Schriftuurlijken inhoud gehandhaafd worde.’[138]

De Gereformeerde Kerken vragen niets meer dan gewone handhaving van de genoemde, toch wel zeer beperkte grondslag. Dr. Visser ‘t Hooft, de secretaris-generaal van de Wereldraad, schrijft de Gereformeerde Kerken terug: ‘Het is niet de taak van den Wereldraad om Kerken of personen uit te sluiten, die van zijn basis kennis genomen hebben en bereid zijn om toe te treden. De Wereldraad kan zich geen oordeel aanmatigen over Kerken en personen, daar hij dan een Kerk boven de Kerken zou worden en zo een gecentraliseerde kerkorganisatie zou bouwen, die door zijn leden-kerken juist afgewezen wordt.’ [139] Den Hartogh antwoordt hierop: ‘Zo hebben dus wie de waarachtige Godheid van Christus verwerpen als leden in eenzelfde wettige positie rechtens evenveel in te brengen als degenen, die Christus als God erkennen en aanbidden’. ‘Gelijkgerechtigde partners.’ Den Hartogh erkent dat er in de Wereldraad veel ‘edele christenen’ zijn die met volle overgave God willen dienen. En ook onder de Vrijzinnigen hebben de meesten ‘eerlijke intenties’. Toch vindt hij de basis te vrijblijvend. Den Hartogh sluit dan af met de weergave van het schrijven dat de generale synode richtte tot de Wereldraad in oprichting: ‘Onnodig is het te zeggen, dat zij (dit is de generale synode. WvH) van haar zijde alsnog op een zodanige wijziging in het bestel van den huidigen Oecum. Raad hoopt, dat het haar mogelijk zal worden, aan het thans tot stand gebrachte Oecumenische Contact te kunnen deelnemen. Zij neemt daarom de vrijheid Uw raad onder toebidding van de leiding des Geestes, óók te wijzen op zijn verantwoordelijkheden in dezen, opdat allen, die de Heere Jezus Christus in waarheid - d.i. niet slechts naar eigen overtuiging, maar ook naar uitspraak der Schriften - als God en Zaligmaker belijden, hoeveel hen voorts ook moge scheiden en verdelen, in deze gemeenschappelijke overtuiging de eenheid met elkander steeds dieper zal leren beseffen en beoefenen.’[140]

Verreweg de meeste vooraanstaande leden van deze kerk staan achter het besluit van de Synode. Toch waren er ook mensen die vóór aansluiting waren. In het Gereformeerd Weekblad voegt I.A. Diepenhorst zich bij diegenen.[141] Hoewel hij beseft dat het de synode om de waarheidsvraag ging, vindt hij de samenwerking in de Wereldraad een uitdaging. Volgens Diepenhorst zijn de ‘modernen’ ver in de minderheid. Bovendien geeft de grondslag ‘Jesus Christ as God and Saviour’ een goed uitgangspunt. Eerder noemden we dat S.U. Zuidema zijn ‘pro’ duidelijk had laten horen op de vergadering van het Gereformeerd Studieverband voor Oecumenische Vragen te Utrecht. Op die vergadering pleitte Zuidema er ook voor om niet langer van ‘onze’ kerk te spreken. ‘Als we in het oecumenische vraagstuk over de kerk spreken, dan spreken we over de kerk van Christus.’ Zuidema bepleitte daarom een heroriëntering van het kerkbesef. ‘Willen we nog kerk van den Here Jezus zijn, dan moet er komen een religieuze diepgewortelde intolerantie.’[142]

3.2.1.4. Paradoxale houding van de Wereldraad

In deze discussie over en weer duikt plotseling het woord ‘paradoxaal’ op. Dit woord kwam van niemand minder dan de secretaris van de Wereldraad Visser ‘t Hooft. Visser ‘t Hooft gebruikt deze uitdrukking als hij het karakter van de Wereldraad beschrijft. Aan de ene kant wordt steeds gesproken over de eenheid die men met elkaar beleeft. Voor velen in de oecumene is de zaak van de oecumene een werken aan de Una Sancta. Visser ‘t Hooft heeft zelf moeite met die uitdrukking, omdat inderdaad de kenmerken van de kerk niet van toepassing zijn op de oecumenische beweging. Bovendien is de onderlinge verdeeldheid veel té groot; zó groot zelfs dat ze niet eens samen avondmaal konden vieren. Aan de andere kant is er het geluid dat de ‘Oecumenische Beweging niets anders dan een organisatie is, die de verschillende kerken met elkaar in aanraking brengt, haar de mogelijkheid opent van het kerkelijk gesprek en haar voor bepaalde welomschreven doeleinden doet samenwerken.’[143] Men schrijft elkaar de wet niet voor én oefent geen enkele autoriteit uit over elkaar. Zo deed men dat al zowel in Stockholm als in Lausanne. Toch acht Visser ‘t Hooft het een tekortschieten als er niet eens een pogen is om voorwaarden te omschrijven voor een toekomstige hereniging. Huist, omdat het om kerken gaat.’ Kerken kunnen elkaar toch alleen maar behandelen als leden van Gods huisgezin. Waar twee of drie samen vergaderd zijn daar is toch de Una Sancta? Dit noemt Visser ‘t Hooft nu het paradoxale karakter van de Wereldraad van Kerken. Aan de ene kant is er géén gezag over de ander; aan de andere kant is er de mogelijkheid dat de H. Geest ‘door middel van den Wereldraad de Una Sancta’ openbaart. Hij noemt dat dan de horizontale én verticale lijn. [144]

Praamsma noemt dit een ‘misschien’ denken; een denken dat hij dogmatisch onjuist acht en praktisch misleidend. Hij verwijst dan naar Prof. Van Niftrik in zijn Kleine Dogmatiek die ook van een ‘misschien’ spreekt. Ook al is de preek nog zó volgens de Gereformeerde leer, dan is er geen enkele garantie dat het ‘voor Gód reine Evangelieprediking is. Reine prediking is zaak van Gods genade.’ Er blijft altijd het gebed nodig dat God van het eenvoudige menselijke woord Zíjn Woord wil maken. Praamsma wijst er dan op dat wij niet maar met een menselijk woord komen, maar met ‘het geopenbaarde Woord van God.’ ‘Als dat gebeurt, geldt nog steeds de belofte van Christus: ‘Wie u ontvangt, ontvangt Mij’.’ Verkondigen is ‘nog steeds de bediening van de sleutelen des hemelrijks, niet maar misschien, maar naar Gods belofte vast en zeker.’ Voor Praamsma ligt hier het kardinale verschil met de oecumenische beweging. In de oecumenische visie is het volgens hem zo dat je maar moet afwachten of de Heilige Geest wat zal gaan doen. Vanuit het geloof dat de Bijbel, Gods Woord, onfeilbaar is, mag je daar zéker van zijn. Daarom is er volgens Praamsma ‘niet te spreken van een paradox, maar van een kloof.’[145] Praamsma sluit dit schrijven over deze paradox af met de behandeling van het boek van de secretaris van de American Council of Christian Churches Carl Mclntire: Twentieth Century Reformation. Mclntire onderstreept in dat boek eveneens heel duidelijk het verschil in denken en bijbelvisie tussen de oecumenische beweging en zijn American Council of Christian Churches. In dat boek voert hij zes punten op waar hij mee wil aantonen dat de oecumenische beweging niet christelijk is en niet naar het Evangelie. Een aantal theologen die een vooraanstaande functie in de oecumene hebben en hadden noemt hij ronduit vrijzinnig: Geen onfeilbaarheid van de Schrift; geen erfzonde, geen maagdelijke geboorte, Jezus is geen God, geen Drieëenheid, enzovoort. Praamsma concludeert dan: Geen eenheid, omdat de grondslag-formule zeer verschillend en tegenstrijdig wordt uitgelegd.[146]

Praamsma wijst er op dat de secretaris van de Wereldraad Visser ‘t Hooft herhaaldelijk gewezen heeft op het gevaar van syncretisme. Steeds werd namelijk gesproken over het Vaderschap van God en de universele verzoening die er in Christus zou zijn. Men ‘wás’ verzoend! Dat hoefde niet nog eens ‘te gebeuren!’ ‘In alle godsdiensten vindt men een preludium van het evangelie.’ Er ontstond de theologie van de dialoog. Ongelovigen hoefden niet meer bekeerd te worden tot de ‘Ene Weg’. Men wisselde onderling religieuze ervaringen uit. Langs deze weg zou de Heilige Geest Zijn werk doen.[147]

3.2.1.5. Laten de Gereformeerden anderen links liggen?

In de zomer van 1948 wordt in het Gereformeerd Weekblad verder de discussie gevoerd of de Gereformeerde Kerken andere kerken links laten liggen nu zij met de Wereldraad van Kerken niet meedoen. Den Hartogh zegt dat dit ‘nee’ niet te maken heeft met verwaarlozing van de oecumenische roeping of er nog niet rijp voor zijn, maar met de grond van het Gereformeerde belijden. Den Hartogh somt dan een aantal oecumenische kontakten op, die de Gereformeerde Kerken op dat moment onderhouden. Er zijn kontakten met Gereformeerden in Indië, Schotland, Engeland, Amerika en Zuid- Afrika. Men doet mee in de Gereformeerde Oecumenische Synode. De oecumene is groter dan de Wereldraad alleen. Tevens wijst Den Hartogh erop dat de Synode van de Gereformeerde Kerken nog niet klaar is met de Wereldraad.[148]

Juist omdat de Gereformeerde Kerken nog niet klaar zijn met oecumene, heeft de Generale Synode van Eindhoven in 1948, besloten een waarnemer te sturen naar de I.C.C.C.; zij sloot zich aan bij de Internationale Zendingsraad en vaardigde iemand af naar de Nederlandsen Oecumenische Raad der Kerken. Tot ‘haar leedwezen’ moest de Synode besluiten niet toe te treden. Opnieuw wijst Den Hartogh erop dat de Synode deze zaak aan de Gereformeerde Oecumenische Synode voorlegt en biedt de lezers het schrijven aan van S.G. de Graaf over de houding van de Gereformeerde Kerken in Nederland ten opzichte van de oecumenische beweging. Deze bijdrage is door het moderamen van de Generale Synode naar de kerken verstuurd. In dit stuk wordt weergegeven het belang en de noodzaak van oecumene, maar dat men ondanks de belijdenis dat Christus God en Zaligmaker is, zoveel vrijheid tolereert ten aanzien van Schrift en belijdenis. De Synode zegt niet anders te kunnen en bidt de raad de leiding van de H. Geest toe. Den Hartogh sluit zijn artikel af met erop te wijzen dat de Gereformeerde Kerken de andere kerken niet links laten liggen en beweert tevens dat deze ‘onttrekking voor anderen tot zegen kan zijn.’ Het zal anderen tot nadenken stemmen.[149]

Na de vergadering van de Wereldraad neemt Den Hartogh in september de pen opnieuw op en zegt dat hij, na al wat hij ervan gehoord heeft niet anders kan zeggen dan dat de Synode goed gehandeld heeft. De Synode kon ‘om des Heren wil’, niet anders.[150] Op 5 oktober 1949 behandelt de Generale Synode deze zaak opnieuw en besluit te blijven bij het besluit niet aan te sluiten bij de Wereldraad; ook niet bij de I.C.C.C. en N.A.E., maar een commissie te benoemen die zich bezint op het ‘wezen en werk van de I.C.C.C. en N.A.E. en op de mogelijkheid van een organisatie, die het absolute gezag van Gods Woord aanvaardt en de hoofdwaarheden van de christelijke religie belijdt en handhaaft.’[151]

3.2.2. Bijbelgetrouwe oecumene

3.2.2.1. De Nationale Associatie van Evangelischen.

Naast de Wereldraad werden in 1948 nóg drie belangrijke organisaties opgericht.

a) De Nationale Associatie van Evangelischen. Van 7-10 augustus vergaderde in Clarens aan het Meer van Genève de ‘International conference of evangelical leaders’. Deze mensen waren samengeroepen door de National Association of Evangelicals (N.A.E.) in de Verenigde Staten. Deze N.A.E. was in de oorlog (1943) ontstaan ‘als een bijbels (evangelical) tegenwicht tegen de Federal Council-Churches of Christ, de Amerikaanse afdeling van den Wereldbond van Kerken.’ De oorzaak van deze afsplitsing was dat de N.A.E. de Federal Council te modern, liberaal van invloed vond. De ‘gemeenschappelijke grondslag of basis of faith werd’ in zeven punten vastgelegd. F. Dresselhuis beoordeelt deze conferentie zo: ‘Steeds weer onderwierp men zich aan het Woord des Heeren en vroeg om de leiding des Heiligen Geestes.’[152] De N.A.E. is meer een bond van ménsen en organisaties dan van kerken, ze is minder militant dan de hierna genoemde I.C.C.C. en uit zich meer in grote evangelisatiecampagnes zoals die van Billy Graham, werk op zondagsscholen en zending. Haar doel is ‘alle evangelische gelovigen’ te vertegenwoordigen.[153]

b) Gereformeerde Oecumenische Synode. (G.O.S.) Deze synode van Gereformeerde Kerken kwam voor het eerst bijeen in Grand Rapids, Amerika. Als Gereformeerden wil men samen, in synodeverband, wereldwijd gehoorzaam luisteren naar de stem van God in de Schrift, echte eenheid in geloof en ‘de drie kenmerken van de kerk’ handhaven. Men sprak de járen door over de verhouding van kerk en staat, christelijk onderwijs, huwelijksproblemen, de wederkomst, de vrouw in het ambt, enzovoort.[154]

Op de tweede vergadering, die gehouden is in Augustus 1949 te Amsterdam, werd gesproken over de Wereldraad van Kerken en het modernisme.[155] Op die vergadering werd unaniem uitgesproken de onverenigbaarheid van het christendom met het modernisme. Opnieuw werd gesproken over de ‘te’ smalle basisformule van de Wereldraad en de vrije interpretatie daarvan. De aangesloten kerken werden geadviseerd zich in deze situatie niet aan te sluiten bij de Wereldraad. Er werden waarnemers naar de vergaderingen van de N.A.E. en I.C.C.C. gestuurd en een commissie zal onderzoeken of samenwerking mogelijk is met ‘alle kerken, die het absolute gezag van Gods onfeilbaar Woord aanvaarden en de hoofdwaarheden van de Chr. Religie belijden.’[156]

c) De International Council of Christian Churches. (I. C. C. C.)

Uit de eerder genoemde Federale Raad van Kerken in Amerika ontstond ook de Internationale Raad van Christelijke Kerken. Niet alleen de Gereformeerde Kerken in Nederland vonden de grondslag van de Wereldraad van Kerken te vrijzinnig én vrijblijvend. Hierdoor kwam vanuit Amerika het initiatief om ‘een meer Bijbelvaste tegen-Bond op te richten’ van kerken, die zich niet bij de Wereldraad wilden aansluiten. In 1941 organiseerden zich in Amerika de Raad van Christelijke Kerken; een organisatie van Bijbel-getrouwe Amerikaanse kerken. Zij zochten elkaar op om dingen die samen gedaan kunnen worden, sámen te doen. Samen beleden ze de ‘heerlijke genade van Christus de Zaligmaker’, getuigden sterk van hun ongetwijfeld christelijk geloof ‘tegen alle ontkenning of verminking van het historische Christelijke geloof.’ Fel streden ze tegen het modernisme dat ze met name aantroffen in de Federale Raad van Christelijke Kerken in Amerika. Er waren voor hen drie gevaren die de wereld bedreigden: het communisme, modernisme en Rooms-Katholicisme.[157] Hierdoor is hun vaak een negatief, maar ook dictatoriaal optreden verweten.[158]

Deze mensen kwamen samen in Amsterdam van 11-19 augustus 1948, tien dagen voor de vergadering van de Wereldraad en richtten de I.C.C.C. op. De honderdvijftig aanwezigen kwamen van 61 protestantse kerken uit 29 landen. Het dagblad Trouw vat de bedoeling van dit congres als volgt samen: ‘Zo ooit, dan is het thans nodig dat alle Bijbelgetrouwe Christenen in de wereld - allen die Christus als Zoon Gods, Zaligmaker en Verlosser der wereld erkennen - en den Bijbel als Gods onfeilbaar Woord aanvaarden, de handen ineen slaan en dien Heiland, zoals Hij is geopenbaard in dien Bijbel, de wereld prediken.’ [159] Deze mensen zagen de Wereldraad van Kerken als een groot gevaar. Trouw schrijft dan: ‘Int. Raad van Kerken neemt stelling tegen Wereldraad’[160]

Op dit congres wordt de “constitutie” vastgesteld van de nieuwe organisatie. In deze constitutie wordt onder meer bepaald dat als lid van de I.C.C.C. kunnen toetreden: ‘die Bijbelgetrouwe Kerken en Kerkgroepen, die officieel uitspreken, dat zij met de constitutie instemmen en die aanvaarden en zich bij den Raad voor het lidmaatschap aanmelden. Met dien verstande, dat geen Kerk, die bij den Wereldraad van Kerken is aangesloten, of buiten den stroom van het historisch Christendom staat, zal worden aanvaard.’[161] Kerken of gemeenten, die niet tot een kerkverband behoren, niet bij de Wereldraad van Kerken zijn aangesloten, maar wel tot het historisch Christendom behoren, kunnen adviserende leden van de Raad worden als ze instemmen met de constitutie.

De constitutie omschrijft de werkzaamheden van de Raad als volgt:[162]

1. ’De bevordering van een wereldgemeenschap van Bijbelgetrouwe kerken en kerkleden tot onderlinge bemoediging en hulp in de zaak des Heren.

2. De opwekking van alle deelnemende leden tot een oprechte en krachtige hernieuwing van het Bijbels Christendom over de gehele wereld.

3. Het wakker schudden van alle Christenen in betrekking tot de arglistige gevaren van het modernisme en het oproepen van deze tot eenheid in gezindheid en streven tegenover alle ongeloof en compromis met het modernisme van elken aard en tegen het Rooms-Katholicisme, in de hoop, dat onder Gods zegen dit pogen moge leiden tot een wezenlijke reformatie der 20e eeuw.

4. Het verrichten van die zaken voor de leden en den Raad, die beter gemeenschappelijk dan afzonderlijk gedaan zouden kunnen worden.

5. Het verkrijgen van de erkenning van de zijde der overheden en van het publiek in het algemeen van het feit, dat alleen deze Raad zijn leden vertegenwoordigt in zaken die door hen aan hem zijn toevertrouwd; en dat geen andere Raad in de wereld er aanspraak op kan maken, dat hij de stem van deze Kerken doet horen.

6. Het met alle geschikte middelen vergemakkelijken van het zendingswerk der leden.

7. De opwekking van alle leden van den Raad tot de bevordering met Gods hulp van een onderwijsstelsel voor alle leeftijden in de gehele wereld, dat vrij is van de smet van rationalisme, en waarvan de Bijbel den grondslag vormt, opdat het onderwijs weer opnieuw de kerk moge dienen in plaats van vijandig te staan tegenover de gehele Christelijke beschouwing van God en de wereld.

8. De opwekking van de leden van de Raad tot het uitgeven en doen gebruiken van Zondagsschoolliteratuur voor alle leeftijden, opdat de gehele kerk in de dingen Gods wordt onderwezen.

9. Het standvastig bepleiten van den Christelijken levensstijl voor het gehele maatschappelijke verkeer, in de hoop dat wij in staat mogen zijn iets te doen ten einde den voortgang van atheïstische en heidense ideologieën, onder welke naam ook, te stuiten, als mede de losheid van zeden en goddeloosheid die in onzen tijd zulk ene verontrustende bedreiging van de Christelijke levenswijze geworden zijn, tegen te gaan. ‘

De I.C.C.C. is door een aantal personen gesticht, maar hun kerken moeten zelf ‘in hun synodale vergaderingen’ over de officiële toetreding van die kerken beslissen. De bedoeling is dan dat het volgende congres (in 1950?) de Internationale Raad ‘zal kunnen continueren als internationale organisatie der Bijbelgetrouwe kerken over de gehele wereld.’[163]

Op het congres in Amsterdamse werden twee speciale resoluties aangenomen:

a) ‘Deze Raad wenst op waardige, maar ook op krachtige wijze, zijn onwankelbaar geloof in de Goddelijke inspiratie van den gehelen Bijbel te bevestigen. Aan den anderen kant kan deze Raad niet anders dan een plechtig protest laten horen tegen de poging, die in Amsterdam onder auspiciën van den Wereldraad gedaan zal worden om Christenen te verenigen zonder acht te slaan op de geopenbaarde waarheid, daar velen van de leiders van den Wereldraad, zowel door hun mondelinge uitlatingen als door hun geschriften, bekend staan als loochenaars van fundamentele Bijbelse waarheden. Daarom nodigt de Internationale Raad van Chr. Kerken alle ware gelovigen uit om zich onder zijn banier te verenigen met de leuze: “De gehele Christus en de gehele Bijbel”.’

b) ‘De tweede resolutie over “Christus en de samenleving” betreft speciaal het terrein van het sociale leven.’[164]

Het thema van deze vergadering was: ‘De Christus der Schriften.’ A. Warnaar Jz. schrijft daarover: ‘Op heerlijke wijze bleek hier de waarachtige eenheid van alle Christ-gelovigen, ondanks verschillen die er op ondergeschikte punten zijn.’ De bijeenkomst valt in het niet als we het vergelijken met de Wereldraad. ‘Maar als hier de Apostolische geloofsbelijdenis gezamenlijk werd opgezegd, wist men dat deze door allen op dezelfde wijze werd aanvaard, en als hier gezamenlijk werd gezongen ‘Eén naam is onze hope’, dan was er geen enkele twijfel over de vraag welke naam werd bedoeld, wat die hoop inhield, en waarop ze was gegrond.’[165] Op die vergadering waren onder andere mensen vanuit de Gereformeerde Kerken (als waarnemer en spreker), Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt en de Christelijke Gereformeerde Kerken. De Christelijke Gereformeerde Kerken werden lid.

De tweede conferentie werd gehouden in 1950, in Genève. De 450 deelnemers kwamen uit 43 landen en vertegenwoordigden 83 Protestantse kerken. Op dit congres van Genève werd ook de constitutie van de I.C.C.C. definitief vastgesteld. De preambule luidt:[166]

* ‘AANGEZIEN het de roeping is van alle ware kerken van de Here Jezus Christus om een duidelijk getuigenis af te leggen van haar geloof in Hem, inzonderheid in deze zo donkere dagen van toenemende afval in vele belijdende kerken, waardoor gehele denominaties in haar officieel optreden, als ook plaatselijke kerken, meegesleurd zijn in een tot ontkerstening voerende stroom van modernisme onder verschillende namen en in verschillende mate; en

* AANGEZIEN de autocratische macht, met name van de moderne leidslieden, die zich de rechtmatige bevoegdheden van ware kerken dikwijls wederrechtelijk hebben toegeëigend en voortgaan dit te doen, belangrijk is toegenomen; en

* AANGEZIEN Gods bevel aan Zijn volk om zich af te scheiden van alle ongeloof en verderf duidelijk en positief is; en

* AANGEZIEN wij voorts geloven dat deze tijd roept om de oprichting van een wereldorganisatie ter bevordering van de gemeenschap en samenwerking van bijbelgelovige kerken tot de verkondiging en verdediging van het Evangelie,

- tot handhaving van een zuiver, onwrikbaar en wereldomvattend getuigenis van de grote feiten en geopenbaarde waarheden van het historisch Christendom en vooral van de grote leerstellingen van de protestantse Reformatie,

- tot het vervullen van werkzaamheden die beter gezamenlijk dan afzonderlijk verricht kunnen worden en

- tot vereenvoudiging van het vervullen der plichten die voortvloeien uit de opdracht van Christus aan Zijn Kerk om het Evangelie te verkondigen aan alle geslacht en taal en volk en natie;

* DAAROM institueren de deelnemende kerken van verschillende nationaliteiten en talen deze Raad als een organisatie die zich zonder voorbehoud zal wijden aan de taak om zonder compromis of afwijking, te getuigen van ‘het geloof dat eenmaal de heiligen overgeleverd is’.’

De leerstellige grondslag luidt:

‘Benevens andere evenzeer Schriftuurlijke waarheden geloven en handhaven wij:

a. De Goddelijke inspiratie van de gehele Heilige Schrift in de oorspronkelijke talen, haar daaruit voortvloeiende onfeilbaarheid en feilloosheid en, als het Woord van God, hoogste en beslissende regel voor geloof en leven;

b. De Drie-eenheid Gods: Vader, Zoon en Heilige Geest;

c Zowel de waarachtige, absolute, eeuwige Godheid, als de waarachtige, maar zondeloze mensheid van onze Here Jezus Christus;

d. Zijn geboorte uit de maagd Maria;

e. Zijn plaatsbekledende zoendood, waarin Hij Zijn leven gaf tot “een rantsoen voor velen”;

f. Zijn opstanding uit de doden in hetzelfde lichaam, waarin Hij gekruisigd werd, en de wederkomst van dezelfde Jezus in macht en heerlijkheid;

g. De algehele verdorvenheid van de mens door de zondeval;

h De redding van zondaren als vrucht van wedergeboorte door de Geest en het Woord, niet uit de werken maar uit genade door het geloof;

i. De eeuwige zaligheid der verlosten en eeuwige rampzaligheid der verlorenen;

j. De ware geestelijke eenheid in Christus van al degenen die door Zijn dierbaar bloed verlost zijn;

k. De noodzakelijkheid van de handhaving van de zuiverheid der kerk in leer en leven, naar het Woord van God. Onverzwakt handhaven wij de Apostolische Geloofsbelijdenis als weergave van de waarheid der Heilige Schrift, die wij daarom in deze geloofs-artikelen mede opnemen.’[167]

Ook hier sluiten de Gereformeerde Kerken zich niet bij aan. Warnaar zegt dit te betreuren. Hij vindt het een gemiste kans dat de Gereformeerde Kerken zich slechts door een waarnemer hebben laten vertegenwoordigen. In dat artikel wijst hij er op hoe hij in Amerika ontdekt heeft hoe verschrikkelijk het gevaar is van het modernisme. ‘Wij strijden tegen het communisme en Rooms-Katholicisme, maar onderkennen wij voldoende het ontzaggelijke gevaar dat inzonderheid van de zijde van het modernisme komt?’ ‘Onze Geref. kerken hebben een wereld-roeping.’[168] H.N. Ridderbos vraagt zich in hetzelfde blad af of de I.C.C.C. wel het aangewezen gezelschap voor de Gereformeerde Kerken is om hun oecumenische roeping te vervullen. Deze Wereldbond bestaat, volgens hem, voor het grootste deel uit kleine afgescheiden groepjes over heel de wereld. Aansluiting bij deze nieuwe Raad betekent volgens Ridderbos een zeer felle oorlogsverklaring aan de Wereldraad, die men meermalen als satanisch betitelt. Bovendien zou het een sterke verwijdering betekenen ‘tussen onze kerken en de meeste andere Kerken in Nederland.’ Met de synode van Zwolle acht hij het verstandig deze zaak aan de Gereformeerde Oecumenische Synode van 1950 voor te leggen.[169]

De meest bekende figuur uit de leidende kringen van de I.C.C.C. is Carl Mclntire. Hij werd gekozen als eerste voorzitter van de Amerikaanse Raad van Christelijke Kerken. Hij bekleedde die functie van 1941- 1943. In 1948 werd hij de eerste voorzitter van de I.C.C.C.[170]

Bij de vijftigste verjaardag van de I.C.C.C. zond Dr. Carl Mclntire in augustus 1998 een ‘presidentieel adres’ naar de Christelijke Gereformeerde Kerk in Nederland (die bij de oprichting in 1948 de ‘gastvrouw’ was) waarin hij de oprichting van de I.C.C.C. in 1948 memoreerde met de woorden:

- “When we finished we declared that we stood solidly against the WCC with all its various religions, believing that all were pathways to God and heaven […] You have to look back and see God going ahead of us and giving us the joy and privilege of founding this International Council of Christian Churches to reject and offset the World Council of Churches with their plans for their One World Church, which would indeed be the bride of the antichrist. ” [171]

Deze bijbelgetrouwe christenen waren in 1948 in Amsterdam voor slechts één doel bijeen. Zij waren samengekomen om de Here te smeken dat Hij zou verhinderen dat Zijn gemeente, naar de overtuiging van de I.C.C.C., door een valse eenheid van de Wereldraad van Kerken, de Bruid’ van de antichrist zou worden. Meerdere malen verweet Mclntire de Wereldraad dat men het Koninkrijk van God zélf wilde realiseren, en dan wel naar communistische vorm en uitgangspunt. ‘Angesichts des Abfals vom wahren Glauben, des Marxismus und des religiösen Totalitarismus müssen Christen sich entscheiden.’[172]

3.2.3. Boodschap voor de Gereformeerde Kerken

Ja, gij moogt wel zingen het loflied: Gij zijt geen God van doden, maar van levenden. Want de doodsstreep loopt niet daar, waar het lichaam van een kind het graf ingaat, maar daar waar gij krachtens het verband met Adam, de wortel van het menselijk geslacht, allen in zonde ontvangen en geboren zijt.

Maar gij hebt u onduidelijk uitgedrukt. Gij hebt ‘profetisch’ gestotterd en daarbij ‘koninklijk’ gedwongen, en daardoor de harmonie der ambten tussen profeet, priester en koning geschonden. Hier ligt uw schuld.

Zijt ge met dit beleid een zuivere afspiegeling geweest van de opperste Herder der kudde, wiens goedheid als een zachte glans ligt uitgespreid over de schapen? Kwam de opdracht: Hoed Mijne lammeren, tot zijn recht? Er moet tucht zijn, maar niet zo.

Daarom heb Ik een man tegenover uw muur gesteld, met het breekijzer in de hand, en een ongeneeslijke grimmigheid in hem uitgegoten, die niet wijken zal, totdat gij u bekeert.

Bekeert u, dan zal ook hij genezen.

Maar er is méér! Wie geeft u het recht de kinderdoop te maken tot een stalen wet in ‘Israël’? Waar heb Ik dat gezegd? Dan zal Ik zwichten. Ook hierom heb Ik u geslagen. Ge hebt nog altijd de polsstok van uw nadenken nodig, om over te springen van de verbondsbelofte naar het kerkelijke gebod van de kinderdoop. Ik heb u ook niet bevolen de kinderen niet te dopen, maar gij had door uw uit de Geest geboren liefde elkander hierin moeten verdragen. Gij zult verstandelijke verlegenheden niet hanteren als een bijl om daarmee Mijn tafel stuk te slaan. Gij ziet uw belijdenis als vlak-Nederland, doch het is als het Himalayagebergte met hoogten, waar geen mensenvoet ooit komt - vanwaar gij uw hulp moet verwachten. Terug naar de hoogten van Pasen en Pinksteren! Daarna zult gij het ganse veld overzien, waarlangs Ik Mijn volk geleid heb. ‘

3.2.3.1. Positie van de Gereformeerde Kerken in 1948

Eind 1947 behandelt K. Dijk in het Gereformeerd Weekblad de vraag hoe het komt dat de Gereformeerde Kerken er niet in geslaagd zijn bij het gehele volk weerklank te vinden. Waarom hebben wij zo weinig werfkracht? Zelfs ‘Rome’ groeit. Komt dat door onze lauwheid; door onze verdeeldheid en confessionele twisten? ‘Wat mankeert er aan ons? Hebben wij meer “gevochten” dan “gewonnen”?’ Dan reageert Dijk hierop met: ‘Wij hebben schuld, grote schuld’. Wij zijn geen ‘tot-jaloezie-verwekkende gemeente van Christus’ geweest. Jezus was bewogen over Zijn volk dat doolde als schapen zonder herder. ‘Wat hebben wij voor onze naaste gedaan?’ Opvallend voor ons onderzoek is dat Dijk dan zegt dat hij die tijd als een ‘apocalyptischen tijd’ ervaart.[173]

Hier sluit H.N. Ridderbos bij aan als hij er op wijst dat in die dagen de ‘moraalprediker Jezus van de Aufklärung’ plaatsmaakt voor ‘Jezus de profeet’. Werden de gelijkenissen eerder gelezen met het oog op de moraal, nu na twee wereldoorlogen de zedelijke droom verstoord is, leest men ze gericht op het naderende einde van de wereld. Alle gelijkenissen, die over het Koninkrijk der Hemelen handelen, ziet men ‘onder het gezichtspunt van den oogst, de afrekening, de ontknoping, dat is dus uitsluitend van het einde.’ Deze gelijkenissen zijn ‘een uitgestrekte vinger naar het einde der dingen, de grote afrekening.’ Jezus is ‘niet meer de leraar van een verlichte moraal. Hij is tot profeet geworden, die de eruptie van den vulkaan voorvoelt en daarvan getuigenis aflegt.’ De ethiek heeft plaats gemaakt voor de eschatologie. Alles wordt Messiaans uitgelegd. Ridderbos heeft er begrip voor dat deze verandering plaatsvindt in een tijd ‘waarin de wereld davert op haar grondvesten’. Toch waarschuwt hij voor weer nieuwe eenzijdigheid. Het gevaar is aanwezig dat men Jezus én het Evangelie enkel als iets voor de toekomst gaat zien; terwijl Hij een boodschap heeft zowel voor het heden áls voor de toekomst. Hij is zowel leraar áls profeet. Er is zowel openbaring áls verberging. Die verborgenheid kan alleen de Vader bekendmaken. Er is een ‘reeds’ én een ‘nog niet’.[174] Brillenburg Wurth benadrukt dat, wil de kerk anderen aanspreken, zij zélf eerst door het Evangelie radicaal geraakt moet zijn. ‘Hoe kunnen wij ooit anderen geestelijk in brand steken, als wij zelf niet in brand staan?’ Er moet eerst bij ons brandende liefde voor Christus zijn. Wij moeten eerst zélf geloven, wat wij belijden. Het laat onszélf vaak nog zo koud. Dat is ons geestelijk manco. Een manco is ook dat er die járen veel te weinig predikanten in de Gereformeerde Kerk zijn. Het ledental is na de Vrijmaking echter weer op het peil gekomen van 1941. De aanwas is ongeveer 15000 per jaar.[175]

3.2.3.2. De Vrijmaking

In die dagen woedt nog hevig het gevecht van de Vrijmaking in 1944. Leenhouts is daar op dat moment zelf met hart en ziel bij betrokken en zal daar voortdurend van spreken. Eerder, bij het vertrek uit Soest, hebben we al gezien hoe zijn hart net zó bij de Vrijgemaakten lag en hoeveel pijn de kerkelijke verdeeldheid hem deed. De boodschap voor de Gereformeerde Kerken in Nederland was voornamelijk een correctie, die van zin tot zin te verbinden is met deze Vrijmaking: Tucht, ‘man tegen de muur’, doop en verbond, enzovoort. Om Leenhouts te kunnen plaatsen, kunnen we daarom deze strijd niet buiten beschouwing laten.

In het begin van de 20e eeuw heerst onder andere sterk de vraag hoe men de doop moet zien. Hoe verhouden doop en verbond zich met elkaar? Wat betekent de doop precies en hoe kan het dat iemand die gedoopt is, later toch niet gaat geloven of weer tot afval komt? Kan een gedoopte ook verloren gaan? Is de doop afhankelijk van het geloof dat daar op volgen moet; hoe zit het dan met het wederbarende werk van de H. Geest? Zijn er soms twee manieren van doop?

Eind van de negentiende eeuw was Abraham Kuyper (1837-1920) met de leer van de ‘Veronderstelde Wedergeboorte’ gekomen.[176] Toen de Synode van de Gereformeerde Kerken zich over die vragen van de doop moest buigen, kwam de Generale Synode van Utrecht in 1905 met de uitspraak dat: ‘volgens de belijdenis onzer kerken het zaad des verbonds krachtens de belofte Gods te houden is voor wedergeboren en in Christus geheiligd, totdat bij het opwassen uit hun wandel of leer het tegendeel blijkt; dat het echter minder juist is te zeggen, dat de doop aan de kinderen der gelovigen bediend wordt op grond van hunne onderstelde wedergeboorte…’ Dit was een kleine correctie van Kuyper, die dat laatste leerde. In de prediking moest aan deze gedoopten toch nog voortdurend aangedrongen worden op een ernstig zelfonderzoek; want alleen wie gelooft zal hebben en gedoopt zal zijn, zal zalig worden.[177]

Deze uitspraak bleef nieuwe vragen oproepen. Maar dit was niet het enige dat om nieuwe duidelijkheid vroeg. Werd de tijd na de Doleantie gekenmerkt door speciale aandacht voor de dogmatiek en kerkhistorie, de tijd voor de Tweede Wereldoorlog kenmerkt zich door nauwkeurige aandacht voor de exegese en het concreet lezen van de Bijbel. Dit kwam met name uit de kring van de Reformatorische Wijsbegeerte en door het verbondsdenken van J.G. Woelderink. Hierdoor begon men opnieuw na te denken over de gemene gratie, de onsterfelijkheid van de ziel, de pluriformiteit van de kerk, het genadeverbond en de sacramenten. Steeds vaker kwam er kritiek op de manier waarop Kuyper deze onderwerpen uitlegde. Men vroeg zich af of hij hierin niet de reformatorische uitleg meer en meer inwisselde voor de speculatieve idealistische filosofie van de negentiende eeuw.[178] Heel actueel was ook de vraag of die ‘veronderstelde wedergeboorte’ geen valse gerustheid in de hand werkte? Gaan de gedoopten er zo niet al vanuit dat zij wedergeboren zijn? Deze ongerustheid kwam mede voort, omdat in 1936 het onderzoek naar de staat van het eigen geloof afgewezen werd.[179]

De door de nieuwe aandacht voor de Schrift verkregen ‘herontdekking van de Schrift’ bracht nieuwe visies naar voren. Men bestreed elkaar openlijk én heftig. Dit had de Generale Synode van Amsterdam in 1936 ertoe gebracht deputaten te benoemen die zich over de nieuwe vragen en opvattingen moesten buigen. Deze deputaten kwamen op de Synode van Sneek (1939-1942) met twéé rapporten; een meerderheids- en een minderheidsrapport. Hoewel er met name vanuit de kant van het minderheidsrapport op aangedrongen werd om geen leeruitspraken te doen (het was immers oorlog en een belangrijk afgevaardigde van hen, K. Schilder, was gevangen genomen) kwam de Synode op 8 juni 1942 toch met een aantal leeruitspraken. Het was vooral de ‘Toelichting’ van de Synode op deze leeruitspraken die verkeerd viel. Uit alles bleek dat de uitspraak van 1905 gewoon gehandhaafd bleef. Bovendien eiste de Synode dat de classicale vergaderingen bij de kerkelijke examens zich vergewissen dat de candidaten instemmen met de leeruitspraken van Sneek/Utrecht 1942.[180]

Vanwege het grote aantal bezwaren kwam de Synode een jaar later opnieuw samen. Alle bezwaren werden met een omvangrijk Praeadvies afgewezen. De leeruitspraak was: ‘dat de Here in de belofte des verbonds ongetwijfeld toezegt de God niet alleen van de gelovigen, maar ook van hun zaad te zijn (Gen. 17: 7); doch in Zijn Woord ons niet minder openbaart dat zij niet allen Israël zijn, die uit Israël zijn (Rom. 9: 6), dat daarom overeenkomstig hetgeen de Synode van Utrecht 1905’ uitgesproken heeft, het zaad van het verbond voor wedergeboren te houden is; totdat het tegendeel blijkt. Wat ‘geenszins zeggen wil, dat daarom elk kind waarlijk wedergeboren zou zijn.’ Deze belofte moest worden opgevat als een onvoorwaardelijke heilsbelofte die niet slechts aangeboden werd, maar metterdaad geschonken! Alleen de uitverkorenen echter kregen dit heil. Alleen de uitverkoren kern van de gelovigen vormt dus het zaad van het verbond. Omdat wij niet weten wie wél of niet uitverkoren is, moeten we beginnen alle gedoopte kinderen voor uitverkoren en in Christus geheiligd te houden; houden, meer niet. Omdat de doop de wedergeboorte en afwassing van zonden verzegelt, veronderstelt de doop ook het geloof. Dit Praeadvies kreeg het verwijt dat het de indruk wekte dat er twee soorten doop zijn: ‘één op grond van in de wedergeboorte gegeven geloof en één in de hoop van een eventueel nog komend geloof.’[181]

Degenen die zich hier niet in konden vinden kwamen met het geschrift: Verklaring van Gevoelen. In deze verklaring stond naast wat we eerder over deze Verklaring opmerkten,[182] dat God in Christus Zijn genadeverbond heeft opgericht met de gelovigen en hun zaad (naar Gen. 17: 7 en Gal. 3: 14,29) en dat daarom alle kinderen der gelovigen verbondskinderen zijn; heilig ook; de heilsbelofte komt alle gedoopten toe; dat daarom al die kinderen opgeroepen moeten worden dit heil in geloof aan te nemen en als zij dat doen, doen ze dat door de wederbarende genade van de H. Geest. De Synode legde deze Verklaring naast zich neer, omdat zij het niet tot haar taak zag de verbondsgedachte van de broeders te onderzoeken, maar hun bezwaren tegen de uitspraken van 1905 en 1942. In december 1943 kwam de Synode, om de eenheid te zoeken, nog met de verklaring dat de leer van het verbond tweeërlei is: Enerzijds is er Gods vrije verkiezing én krachtdadige genade in het onwankelbare verbond der genade; anderzijds is er de roeping tot geloof en bekering van allen die in het verbond delen. Alleen wat de Synode had besloten, mocht geleerd worden. De bezwaarden zeiden zich hier niet bij neer te kunnen leggen. Naast dit leergeschil kwam er nu ook een kerkrechtelijk geschil. Sinds oktober 1942 richtte Prof. Schilder zich met brieven tot de Synoden en kerkenraden om de besluiten van de Synode van 1942 als niet-wettig te erkennen. Zijn bezwaar richtte zich niet zozeer tegen de inhoud van de Synode-uitspraken van 1905 en 1942, maar tegen de binding daaraan. Er ontstond een gezagscrisis. Het ging nu ook plotseling meer over het optreden van Prof. Schilder, die het gezag van de Synode niet erkende. Prof. Schilder werd eerst geschorst en daarna afgezet, anderen werden geschorst of van het ambt geweerd. Midden in de oorlog en midden in de hongerwinter breekt een bittere tijd aan. Een negende deel verliet de Gereformeerde Kerk. Een bittere bijsmaak was dat de kerk die zich in de dagen van de Doleantie had vrijgemaakt van een bestuur boven de plaatselijke kerken, nu geconfronteerd werd met een Synode die op plaatselijk niveau ingreep.[183] Zo stond tegenover elkaar: de doop die bediend werd op grond van een veronderstelde wedergeboorte en geloof; én de doop waarin God Zijn beloften verzegelt ‘onafhankelijk van enig gegeven in de dopeling.’ In feite was het Kuyper tegenover Schilder.[184]

Op 11 augustus 1944 presenteert Schilder op een manifest in Den Haag de ‘Acta van Vrijmaking of wederkeer’. Dit was voor velen het sein om zich van hun kerk ‘vrij’ te maken. Vrij van het door hen zo vaak genoemde ‘Synodale juk’, dat binding eiste, de ‘synodocratie’. Deze Vrijgemaakten noemden zich Gereformeerde Kerk ‘onderhoudende artikel 31 K.O.’. Naar het artikel in de Dordtse Kerkorde waarin het recht van de plaatselijke gemeente beschreven is om in beroep te gaan tegen een besluit van een meerdere vergadering.

3.2.3.3. Pennenstrijd

Men bestrijdt elkaar over en weer en er treedt zelfs verbittering op. De Vrijgemaakten hebben in 1946 de zogenaamde vervangingsformule van de Gereformeerde Kerken afgewezen. Deze vervangingsformule houdt in dat de kerk geen onderscheid mocht maken tussen leden en leden, maar bouwende op Gods belofte en de Schrift, moet zij hen zien als deelgenoten in de wederbarende genade van de H. Geest. In 1959 is deze vervangingsformule weer herroepen.[185]

In 1948 spitst dat zich toe op de bijbelse achtergrond van de beide visies op het verbond. J. Ridderbos heeft in de brochure ‘Kerkscheuring’ naar aanleiding van Jesaja 54: 10 geschreven dat God een onwankelbaar eeuwig verbond garandeert. Het bijzondere van dat verbond is dat Hij het geloof eist, maar ook Zélf geeft. ‘Het geloof is zelf gave des verbonds; de God des verbonds bekwaamt en brengt de mensch er toe, den eisch des verbonds te vervullen.’ Ridderbos leest dit ook in Jeremia 31: 33. God Zélf gaat de wet schrijven in de harten van Israël en hen tot Zijn volk maken. God Zélf vernieuwt de harten en maakt Zijn volk bereid. Hij doet dat niet alleen door Zijn Woord, maar ook door Zijn Geest. Jesaja 59: 11 zegt ‘Het maken van dit verbond bestaat in het vernieuwen van het hart.’ Niemand wordt deelgenoot van het verbond anders ‘dan door de vernieuwing des harten.’ Het deel hebben aan het verbond gaat dus veel verder, dieper dan het (volgens de Vrijgemaakten) recht hebben op de belofte, welke men wel of niet kan aanvaarden.[186]

K. Schilder verwijt Ridderbos dat hij het verbond enkel hierin laat bestaan: ‘dat de Heere de harten vernieuwt, en zich aldus een volk bereidt, waaraan Hij zich voor eeuwig als God verbindt.’ Nee, zegt Ridderbos daarop, ik heb in die passage enkel gezegd wat de inhoud is van Jeremia 31: 33. Dit is wel de waarheid, maar ‘niet al de waarheid’. Dit is het verbond naar zijn inwendige zijde. Daarna komt in zijn brochure immers nog de bespreking van de ‘uitwendige zijde’. Bovendien is dit verbond niet nieuw. Het is een vernieuwing van het oude reeds lang bestaande verbond dat de Here met zijn volk gesloten heeft. De ‘inwendige zijde’ van het verbond is ‘zoals de Heere het in de toekomst met Israël, met Zijn kerk en met iedere uitverkorene persoonlijk zal oprichten.’ Het is het verbond ‘in zijn volheid en diepte.’ De ‘uitwendige zijde’ is ‘elk kind des verbonds’, dat ‘er in betrokken is.’ Schilder verwijt Ridderbos dat hij het verbond enkel tot de uitverkorenen beperkt. Schilder meent hierin ‘de ellende van het benepen- sectarische synodale standpunt’ te ontwaren. Ridderbos verwijt op zijn beurt Schilder weer dat hij zijn standpunt niet goed weergeeft. Wat Ridderbos zegt staat volledig in de traditie van het ‘klassiek- Gereformeerde Westminstersche’ belijden. Bovendien past dat taalgebruik niet en Schilder mag de gedachte van Ridderbos ook niet vereenzelvigen met de gedachte van de synode.[187] Meer duidelijkheid komt er als Romeinen 9: 8 ter sprake komt. Daar staat dat niet de kinderen van het vlees kinderen van God zijn, maar de kinderen van de belofte. Schilder legt deze tekst zo uit dat de uitverkiezing hier betekent uitverkoren om nageslacht te zijn: ‘uitverkoren om het zaad van Abraham te zijn, d.i. om de “kerk” te zijn.’ (‘Kerk naar de gedachte van Prof. Schilder’, schampert Ridderbos hem toe.) ‘Het is’, zo zegt Schilder, ‘ “de gemeenschap, waaraan de woorden Gods zijn toevertrouwd”.’[188] Het is de zichtbare kerk; inclusief de ongelovigen onder hen. Zij zijn deelgenoten van het verbond en erfgenamen van de belofte. Zeker, zegt Ridderbos, is het zo, dat Israël verkoren was tot volk van God. Die uitwendige zijde is er. Maar er is ook verkiezing tot zaligheid:; juist daarover gaat het in Romeinen 9. Het is juist niet allemaal Israël wat Israël heet. Kijk maar naar Ismaël en Isaak, Esau en Jakob. Abrahams zaad zijn de kinderen die de belofte aannemen. Ridderbos bedoelt daar de uitverkorenen mee. Het verbond naar de inwendige zijde: ‘Precies, zo precies als iets maar precies kan zijn, het tegendeel van wat Prof. S. er van heeft gemaakt. Niet alle Israëlieten, niet alle leden der zichtbare kerk zijn kinderen van Abraham en erfgenamen der belofte.’ Ridderbos sluit die bespreking dan af met: Ook al zegt de apostel dat ze het niet zijn, Schilder zegt dat ze het wel zijn, dus zijn ze het. Zijn ‘ja’ klinkt boven het ‘nee’ van de apostel uit.[189]

In de loop van het jaar ontstaat er eveneens een pennenstrijd tussen Prof. Ridderbos en Prof. C. Veenhof. Het gaat dan over de Verklaring van Gevoelen, waarin de Vrijgemaakten met Tien Stellingen gereageerd hebben op de voorstellen van de Synode van de Gereformeerde Kerken. Deze Verklaring die mede het werk van Veenhof is, zegt onder andere dat de door de Generale Synode aanvaardde formule de kinderen voor wedergeboren houden totdat bij het opgroeien het tegendeel blijkt niet een voortdurende oproep tot geloof en bekering uitsluit; dat een kind de belofte van het verbond toekomt, welke een toezegging van heil en zegen is, maar ook een dreiging van vloek als het op de genade geen acht slaat; dat de doop één is met de besnijdenis en volkomen in overeenstemming met Gods wil; dat de doop niet insluit te veronderstellen dat de Heilige Geest op het moment van de doop ieder kind zijn wederbarende genade begonnen heeft.[190]

Veenhof heeft de gedachte geúit dat deze Verklaring een brug was om beide groepen bij elkaar te brengen. Veenhof stelde zelfs dat de synodale commissie hen ‘in een zonnige stemming’ hun eigen mening liet formuleren en de onderlinge overeenkomsten aan het licht liet stellen. De opstellers van de Verklaring hadden zelfs de uitdrukking van synodelid Prof. G.C. Berkouwer, dat ‘God de belofte slechts in den weg der geloofsgehoorzaamheid vervult’, overgenomen. Blij en vol hoop keek Veenhof dan ook uit naar de ontvangst van hun voorstellen. Ridderbos noemt dat pure fantasie. Met name omdat Veenhof de Verklaring zelf dynamiet onder de synodale constructies had genoemd. In die Verklaring bleef men namelijk bij de afwijzing van de synode uitspraak van 1905 en handhaafde men hun gravamen. Het is waar dat in die Verklaring de gedachte van Berkouwer is opgenomen, zegt Ridderbos, maar dat is nu juist de uitdrukking geweest waar anderen (o.a. Prof. Grosheide) van zeiden dat ‘de Verklaring niet vrij van remonstrantse smetten’ was. Ridderbos herhaalt dan de uitspraak van de synode op 11 november 1943 dat er twee zijden in het verbond zijn. Aan de ene zijde is er Gods vrije verkiezing met de krachtige werking van de onwankelbare genade en verzoening; aan de andere zijde is er de roeping tot geloof en bekering. Deze roeping geldt voor alle kinderen van het verbond. Ridderbos stelt dat dit tweede aspect meer voor Veenhof en zijn Verklaring geldt, waar men benadrukt dat God zijn beloften in de weg van geloofsgehoorzaamheid vervult, terwijl voor hem het geloof óók een gave van God is.[191] Ridderbos mist in de verbondsleer van de Verklaring de Schriftverwijzingen: Als iemand met een andere verbondsleer komt, moet hij op z’n minst met tekstverwijzingen komen. Ridderbos onderstreept nog eens de pijn om de scheuring aan beide zijden. Hij hoopt en bidt dat het toch mogelijk wordt om, ‘gescherpt door de liefde tot Christus’ en zonder vooroordeel eerlijk naar elkaar te luisteren.[192]

Het tegenovergestelde doet zich voor. Ridderbos ziet als grootste hindernis de ‘onjuiste voorstelling van feiten.’ In 1948 wordt niet alleen gesproken over het verbond, maar ook over de ware gang van zaken tijdens de vrijmaking. Schilder heeft naar aanleiding van een ‘verzoeningsgesprek’ in Oosterbeek Ridderbos verweten dat het in de járen ‘42 - ‘44 niet eerlijk is geweest om de bezwaarde broeders te laten beloven: ‘niets te leren wat niet helemaal in overeenstemming’ was met wat de synode had besloten. Dat ‘betekende: wèlbewust oorlog.’ Zo werd hij gedwongen om óf ‘de candidaten en de kerken in den steek te laten, óf openlijk neen te zeggen.’ Ridderbos wist immers dat hij, Schilder, al tegen de uitspraken van de synodale commissie had gestemd. Dit betekende: ‘dan moet die man heengaan of heengezonden worden.’[193]

Ridderbos vindt dit een ‘voorstelling volkomen in strijd met de waarheid’. Zeker weet hij dat Schilder in de commissie tegen heeft gestemd, maar van wat hij nu schrijft, was toen niets te merken. Schilder heeft gestemd tegen het voorstel aan de Synode om de conclusies van de Synodale commissie ‘tot hare uitspraken te maken’ Niets leek erop dat hij inhoudelijk tegen de voorstellen of leeruitspraken was; ook niet tegen de ‘zinsnede van 1905’. ‘Immers, hij had uitdrukkelijk verklaard, het met deze zinsnede van 1905 eens te zijn, en had gestemd voor de gedachte om bij de betrokken uitspraak deze zinsnede tot uitgangspunt te nemen.’ Ook in ‘het zgn. schríftelijk praeadvies, door Prof. S. in December 1943 aan de Synode gezonden’ (hij is dan al verder in de oppositie en zegt dat hij de uitspraak van 1905, ‘in zichzelf onjuist’ achtte) komt hij niet met zakelijke bezwaren. Hij vindt alleen dat de uitspraken niet ‘aan den wil der Amsterdamse synode van 1936’ voldoen. Andere bezwaarden kwamen met een memorie; Schilder niet. En op de synodevergadering bleef hij zelfs ‘opzettelijk weg’. Hij kwam eveneens niet met een gravamen en adviseerde candidaten nota bene de conclusies wel te ondertekenen. Slechts gaandeweg is gebleken ‘dat Prof. S. tegen deze leeruitspraken innerlijk gekant bleef; en ons tenslotte stelde voor tweeërlei mogelijkheid: öf de binding opheffen (wat neerkwam op een krachteloos maken der leeruitspraken) öf ervaren wat de betekenis was van Prof. S.’s woord: ”dan is de teerling geworpen”.’ Ridderbos zegt: De Synode is niet “welbewust oorlog” tegen Prof. S. begonnen. Er is zes jaar samen met hem aan deze zaak gewerkt. Ridderbos kan de houding van Schilder: niet met een memorie komen, op de vergadering wegblijven, landelijk oppositie voeren en in een schriftelijk praeadvies eisen dat de binding weg moest ‘anders is de teerling geworpen’, niet anders kwalificeren dan de kerk de wet voorschrijven. Dit is heersen over de ander.[194]

3.3. Het theologische veld

Toen Leenhouts zijn boodschap ontving speelden een aantal zaken een rol in het theologische denken van die dagen. We bespreken niet het hele veld, maar alleen de facetten waarop de woorden die Leenhouts kreeg betrekking hebben. Deze zijn:

- de doop.

- de wederkomst.

- de tijd tussen sterven en wederkomst.

- het zwijgen van God.

- het vast moeten houden van de onvoorwaardelijke genade van God.

- de maagdelijke geboorte.

3.3.1. De Doop

Er werd in 1948 veel over de doop gesproken. Bij de doop hoort het verbond. De Gereformeerden hebben deze twee altijd sterk met elkaar verbonden. Hoe de doop speelde in de Vrijmaking hebben we hierboven behandeld. In de profetie van Leenhouts werd de kinderdoop bij de Gereformeerde Kerken zelfs een ijzeren wet genoemd. Vanuit de Evangelische hoek is altijd bezwaar gemaakt tegen een te sterke koppeling van (kinder)-doop en verbond. Uit reactie op het Gereformeerde verbondsdenken benadrukten zij de eigen verantwoordelijkheid van de gelovige. Bij de Baptisten kan de doop pas worden bediend na een persoonlijke belijdenis van het geloof.

Leenhouts kreeg woorden speciaal voor het Wereld-Baptisme. Uit reactie tegen de Gereformeerden, zouden zij de volle openbaring hebben losgelaten. Waarin zijn de Wereld-Baptisten dan te ver gegaan?

3.3.1.1. Wereld-Baptisme

- “Ook gij hebt, mede uit reactie tegen de gereformeerden, de volheid der openbaring losgelaten. ”

Volgens de Baptisten hoort de doop pas plaats te vinden nadat de dopeling zelf zijn geloof heeft beleden. Bovendien moet er gedoopt worden door onderdompeling. Zij beroepen zich voor hun visie onder andere op het woord van Jezus in Marcus 16: 16 ‘Wie gelooft en zich laat dopen, zal behouden worden.’ De eis van onderdompeling halen ze uit het feit dat in het Nieuwe Testament veelal gedoopt werd met onderdompeling. Zo is Jezus Zelf ook gedoopt, zeggen ze.

Wij moeten deze nadruk op persoonlijk geloof vooral zien als een correctie op het automatisme dat er in de kinderdoop kan zijn. Een kind wordt geboren en wordt vanzelfsprekend gedoopt. Hoeveel kinderen zullen gedoopt zijn aan wie daarna zelfs niet het minste van het geloof is verteld? En dan ging een aantal er ook nog vanuit dat deze kinderen vanzelfsprekend behouden zouden worden.

De roep naar de doop op belijdenis en door onderdompeling is er al vanaf het moment dat de doop er is. Het Baptisme kent deze roep ook en heeft alleen de doop op belijdenis én door onderdompeling. Toch is niet bekend waar het Baptisme zoals wij dat kennen, precies uit voortkomt. Het is wel duidelijk dat er een directe lijn naar het Anabaptisme en Independentisme ligt.[195] In 1640 wordt in Londen de eerste Baptistengemeente gesticht. Bekende Engelse Baptistenpredikanten zijn onder andere John Bunyan in de 17e eeuw, C.H. Spurgeon in de 19e eeuw en de Amerikaan Martin Luther King in de 20e eeuw. In ons land wordt Johannes Elias Feisser (1805-1865) als de vader van het Nederlandse Baptisme beschouwd. Feisser was hervormd predikant in Gasselternijveen. In 1843 liet hij weten dat hij er van overtuigd was dat de kinderdoop niet-Bijbels is. Hij liet zich in 1845 door een Duitse baptist dopen en stichtte in Gasselternijveen een Baptistengemeente. Wij kennen zowel de Unie van Baptistengemeenten als de Vrije Baptistengemeenten. De Baptisten zijn verwant aan de Zevende-Dags-Baptisten en de Zevende-Dags- Adventisten.[196] Met hun reactie op het automatisme dat er bij de kinderdoop soms is, hebben de Baptisten zich van de Reformatorisch-Gereformeerde gezindte verwijderd.

Baptisten zien een als-kind-gedoopte als niet-gedoopt. Hun manier van dopen is daarmee tot een heilscriterium geworden. Volgens de profetie van Leenhouts is dit een nieuwe wet. Naar de denkwijze van de Baptisten moeten de kinderen worden opgedragen. Ze halen dat uit het feit dat Jezus de kinderen zegent (Marcus 10: 13-16). Zo maken zij, én anderen, op hun beurt het opdragen ook tot een nieuwe wet en een nieuw sacrament.

De Gereformeerde J. van Genderen wijst er op dat voor de Baptisten (en anderen) de doop meer het teken en zegel van de mens is dan van de belofte van God. Hij haalt dat uit de onder hen gangbare uitdrukking:

‘Ik heb mij laten dopen’, ‘...terwijl vanuit het N.T. in de eerste plaats te zeggen is, dat iemand gedoopt wordt. De een wil met zijn doop betuigen, dat hij tot de heilige gemeente behoort, de ander, dat hij zijn oude mens wil begraven, maar daarmee legt men de nadruk op de daad van de mens, die zijn geloof belijdt en de verzegeling ervan beleeft, terwijl volgens Van Genderen Gods Woord ons laat zien, dat het sacrament allereerst een daad van God is.’ Gods belofte gaat altijd voorop. ‘Als het anders was en als de doop niet van Gods belofte afhing, maar van ons eigen geloof, zouden wij aan onze doop moeten twijfelen, zodra wij aan ons geloof gingen twijfelen.’[197]

3.3.2. De Wederkomst

Bij de hierboven genoemde correctie van de doop van de Baptisten hoort ook de correctie op hun visie van de wederkomst. Verderop in deze studie zullen we ontdekken dat deze correctie veel verder reikt dan de Baptisten alleen.

De boodschap van Leenhouts is dat na de ‘Volheid van de heidenen’ Israël tot bekering komt. Dan breekt het in het Oude Testament beloofde Vrederijk aan (Jesaja 2, 11 en Micha 4). In die periode zal Israël samen met de christenen een koninkrijk van priesters vormen. Jezus zal hen naast de discipelen op tronen zetten. Ze zullen een Messiaans kabinet vormen. In die periode zal het Loofhuttenfeest weer gevierd worden en de volkeren uit de wereld zullen jaarlijks optrekken om in Jeruzalem dat feest te gaan vieren. O wee als de Egyptenaren dat dan niet zullen doen (Zach. 14). Pas daarna komt de ‘grote verdrukking’ met een enorme afval. Dit loopt uit op de ‘eindstrijd’. Daarná komt Jezus pas terug. Deze visie is anders dan die van de Baptisten.

Omdat Leenhouts een boodschap kreeg voor het Wereld-Baptisme moeten we verder kijken dan de Baptisten in Nederland. Baptisten elders in de wereld delen hun visie met verscheidene andere Evangelicale groeperingen. Met name zijn dit de Vergadering van de Gelovigen, Maranathabeweging, Pinksterbeweging en de Vrij-Evangelischen in Engeland en Amerika. Daarom moet dat woordje ‘Wereld’ in ‘Wereld-Baptisten’ onzer inziens ook slaan op deze grote, uitgebreide groep christenen. Het woord voor Leenhouts is dan niet alleen een correctie voor de Baptisten, maar voor al diegenen die vergelijkbaar denken.

Vrij algemeen kan gezegd worden dat het voor Baptisten vaststaat dat er letterlijk een periode van 1000 jaar vrede op aarde komt. Baptisten zijn Chiliasten. Bovendien geloven zij in de opname van de gemeente. De kinderen Gods wordt de grote verdrukking, die uitloopt op de eindstrijd in Harmagedon, bespaard (Openb. 16: 16).

Nu is het ten aanzien van de wederkomst moeilijk om van één afgegrensde leer te spreken, die alleen voor Baptisten geldt. Hun visie op de wederkomst is niet eensluidend. Ook bij hen is pluraliteit. Een mengelmoes, noemt B. Wentsel het. De meeste Baptisten zijn, samen met de eerder genoemde groeperingen, Premilleniarist. Dat wil zeggen dat zij geloven dat Jezus terugkomt vóórdat het Duizendjarig Rijk begint. Er zijn onder hen echter ook Postmillenniaristen. Postmillenniaristen geloven dat Jezus pas aan het einde van die duizend jaar vrede terugkomt. Sterk in het Baptisme is de gedachte van de zogenaamde Bedelingen, het Dispensationalisme. Baptisten zijn overwegend aanhangers van C.I. Scofield die in 1909 een King James Bijbel uitgaf met allerlei kanttekeningen. In deze kanttekeningen gaf hij een nauwgezet stappenplan over de bedelingen in de geschiedenis.[198]

Voor de meeste chiliasten komt Jezus nog twee keer terug. Volgens de bedelingenleer wordt de geschiedenis van de wereld verdeeld in zeven perioden van duizend jaar. De huidige wereld bestaat volgens hen zo’n 6000 jaar. Dat is een tijd geweest van onvrede en ellende. Nu staan we op de drempel van de laatste duizend jaar. Dat zal een tijd van vrede zijn, sabbatsvrede.[199] Jezus zal spoedig zijn voeten op de Olijfberg zetten en Zijn Rijk van gerechtigheid vestigen. Vóór deze eerste komst is er de opname van de gelovigen. Als de bazuin klinkt, zullen de gelovigen als de bruid van Jezus Hem tegemoet gaan in de lucht (Thess. 4: 17). Zij vieren dan, als zijn Bruid, het ‘huwelijksfeest’ met Jezus in de hemel. Dit is een periode van zeven jaar. Voor die zeven jaar verwijzen zij naar de zeventig weken van Daniël 9: 24- 27. Op de aarde vindt in diezelfde tijd de ‘grote verdrukking’ plaats. Na deze tijd komt Jezus, samen met die eerder opgenomen mensen, naar de aarde om met Hem duizend jaar te regeren. Allereerst zal de satan dan gebonden worden. Vandaag, in onze tijd, is satan nog niet gebonden, maar ‘dan breekt er een ‘gouden tijd’ aan, waarin Jeruzalem weer de Godsstad zal zijn en de volken, al dan niet geveinsd, eer zullen betonen aan Koning Jezus.’[200] De Messias zal zitten op de troon van David. Oude profetieën gaan in vervulling. De koe en de berin zullen samen weiden en de woestijn zal bloeien als een roos. In die tijd zal ook de tempel weer herbouwd worden. In die tempel worden offers van dank gebracht vanwege Jezus’ offer op Golgotha. Het volk Israël neemt Jezus als de Messias aan. Israël neemt daarop de plaats in die de gemeente nu inneemt. Het wordt een tijd zonder oorlogen, ziekten en rampen. Het evangelie wordt aan alle volken verkondigd. Dan zullen de mensen nog wel sterven, maar ze worden heel oud. Bovendien zondigen ze nog. Het is de volle zaligheid nog niet.[201]

Aan het einde van deze periode van duizend jaar, gaat Jezus met de zijnen naar de hemel. Dan wordt satan losgelaten en alles richt zich tegen wat van Christus is. Dat wordt de zwaarste tijd uit de gehele geschiedenis. Dan komt Jezus voor de tweede keer terug en verslaat satan en zijn aanhangers definitief en de nieuwe aarde komt.[202]

Indeling van de wereldgeschiedenis was niet nieuw. Al eerder werd de geschiedenis in perioden, bedelingen ingedeeld.

Joachim van Fiore periodiseert de geschiedenis van de wereld in drie bedelingen. ‘De bedeling van de Vader in het oude verbond, die van de Zoon in het nieuwe verbond en die van de H. Geest, te beginnen in 1260.’ Hij bedoelt daarmee niet zozeer drie stadia, maar drie ‘in elkaar geweven ringen.’ De Plymouth Brethren (volgelingen van J.N. Darby 1800 -1882) hadden de driedeling: 1) het oude verbond, 2) de bedeling van de kerk, 3) de bedeling van het Duizendjarig Rijk.[203]

Naast deze driedeling is er de verdeling in zeven perioden. De Nederlander Coccejus (1603-1669) deed dit onder andere en de engelse J.N. Darby. Deze zevendeling kreeg vooral veel aanhang door de verschijning van de zogenaamde ‘Scofield Reference Bible in 1909’, in Amerika. In deze Bijbel wordt de geschiedenis als volgt ingedeeld : 1) de periode in het paradijs; 2) de periode tot de zondvloed; 3) de periode van het menselijke regeren hierna; 4) de periode van de ‘belofte’, de roeping van Abram; 5) de periode van de wet (van Sinaï tot Golgotha); 6) de periode van de genade (tijd van de kerk); 7) de periode van het koninkrijk (de tijd van het Duizendjarig Rijk).[204]

Deze indeling in de Scofield Bible had voor velen evenveel gezag als de Schrift zelf. Scofield zag deze bedeling als perioden waarin de Here de mens op de proef stelde. De blik is niet gericht op wat God in deze periode deed, maar hoe reageerde de mens op Gods openbaringen. Naast deze zeven bedelingen kende de Scofield Bible ook nog eens acht verbonden.[205] De mensen die het Duizendjarig Rijk ingaan, zijn volgens de Scofïeldaanhangers en Dispensationalisten de Joden die op aarde leven op het moment dat Jezus terugkomt en Hem aannemen of aangenomen hebben. Het Duizendjarig Rijk is de letterlijke vervulling van Gods beloften aan Israël. God deed zijn beloften aan mensen die gewoon op aarde leefden, niet aan mensen die eerst overleden zijn en daarna daarvoor zijn opgestaan. ‘The earthly purpose of Israël of which dispensationalists speak concerns the national promise which will be fulfilled by Jews during the millennium as they live on the earth in unresurrected bodies. The earthly future for Israël does not concern Israëlites who die before the millennium is set up.’[206] Bij deze komst van Jezus zullen de overleden gelovigen uit het Oude Testament en de in Christus overleden gelovigen uit de tijd daarna, opstaan en samen met de gelovigen die op dat moment op aarde leven, opgenomen worden in de hemel. Zij vormen samen het ‘new, heavenly Jerusalem which is described in Revelation 21: 1-22: 5’. Zij zullen betrokken worden bij het regeren van Christus over de aarde, gedurende die duizend jaar.[207]

Samenvattend kunnen we stellen dat de Baptisten én degenen die de bedelingenleer aanhangen niet eenduidig zijn in hun visie. Hun manier van bijbellezen lijkt soms op puzzelen. Kritiek op hun zienswijze kwam vooral vanwege het feit dat er een stroming onder hen is die de periode van de kerk maar als iets ‘tussen haakjes’ zag. Dit verzet betrof dan degenen die verkondigden dat het Gods aanvankelijke bedoeling was om de beloften aan Israël rechtstreeks te vervullen buiten het kruisoffer van Jezus om. Alleen omdat ‘de haat der mensen Jezus aan het kruis bracht maakte God door een “meesterlijke zet”,’ de dood van Jezus ‘tot een verzoening voor de mensen’. Deze toch wel ‘twee-wegen-leer’ van Scofield en de vele bedelingen kregen scherpe veroordelingen.[208]

3.3.3. De tussentijd

Leenhouts kreeg ook een woord over de tijd tussen het sterven en de opstanding: ‘Zeg niet: Er is geen tussentoestand; zeg ook niet: Er is wel een tussentoestand; gij zult het wonder verwachten.’

3.3.3.1. Synode-uitspraak in de oorlog

Middenin de oorlog is er in de Gereformeerde Kerken niet alleen strijd over doop, verbond en wedergeboorte, maar ook over de zogenaamde tussentijd. Hiermee bedoelen we de tijd tussen het sterven en opstaan. In 1942 sprak de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland over de onsterfelijkheid van de ziel. Het leven van de mens kan op twee manieren aflopen: Men wordt óf wél óf niet behouden. Het wordt eeuwige zaligheid óf eeuwige rampzaligheid. Tevens sprak de Synode uit dat ‘gehandhaafd moet worden, dat de ziel des mensen, ofschoon op wonderbare wijze met het lichaam een eenheid vormende, nochtans iets eigens is, en van het lichaam dermate onderscheiden dat zij daarvan kan worden afgescheiden en afzonderlijk bestaan.’[209]

De Generale Synode kwam tot deze uitspraak, omdat in die dagen veel gesproken werd over het leven na de dood. Dit had speciaal betrekking op de ‘tussentijd’, de tijd van het sterven tot aan de wederkomst van Jezus. [210]

Deze materie boeide Leenhouts toen dermate dat hij, jong als hij was, in de oorlog al een speciale studie maakte van 1 Corinthiërs 15: 35-49. Deze studie liep uit op het boek In een punt des tijds.[211] Leenhouts had op dit onderwerp willen promoveren. Deze studie bracht hem zoveel nieuws dat hij dit als jong predikant niet allemaal kon overzien. Daarom stuurde hij de proefdruk van dit boek naar Prof. F.W. Grosheide én naar Prof. K. Schilder. Hij vroeg hen of hij hiermee op het goede spoor zat. ‘Kan dit theologisch?’ Het boek is daarna niet uitgegeven. De inhoud lag geheel in de lijn van Grosheide. Schilder voorzag het boek niet van commentaar maar trad er prompt mee naar buiten en verwierp het publiekelijk. Toen brak al gauw de tijd aan dat Leenhouts zijn profetie kreeg, met daarin ook woorden over zijn zienswijze.[212]

3.3.3.2. In een punt des tijds[213]

In zijn boek In een punt des tijds stelt Leenhouts dat de jonge kerk in de dagen van de apostelen sterk leefde met de gedachte van een spoedige terugkomst van Jezus. Heeft Jezus niet meerdere malen gezegd: ‘Zie Ik kom spoedig’? Waarom is Hij er nu nóg niet? Leenhouts heeft daardoor sterk de overtuiging gekregen dat dit te maken heeft met een tijdsprobleem. Als iemand overlijdt, zeggen we, dat hij uit de tijd is. Het eerste ‘raakpunt van den overledene met deze tijdelijke wereld’ moet dan dus weer plaatsvinden op de jongste dag.[214] Als je zó denkt, bestaat de zogenaamde tussentijd voor de overledene niet. Dan is het zo dat de gelovige ‘dadelijk bij zijn sterven Christus’ ziet ‘komen op de wolken.’[215] Dan grenst de jongste dag aan ons leven. Dan duurt het voor ons dus nooit lang dat Jezus terugkomt: öf als wij sterven, öf als de jongste dag plotseling aanbreekt. Na ons sterven zullen we ‘in een punt des tijds’ veranderd worden. ‘Wat gebeurt er als wij de oogen sluiten? Wij hooren het geheimzinnige klinken van de laatste bazuin.’ Leenhouts wil deze visie graag onderzoeken.[216] In zijn inleiding stelt hij: ‘De wereld staat een ontzettende verrassing te wachten.’ De zogenaamde tussentijd noemt hij een fantasie. Weg met dat heidendom! ‘We hebben “den tijd” verkeerd gezien.’ De tijd is niet een lange, rechte lijn, nee wij beleven allen maar een stukje van de tijd. Een korte genaderuimte. Eindigt het heden van de genade, dan is er het heden van het gericht. ‘Wij zijn veel te groot, met al onze reflexie, met al onze dogmatische uitbouwsels.’ ‘We hebben als kerk veel te veel gezegd en veel te weinig nog geluisterd. Vandaar die rommel, vandaar die verdeeldheid.’ We moeten zo klein worden dat we alleen nog maar amen zeggen.[217]

De eerste christenen kenden het probleem van de tussentijd niet. Zij verwachtten een spoedige komst van Jezus. Pas met het uitblijven van die komst kwam er een probleem. ‘Zoo kwam er een zekere spanning tusschen het “terstond” van Gods beloften en het zichtbare “tusschen”.’ Van lieverlee kwam de kerk tot de visie dat er een voorlopige zaligheid was. Het lichaam werd in het graf gelegd en de ziel onderging een voorlopig oordeel. Rome kwam daarbij met het idee van het vagevuur en verdiende daar veel geld aan. Leenhouts voelt zich verwant met de visie van Luther die zegt dat de tijd tussen ons sterven én de opstanding zó kort is dat ‘als waren wir erst gestem eingeslafen’. Luther noemt die tijd ‘ein ewiger Augenblick.’ Leenhouts laat Grosheide hierop aansluiten met: ‘Voor ieder persoonlijk is Christus’ komst dichtbij, omdat hij het oordeel ondergaat als hij sterft.’[218]

Wanneer wij spreken over de tijd tussen sterven en opstanding, de zogenaamde tussentijd, dan kunnen we daar niet zondermeer onze tijdsbegrippen en denkcategorieën op toepassen. Woorden zoals: tussen, voorlopig, nog niet, dan pas, passen bij ‘ons als levenden in deze stoffelijke wereld.’ Deze woorden betreffen allen een gemeten, een geconstateerde tijd. Dit is dus een subjectieve tijd. ‘Volgens onze opvatting is de tijd en daarmede ons tijdsbesef geheel gefundeerd in de snelheidsverhoudingen der dingen.’ Plaats en snelheid vormen samen de tijd. Neemt de snelheid van een voorwerp toe, dan verandert ook de tijd. Je kunt alleen maar van tijd spreken als de stof, materie én de snelheid gelijk blijven. Wij beleven op aarde dezelfde tijd, omdat de aardbol effen, rond is en met een vaste regelmaat rond de zon draait.[219] Op andere planeten heerst een totaal andere tijdsorde. ‘Plaats en tijd hangen onlosmakelijk aan elkaar vast.’ Omdat de overledene ‘niet meer ergens in de stoffelijke wereld’ is, kunnen we niet meer over zijn ‘nu’ praten. Voor de overledene bestaat geen aardse tussentijd. ‘Hij is radicaal uit den tijd. Elke gedachte aan tijd of duur is verkeerd.’ Ons is niets bekend over die tussentijd, ook niets over een eventuele ‘hemeltijd’.[220]

Leenhouts komt dan met enkele voorbeelden. Als iemand om één uur gaat slapen, valt hij in een diepe slaap. Wordt hij om vier uur wakker, dan mist hij het besef van tijd. Hij heeft het gevoel dat hij maar een paar minuten weg is geweest. Het moment van inslapen en wakker worden valt voor hem min of meer samen, maar in werkelijkheid zijn er uren verlopen. Iemand die toen nachtdienst had, heeft de uren misschien voorbij voelen kruipen. Zo is het met ons sterven ook. Dit is wat anders dan de leer van een zielenslaap. Dan slaapt de ziel de periode van onze dood. Jezus noemt de dood ook wel eens ‘slapen’, maar dan doet Hij dat, omdat dat bij het spraakgebruik van de Joden paste én omdat de dood uiterlijk op slapen lijkt. Met het oog op zijn opstanding leek voor Lazarus zijn dood een slapen. Hij hoeft nog énkel wakker gemaakt te worden. ‘Zoo gezien is de dood op z’n hoogst een slapen voor allen, die in Hem gelooven.’ We kunnen het beeld van de slaap gebruiken om aan te tonen dat de tijd kan verlopen, zonder dat ons bewustzijn daar iets van merkt. In de Bijbel krijgen we het gevoel dat het bewustzijn van de mens met de opstanding direct aansluit bij het leven dat hij eerder leidde. ‘Onmiddellijk herleeft bij de opstanding de herinnering aan het aardsche leven; elke gedachte aan een tusschentijd valt weg.’[221]

Op de jongste dag trekt de hele fílm van het leven voorbij. Slechts één beeld ontbreekt, namelijk wat wij hebben meegemaakt in een zogenaamde tussentijd. Daar horen we nooit iets van! Het is zoals mensen die na een operatie bijkomen, of als met het slapen in de trein. Men stapt ergens in, slaapt onderweg, wordt wakker, omdat men voelt dat de trein stopt en men ís er. Alleen voor de mensen die achterblijven is er zoiets als een tussentijd. Als Jezus zegt: Heden zult gij met mij in het paradijs zijn, is dat hetzelfde. Terwijl de anderen nog op aarde verder voortleven, zegt Jezus dat die ene moordenaar direct met Hem het paradijs binnengaat. ‘Wij geloven, dat elke gedachte aan tijd radicaal uitgesloten is in betrekking tot den overledene. De tusschentijd is er voor hem doodeenvoudig niet.’[222]

De Bijbel, zegt Leenhouts, leert ons dat de mens na zijn sterven prompt geoordeeld wordt en dat de gelovige terstond zalig is. Niet de Vader oordeelt, maar de Zoon; op één dag! Dat is de dag van de wederkomst. Dan vindt ook de opstanding plaats. Tot zolang blijft het lichaam in de aarde. Bij Zijn terugkomst zullen we Jezus ook tegemoet gaan in de lucht en in één ondeelbaar ogenblik veranderen we. Jezus spreekt volgens Leenhouts altijd over het ‘nu’ van het eeuwige leven. Dat komt omdat Jezus Zélf dat nu is! Hij ís het leven! ‘De ure komt en is nu, wanneer de dooden zullen hooren, de stem des Zoons Gods en die ze gehoord hebben, zullen leven.’[223] In Johannes 11: 25 zegt Jezus: ‘Wie in Hem gelooft zal leven; ook al is hij gestorven’. Overal waar Jezus Zijn voeten zet en waar Zijn stem geloofd wordt, worden mensen uitgetild boven de omstandigheden van dit vergankelijke leven en overgezet in Zijn sfeer. Wie in Hem gelooft, heeft het eeuwige leven nu al. Die zal de dood niet zien. Jezus is de opstanding dat wil zeggen: ‘Hij is dat.’[224]

Leenhouts bespreekt in dat kader ook de uitspraak van Jezus dat Abraham de dag van Christus heeft gezien én zich daarover heeft verblijd. Dit is ook een voorbeeld voor Leenhouts dat de tijd voor de overledene niet bestaat, maar wegvalt. De gelovige ziet, beleeft, na zijn sterven de dag van Christus. ‘Abraham maakt nu het volle heil, den volle dag mee.’[225] Dat is een ander ‘nu’ dan het onze. Wat boven de tijd ligt, laat zich moeilijk wringen in onze begrippen van verleden, heden en toekomst.[226] De dood is dan ook geen muur, maar een deur, een doorgang. De jongste dag ‘grenst aan het leven van ons allen, onverschillig in welke eeuw of wij leven.’ Leenhouts merkt dat ook op in de rede van Jezus in Mattheus 24. Daar lopen de dingen van de verwoesting van Jeruzalem aansluitend door naar gebeurtenissen in de eindtijd. Wat met Jeruzalem zou gaan gebeuren was daarom een teken, een beeld, van wat in de eindtijd wereldwijd gaat plaatsvinden. ‘Als zij die dingen zien, dan is het “Nabij” voor de deur. Het “Nabij” is vlakbij. Het staat op de stoep van hun levenshuis, maar het is toch ook nog maar vóór de deur … gaat die deur open dan is het zoo laat. De dood is een onmiddellijke doorgang tot het eeuwige leven.’[227] Paulus zegt (in 2 Tim. 4: 8) hetzelfde. Voor Paulus is weggelegd de kroon van rechtvaardigheid, die de Here hem zal geven op ‘die dag’. De kroon ligt klaar om op de dag van de wederkomst te ontvangen. Leenhouts vergelijkt sterven met wat iemand op zaterdagavond doet. ‘Het is Zaterdagavond, en het is tijd om te gaan slapen, voorts zijn mijn Zondagsche kleeren klaar en weggelegd, welke ik op den rustdag zal aantrekken.’ Zo liggen de witte kleren van de verrijzenis al klaar.[228] Jacobus zegt: Uw Rechter staat voor de deur. ‘Ook hier valt elke gedachte aan een tusschentijd weg.’[229]

Toch blijft het een probleem dat Jezus regelmatig spreekt over een spoedige terugkomst, terwijl er ook sprake is dat een aantal dingen nog vóór die wederkomst moeten plaatsvinden. Men denke alleen al aan het feit dat eerst het evangelie aan alle volken verkondigd moet worden. Leenhouts haalt in dat verband Grosheide aan die spreekt van een goddelijke zienswijze van de dingen én een menselijke. Grosheide zegt dan: ‘In God zijn alle dingen één. Voor Hem bestaat geen tijd, geen opeenvolging van oogenblikken. Alles is voor Hem tegelijkertijd tegenwoordig.’ Voor God bestaat ‘er in het geheel geen tijd’. Duizend jaar is voor Hem (naar Petrus’ woord) nét zolang als één dag én omgekeerd. Leenhouts verwijst dan naar Ds. J. Overduin die ditzelfde zegt: ‘Het tempo Gods is geen menselijk tempo.’ ‘Rustig rekt God Zijn dag uit tot duizend járen.’[230] ‘God kan ook haastig en verontwaardigd duizend járen inkrimpen tot één dag.’ ‘Hij kijkt op een andere klok’ dan wij.[231] Grosheide zegt eveneens, dat waarschijnlijk ‘tusschen het sterven en het laatste oordeel en de daarmee verbonden opwekking van het lichaam geen tijd verloopt.’ Hierom is het van belang te prediken dat de komst van Jezus áltijd ‘weldra is te verwachten.’[232] Leenhouts volgt Grosheide hierin en zegt dat velen van zijn tijd met ditzelfde vraagstuk zitten.

Wordt de mens twee keer geoordeeld: Bij zijn sterven voorlopig en daarna opnieuw, definitief? Om te beginnen noemt Leenhouts het moeilijk aan te nemen dat de mens zomaar in ‘twee delen’ uiteen kan gaan, in een ziel en een lichaam. Ons bewustzijn is volledig verweven met het eigen lichaam. Tegelijk is het wel wat onhandig als zo’n ziel, tussen de aarde en de hemel, heen en weer moet gaan. Bovendien is er dan al van een eerste oordeel sprake. Wie gelooft gaat naar de hemel, de ander gaat naar de hel. Leenhouts zegt dat dit niet alleen in strijd is met de Bijbel, maar het maakt tevens het oordeel van de wederkomst tot een farce. ‘Dan wordt de doorluchtige dag des Heeren poppekast.’ Dan weten de zielen bij voorbaat de uitslag al; of ze schapen of bokken zijn. ‘Ze kunnen uit eigen beweging al rechts of links gaan staan.’ Nee, bij de voleinding worden de engelen erop uitgestuurd om de mensen te verzamelen en uit hun reacties blijkt hoe verrast ze over de uitslag zijn. ‘Heer, wanneer hebben wij dan…???’[233] Op aarde is gezondigd, op aarde wordt de mens verlost, op aarde wordt de mens ook geoordeeld; op de grote oordeelsdag. ‘Dus niet individueel, niet op verschillende tijdstippen, niet in den hemel, niet voorlopig, maar op één dag zal het oordeel plaats vinden, op deze aarde, voor allen tezamen.’[234] ‘Christus is tegen ons nog niet uitgesproken. Hij zal het groote slotwoord spreken op deze aarde.’ Hij heeft de sleutels van Gods nieuwe Rijk. Hij zal zeggen: ‘komt’ en ‘gaat weg’.[235]

Als er geen tussentijd is, hoe kan de Bijbel dan spreken over zielen onder het altaar (Openbaring 6: 9-11)? Leenhouts komt dan met de vergelijking van het bloed van de offerdieren die op het altaar geofferd werden. Dan stroomde het bloed van dat offerdier altijd onder het altaar. Bloed is in de Bijbel symbool van het leven en van de ziel. Bloed en ziel zijn nauw verwant met elkaar. De ziel is in het bloed en het bloed is de ziel. Zoals de offerdieren op het altaar aan God gewijd werden, zo zijn de martelaars aan God gewijd. Het altaar is nu de godsdienst, de kerk.[236] In Genesis 4 zegt God dat het bloed van Abel van de aardbodem roept. Leenhouts noemt dat een taalpsychologisch verschijnsel. Hij zegt: Als je bijvoorbeeld zegt dat je kamer een goede beurt moet hebben, leg je jouw wens in die onbezielde kamer. Zo hebben wij het ook over ‘roepende zonden’ en ‘schreeuwende kleuren’. Zo kun je zeggen dat, net als God Zelf in Genesis 4, het bloed van al die martelaars roept om wraak. De gelovigen samen, roepen om recht en vergelding om wat de martelaars is aangedaan. Heel de kerk roept naar de hemel om wraak: ‘Hoe lang nog Here?’ Als die zielen al in de hemel waren, was hun al recht gedaan en dan hoefden zij niet zo hard te roepen.[237] Leenhouts verdedigt zijn visie verder met nog andere Bijbelteksten én theologen die denken zoals hij.[238]

3.3.3.3. Verdere studie hierover en kritiek

Heel bescheiden sluit Leenhouts de passage over de zielen onder het altaar af met: ‘Wij zeggen niet met het bovenstaande de waarheid aan het licht gebracht te hebben. Toch brengen wij onze gedachte met grote ernst naar voren, omdat het niet aangaat de geloovigen langer te berooven van het juiste inzicht inzake deze materie. Moge het bovenstaande een inleiding zijn tot een dieper onderzoek.’[239] Hij ziet echter geen reden om een gravamen tegen de belijdenis in te dienen. Er is wel sprake van een behoorlijk verschil in inzicht als men zegt dat de ziel niet zelfstandig functioneert los van het lichaam, er voor de overledene geen tussentijd is en er geen voorlopig oordeel is. Toch kan Leenhouts zijn gedachte een plaats geven onder die vraag in Zondag 22 van de Heidelbergse Catechismus: ‘Welke troost schenkt u de opstanding des vleses?’ Daar heeft het probleem van de tussentijd geen plaats. Er staat dat terstond na dit leven de ziel samen met het lichaam wordt opgewekt. Artikel 37 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt hetzelfde; al is de gedachte achter beide belijdenissen verschillend van die van Leenhouts. In een noot wijst hij er op dat Professor Grosheide dat gravamen ook niet indiende. Vermoedelijk omdat ‘onze voorstelling nog zeer onrijp is en nog nauwelijks de aandacht getrokken heeft.’[240]

De uitspraak van de Generale Synode in 1942 gaat echter veel verder dan de genoemde belijdenisgeschriften. In 1942 wordt zonder meer uitgegaan van de oude gedachte dat de ziel van de mens onsterfelijk is, er een voorlopig oordeel is en de ziel in die tussentijd naar de hemel gaat. Is deze gedachte van zielsverhuizing te vinden in de Bijbel? Waar staat dat de ziel vlak voor de opstanding snel uit de hemel komt, zich bij het lichaam voegt om ‘samen’ op te staan? ‘Het spreekt vanzelf, dat, indien onze voorstelling juist is, een botsing met deze uitspraak niet uit kan blijven.’[241]

De wederkomst van Jezus is te vergelijken met een onbewaakte overweg. Voor de overweg staan waarschuwingsborden: ‘Let op den trein’. Jezus heeft ons gewezen op allerlei tekenen die aan de wederkomst vooraf gaan. Pas op, de koninklijke trein is in aantocht!’[242] Omdat wij het verband tussen onze dood en de wederkomst uit het oog verloren zijn, is onze aandacht en waakzaamheid verslapt. Leenhouts wil met zijn gedachte absoluut niet speculeren. ‘Als dat waar is, denk dan, spreek er dan nooit meer over! Of hebben wij hier te doen met de simpele aanvaarding van Jezus’ woorden? Dit laatste is onze overtuiging.’[243] ‘Wij mogen op een groote verrassing rekenen.’ Er blijft voor hem slechts één vraag. Al is er voor de dode geen tussentijd, voor ons die leven is die er wel. Waar ligt dan Leenhouts troost? Dat wij in leven en sterven van de Here zijn. ‘Het is maar een punt des tijds en dit sterfelijke doet onsterfelijkheid aan.’[244] ‘De Heer zal niet wachten tot den jongsten morgen der wereld, om de Zijnen tot Zich te nemen; Hij komt voor en tot een iegelijk hunner in de ure des doods! Reeds is Hij daartoe onzichtbaar op weg.’[245]

Kort hierop komen dan die woorden (uit de hemel): ‘Zeg niet: Er is geen tussentoestand; zeg ook niet: Er is wel een tussentoestand; gij zult het wonder verwachten.’

Eerder noemden we al dat Schilder negatief tegenover deze gedachte van Leenhouts stond. Mede door zijn felle reactie is dat boek nooit uitgegeven.[246] G.C. Berkouwer is minder fel, maar noemt deze visie over de tijd op z’n minst gevaarlijk. Ook al wil men dat niet, er zit het gevaar in van pantheïstisch denken: Wie sterft, staat boven de tijd. Alsof men zou ‘participeren aan de eeuwigheid Gods’.[247] Zo spreekt de Bijbel niet. De Bijbel ziet geen verschil tussen tijd en eeuwigheid, maar tussen de tijdelijkheid van het gestorven zijn en daarna het eeuwig mogen leven met God. ‘Dáárin heeft voor de kerk altijd weer het beslissend uitgangspunt gelegen voor de bezinning over de “tussentoestand”: het nog niet gekomen zijn van de dag des Heren.’[248]

3.3.4. Het zwijgen van God en ons beperkte inzicht

Nauw verbonden aan dit theologisch probleem is het woord dat Leenhouts kreeg over het zwijgen van God. ‘Als Ik twee dagen zwijg, denkt ge dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten zal aanlichten?’ ‘Als Ik het heelal doe inkrimpen tot de omvang van een knikker, merkt gij het immers niet?’

Al eerder vernamen we dat de tijd ná de tweede wereldoorlog een tijd was waarin mensen opnieuw nadachten over de toekomst. Daarbij was ook het nadenken over een eventueel nieuw spreken van God. Zeker kwam dit mede vanwege de komst van de nieuwe staat Israël. Bovendien waren er nieuwe grote gevaren zoals het opkomen van het communisme en de atoombewapening. De tijd werd niet voor niets ‘apocalyptisch’ genoemd en Jezus werd in plaats van moraalprediker plotseling profeet, zo zagen we in 3.2.3.1.

Hoewel Leenhouts deze woorden in zijn boeken regelmatig herhaalt, heeft hij ze nergens verder uitgewerkt. Hij heeft deze woorden als een correctie ervaren op zijn voortdurend zoeken naar de laatste waarheid ten aanzien van dingen die voor ons verborgen zijn: God is de almachtige, Die waarmaakt wat Hij ooit beloofd heeft en dat moet voor ons kleine mensen genoeg zijn.[249]

3.3.5. Onvoorwaardelijk vasthouden aan de genade van God

Een ander theologisch probleem was die dagen het niet meer onvoorwaardelijk vasthouden aan de genade van God. Dit betrof volgens Leenhouts met name het zich toen in de wereld snel verspreidende Barthianisme. Dit is verrassend, omdat Barth juist zo de nadruk op die genade had gelegd.

Leenhouts kreeg er een woord voor: ‘Ik heb het gebruikt tot verontrusting, maar val niet in de fout van Obadja. Of moet er weer een donderende eed van Elia gehoord worden? ‘

In het boek Spoorzoeken schrijven B. van Gelder en E.G. Hoekstra over Karl Barth (1886-1968): ‘Als een theologische tijdbom viel in 1919 de Römerbrief in de professorale en pastorale studeerkamers.’[250] Dit was het commentaar van K. Barth op de Brief van Paulus aan de Romeinen. Barth was op dat moment predikant in het Zwitserse dorp Safenwil. Met zijn kennis stak hij ver boven alle theologen van zijn tijd uit.[251] Karl Barth was opgevoed en opgeleid in ‘het klimaat van Schleiermacher’. Schleiermacher leerde dat de wortel van de religie niet lag in de ‘rede’ zoals de Verlichting dat had geleerd, ook niet in de ethiek, de ‘zede’, zoals Kant dat had geleerd, maar in het gevoel van de mens: ‘Das Gefühl’. De mens is volgens Schleiermacher volkomen afhankelijk van God, maar ook op Hem betrokken in de beleving van de eenheid van God en mens. ‘De mens is op God aangelegd’ en ‘God hóórt bij de mens’. ‘Theologie was anthropologie geworden, het christendom werd bestudeerd als een variant van een algemene godsdienstigheid.’ Achter de dogma’s moest men op zoek gaan naar de historische Jezus met Zijn boodschap van liefde. ‘Het christelijk geloof moest in overeenstemming gebracht worden met de geest van de tijd: geloof in de wetenschap, vooruitgang, cultuur of het bereikbare Godsrijk.’[252] ‘Niet Gods openbaring maar het menselijke geloof, werd als waarheidsnorm gebruikt.[253]

3.3.5.1. Barth’s theologie van Jezus Christus als ‘een punt in de tijd’

Karl Barth gaat de gemeente in met de overtuiging dat de menselijke geloofservaring de norm van waarheid is. Maar met deze 19e eeuwse gedachte loopt hij vast; alsof wij mensen het Koninkrijk van God kunnen uitbouwen en verwerkelijken met culturele- en ethische handelingen. ‘Met lege handen ging hij de pastorie in, en het kan ons niet verwonderen dat hij jarenlang gekweld werd door “de nood der prediking”.’[254] ‘Het liberalisme gaf geen antwoord.’ [255]

In zijn commentaar op de Romeinenbrief gaat Barth een geheel andere weg. Deze weg werkt hij later steeds verder uit in de richting van een neo-orthodoxse concentratie op kerk, Bijbel en geloof als drieledige expressie van Jezus Christus: Gods ware en beslissende openbaring. Barth protesteerde daarin fel tegen de liberale theologie die God en mens te dicht bij elkaar bracht en God inbouwde in de menselijke cultuur en ethiek en daarmee deel werd van de mens, zijn doen en laten. Daartegenover beweert Barth dat God Zelf deel komt maken van mensen doen en laten. De God over wie Paulus spreekt, hoort niet vanzelfsprekend bij ons; wij ook niet bij Hem. ‘God is de onbekende, terwijl Hij zichzelf openbaart.’

Fundamenteel is voor Barth de openbaring van God in Jezus Christus. Alle kennis en alle openbaring van Gods grote daden in schepping, verzoening, vernieuwing, volmaking en vervulling komen voor Barth aan het licht in Jezus Christus als Gods ‘in een punt des tijds’. Jezus Christus is Gods vervulde tijd midden in de stroom van alle wording in de geschiedenis. Jezus Christus ‘in een punt des tijds’ gebeurt als een afgesloten gebeuren (abgeschlossene Geschehen), een vervulde tijd (erfüllte Zeit) en een beslissend gebeuren (schlechthin Geschehene) in de geschiedenis als deel van deze geschiedenis met Wie elke andere gebeurtenis nog geen gebeurtenis is of opgehouden heeft het te zijn. Jezus Christus, de vervulde tijd, is de ‘einzige wirklich bewegte und bewegende Zeit…der Stillstand, ganzliche Relativierung aller anderen Zeit und ihres scheinbar so bewegten und bewegenden Inhaltes.’[256]

De verzoenende openbaring van God in Jezus Christus is het beheersende middelpunt van de grote daden van God. Dit zijn Gods daden van schepping, verzoening, vernieuwing, volmaking, vervulling en leerstukken als verkiezing, voorzienigheid, kerk en geloof. Christus is de inhoud van het Evangelie, de grond van de verzoening, de ‘God met ons’. Dit is de blijde boodschap die in de wereld gepredikt mag worden en tevens de grond van de dogmatiek. Zo krijgt het Evangelie voor Barth een triomfantelijk karakter als alle handelingen van God geconcentreerd en gereduceerd worden tot genade. G.C. Berkouwer schrijft in zijn boek De triomf der genade: ‘Maar in ieder geval is het niet te weerspreken, dat Barth vooral nadruk wil leggen op de triomf van Gods genade en dat hij van mening is, dat juist zó de dam opgeworpen wordt tegen elke triomf, die niet van genade wil leven.’ [257] Barth maakt het woord genade tot de inhoud van het Evangelie, de Heilige Schrift en al Gods grote daden in de geschiedenis, de mens en de natuur. Vanuit een perspektief dat God Zijn openbaring en zinsontsluiting van het begin af als een mysterie in en door Zijn grote daden van schepping, verzoening, vernieuwing, volmaking en vervulling aan het licht brengt, is te aanvaarden dat Gods openbaring en zinsontsluiting niet als een theologisch probleem opgelost en gehanteerd kunnen worden. Barth verklaart die zinsontsluiting en openbaring waarin God alleen initiatief en handelingsbevoegdheid heeft tot een probleem. Hij pretendeert dat hij dit probleem niet oplossen kan, maar lost dit probleem toch op door God Zichzelf te laten ontsluiten en openbaren in Jezus Christus als de uitsluitende en definitieve openbaring van God aan te bieden. In Barths theologie is echter teveel Jezus en te weinig Schepper, Geest en Voleinder van de geschiedenis. Kortom, het openbaringskarakter en de zinsontsluiting van Gods daden van schepping, vernieuwing en volmaking worden gereduceerd tot verzoening en genade.

Barths totale reducering en concentratie van de openbaring in Jezus Christus is een fel ‘nee’ tegen onze religieuze speculaties. ‘Er is een “oneindig kwalitatief verschil tussen God en ons”.’ ‘God is de “Gans Andere” en Hij richt zich met Zijn Woord tot de mens, een Woord dat loodrecht in het leven van de enkeling en de cultuur inslaat, mens en mensheid onder de kritiek stelt.’[258] ‘Alleen door zijn genadige openbaring, “senkrecht von oben”, komt Gods “ja” door het oordeel heen tot de mens en deze kan daaraan slechts deelhebben door het geloof, in de ontmoeting met Jezus Christus. Dit geloof is ook weer een gave van de Heilige Geest.[259] Barth heeft met zijn gedachte dat God de ‘Gans Andere’ is en loodrecht van boven al Zijn handelingen reduceert en concentreert in Jezus Christus veronachtzaamd, dat God tegelijk door Zijn Schepper-, Verzoener-, Vernieuwer- en Voleinder-zijn ook de ‘Gans Nabije’ is van de mens en de natuurlijke kosmische wereld. De stelling van Dietrich Bonhoeffer in een brief uit de gevangenis op 30 april 1944 aan zijn vriend Eberhard Bethge: God is midden in ons leven ‘tegenover’, beeldt het mysterie zowel van het Gans Andere- als het Gans Nabije karakter van God beter uit dan die eenzijdige nadruk op Gods ‘Gans Anderszijn’[260] God is in het midden van ons leven de ‘andere kant’ of dimensie, of nog beter: God is hier bij ons steeds totaal anders.

Barth kwam op tijd en zijn stem werd gehoord. In de kring van de dialectische theologie was sterk de overtuiging gekomen ‘dat het hoognodig was een theologie des Woords te stellen tegenover de theologie van ervaring en beleving.’[261] Dit sprak Barth aan: Dialectisch. Lectisch is van legein, spreken en dia duidt op de afstand die er in dit spreken is. ‘Juist omdat God de gans Andere is, moet in de theologie de volstrekte transcendentie Gods sterk beklemtoond worden.’[262] Volgens deze theologie zijn er geen directe uitspraken over God te geven. ‘Het is veeleer een heen-en-weer-spreken.’ Barth stelde hiermee centraal: de eeuwigheid tegenover de tijd, God tegenover de mens, Schepper tegenover schepsel. ‘Al het aardse staat onder het volstrekte oordeel van God.’ Er is een scherpe scheiding tussen God en mens. ‘God spreekt en de mens antwoordt, zodat er zich een dialoog, een gesprek tussen God en de mens ontspint, waarbij de mens zich telkens weer anders moet uitdrukken, omdat zijn antwoorden altijd tekortschieten.’ In de Bijbel alleen kan de mens ‘hóren wat God zegt’.[263]

Hiermee wordt afscheid genomen van de gedachte dat in en vanuit de menselijke ervaring en de natuur iets van God vernomen kan worden. Het is opmerkelijk dat Barth als Gereformeerd theoloog in het begin van de 20e eeuw God weghaalt uit de menselijke ervaring en cultuur en daarmee het klassiek Gereformeerde falen van de menselijke ervaring herhaalt, terwijl de nieuwe Pinksterbeweging in de Verenigde Staten van Amerika en elders in diezelfde tijd Gods handelen door de Geest tot in de materialiteit van die ervaring in de lichamelijke genezing en de doop met de Geest gaat beklemtonen.

De Europese Barth haalt God uit de menselijke ervaring, omdat hij bevreesd was dat God een burgerlijke huis- en cultuur-God was geworden; terwijl de nieuwe wereldwijde Pinksterbeweging God terugbracht in de menselijke ervaring tot in het lichamelijke toe. Toen Barth het radicale anders-zijn van God beklemtoonde en dat God die kloof tussen Hem en mens en natuur liet overbruggen door Jezus Christus, heeft de 20e eeuwse Pinksterbeweging benadrukt dat de Geest van God de nabijheid van God in en met de menselijke ervaring aan het licht stelt.

Met zijn commentaar op de Brief aan de Romeinen nam Barth definitief afscheid van de subjectieve theologie en kwam met een meer objectieve theologie.[264] Centraal in de brief aan de Romeinen staat de opstanding. De opstanding is het snijpunt van tijd en eeuwigheid; van de gerechtigheid van God en van de mens. Sterke nadruk kreeg in dit commentaar het woordje ‘crisis’. De hele wereld én mensheid staat voortdurend onder het oordeel van God.[265] Men spreekt zelfs van een ‘theologie der crisis’. Barth bedoelt met deze crisis dat het onmogelijk is om het heil te funderen vanuit de mens en om zo bij God uit te komen. Hij ziet de mens zoals Romeinen 3 dat zegt. Alle mensen zijn zondaars. ‘Niemand is rechtvaardig, ook niet één, er is niemand, die verstandig is, niemand, die God ernstig zoekt; allen zijn afgeweken, tezamen zijn zij onnut geworden; er is niemand, die doet wat goed is, zelfs niet één’ (Rom. 3:10-12). Ieder mens behoeft de boodschap van de radicale vergeving van zonden.

Barth was door deze publicatie snel ontdekt en werd professor in Göttingen, Münster, Bonn en Bazel. Zijn belangrijkste stelling was de reformatorische grondslag: ‘rechtvaardiging door geloof alleen Mensen hoorden de boodschap van Calvijn en Kohlbrugge in hem. Het was de boodschap van de genade Gods in Christus Jezus.[266] Praamsma schrijft dat Barth in zijn tijd optornde ‘tegen de vlakke en optimistische vrijzinnigheid die in brede kring de toon had aangegeven en werd door velen als een terugkeer tot oude orthodoxe stellingen beschouwd.’[267]

Toch wil dit niet zeggen dat Barth de reformatoren in elk opzicht blindelings volgde. We noemen een paar verschillen:

Allereerst ziet Barth de Uitverkiezing anders. Barth wil er niet van weten dat God van eeuwigheid mensen ‘voorbijgaat’.[268] Ook hierin overheerst zijn boodschap van de overmacht van de genade. In de verkiezing gaat het volgens Barth om de openbaring in Jezus Christus, die de verkiezende God is én de verkoren mens. Gods volledige toorn en verwerping is op de ‘verworpen Messias ‘ terechtgekomen. Jezus is de verkoren én verworpen mens. De keerzijde hiervan is ‘dat alle mensen in Christus verkoren’ zijn. Uitverkiezing is voor Barth de genade in de genade. Omdat de door God Verkorene onze verwerping op Zich neemt, wordt zij als zodanig opgeheven. De mens is niet verworpen. Dit weet hij nog niet; dat moet hem dus verkondigd worden. God kiest in Jezus Christus voor de mens. ‘In Christus worden de mensen opgeroepen om te geloven in de verwerping van hun verwerping.’[269] Barth ging hiermee niet zóver dat hij de algemene verzoening leerde; maar hij bleef er niet ver vandaan. Het was voor Barth aan de ene kant zinloos en onmogelijk niet te geloven ‘in een eigen feitelijke verkiezing’. Tegelijk sprak hij ‘van de levensgevaarlijkheid van het ongeloof.’[270]

De overmacht van genade ziet Barth ook in de schepping. Het scheppingsverhaal is voor hem een sage. In een sage spreekt een openbaringsgetuige - met fantasie - over wat gebeurd is. Zo getuigen de Bijbelse verhalen van God. Barth onderscheid hierin ‘historie’ van ‘geschiedenis’. Historie is wat de mens verhaalt. Geschiedenis is het handelen van God in de tijd. God alleen kan ons deze geschiedenis onthullen.[271] Schepping is voor hem niet iets dat aan zondeval en de verzoening vooraf gaat. Barth betwijfelt de werkelijkheid van de paradijstoestand. ‘Er was geen gouden eeuw.’ Scheppen is niet ‘iets uit niets maken’.[272] Scheppen is in de ‘chaos’ het ‘nietige’: orde brengen én leven. Dit nietige is overwonnen ‘door de genade van Christus, die in de historie onthuld wordt als de diepste tendentie van Gods genadig bedoelen.’[273] Midden in die scheppingsgeschiedenis staat dus Jezus Christus ‘en daarom is de schepping in wezen heilsgeschiedenis.’ Gods almacht is een ‘heilsmacht’.[274] Barth spreekt in dit verband vaak over ‘de goedheid der schepping’. Met deze goedheid bedoelt hij niet ‘het “zie, het was zeer goed”, der oorspronkelijke schepping vóór de zondeval’,[275] ‘maar het bezien van de schepping en de zonde vanuit het apriorisch en genadig handelen Gods, dat aan deze wereld ten grondslag ligt.’ Scheppen is verzoenen én bevrijden; en zonde is niets anders dan het ‘nietige’; wat een ‘overwonnen nietige’ is. Aan dit nietige beantwoordt geen werkelijkheid. Het is slechts ‘schijn’ Toch kan deze ‘schijn’ zich wel als een ‘macht’ openbaren.[276]

Anders is Barth’s visie ook ten aanzien van het eeuwige leven. In het eeuwige leven gaat het voor hem niet om ‘een continuering van dit ons tijdelijke en aardse leven, maar om een vereeuwiging van dit ons eindige leven voor de ogen en de aandacht Gods.’ Alle aandacht kreeg bij hem daarom dit: ‘ons eindige leven’. Die vereeuwiging wil zeggen: eens was er een tijd dat wij er waren, er komt ook een tijd dat wij er niet meer zullen zijn. De mens is ‘diesseitig’. Het menselijk leven is begrensd. ‘Maar zijn eindige leven zal eeuwig voor Gods aandacht staan.’ Berkouwer wijst erop dat met name door deze bijzondere visie van Barth het ‘eeuwige leven’ die dagen plotseling speciale aandacht kreeg. Berkouwer vraagt er zich wel bij af waar Barth deze gedachte in de Schrift las.[277]

Barth kende geen Algemene Openbaring zoals de Nederlandse Geloofsbelijdenis dat in artikel 2 zegt. Er is voor hem geen openbaring van God buiten Jezus Christus om. Geen kennis van God, zonder eerst in Jezus Christus geloof ontvangen te hebben. God kent geen ‘dubbele boekhouding’.[278] Barth keert hierom de volgorde ‘wet en Evangelie’ om. De inhoud van het Evangelie is Gods genade. Die genade heet en is Jezus Christus. De wet is de geopenbaarde wil van God. Maar waar is de wil van God geopenbaard? In Christus Jezus. Als God in Jezus vóór ons is, kan zelfs de wet niet tegen ons zijn. Zo lag de wet in de ark ook ónder het verzoendeksel. Barth zag anders de natuurlijke theologie van de Rooms Katholieken weer opduiken. Dit leverde hem de breuk op met zijn collega Brunner.[279] J. van Genderen zegt hierop dat Barth inderdaad weer bij God en zijn Woord heeft willen beginnen. ‘Maar hij heeft de H. Schrift niet zelf laten zeggen wat openbaring is. Hij benaderde haar met zijn eigen openbaringsbegrip.’ Men noemde dit wel het offensief van Karl Barth.[280]

De inspiratie van de Bijbel interpreteerde Barth als een blijvend actueel gebeuren. De Schrift zelf is een ‘feilbaar en falend menselijk woord’.[281] De profeten en apostelen waren mensen ‘zondig in hun handelen en inderdaad schuldig aan dwaling in hun gesproken en geschreven woord.’ Het Schriftwoord is voor Barth mensenwoord. Maar als het God behaagt daardoor te spreken, wordt op dat moment ‘de Schrift het Woord van God.’[282]

Voluit reformatorisch bleef hij de godheid van Christus belijden, de maagdelijke geboorte en de Drieëenheid.[283] Zijn grote levenswerk is de Kirchliche Dogmatik. Hier werkte hij 40 jaar aan; dit zijn 13 delen geworden met in totaal 9900 pagina’s.

Fel was zijn verzet tegen het Nationaal Socialisme. Toen veel theologen dreigden te worden meegesleurd in de roes van de ‘Erwachung der Nation’ (1933) schreef hij in één nacht de brochure Theologische Existenz Heute’: ‘geen theologische collaboratie met de machten van de tijd, geen verraad aan Christus, de naam en de zaak Gods.’ De Thesen van Barmen waren voornamelijk van zijn hand. Hij weigerde dan ook de eed op de Führer af te leggen. Om deze reden moest hij in 1935 Duitsland verlaten. Later heeft men het hem kwalijk genomen dat hij na de oorlog veel minder scherp ageerde tegen het communisme dan eerder tegen het Nationaal-Socialisme. Barth vond toen echter dat er van andere kanten al voldoende tegen het communisme werd geageerd. Dan hoeft de kerk dat niet nog eens over te doen.[284] Barth was in ieder geval wars van christelijke politiek, christelijke organisaties en christelijke scholen. Hij wilde geen menselijke pogingen om het koninkrijk van God op aarde te stichten. Indrukwekkend deed Barth dat in zijn toespraak bij de oprichting van de Wereldraad van Kerken in 1948: Wij moeten afzien van elke gedachte alsof de zorg voor de Kerk, voor de wereld, onze zorg is. Wij maken de wanorde in de wereld steeds groter. ‘Want dit is de uiteindelijke wortel en grond van alle menselijke wanorde: de verschrikkelijke, goddeloze en belachelijke gedachte, dat de mens de Atlas is, bestemd om de dom van de hemel op zijn schouders te dragen.’ Veel van zijn volgelingen in ons land braken hierdoor met de christelijke organisaties en sloten zich aan bij de Partij van de Arbeid.[285]

Van Gelder en Hoekstra vatten de theologie van Karl Barth samen met de verdeling:[286]

a. De christologische structuur en betrokkenheid op de mens.’

God treedt onze wereld binnen via de geschiedenis met Israël en met Jezus. In Christus neemt Hij deel aan ons lijden, lot en schuld van ons bestaan. Hij neemt ‘onze verloren zaak voor zijn rekening.’ De verkondiging moet tot verandering van denken en doen komen.

b. De universele strekking.’

Dit heil gaat iedereen aan. De gemeente is de voorlopige voorstelling van de ‘in Christus vernieuwde mensheid’. Zij is zendingsgemeente en mag zich niet ‘kerkelijk en politiek in eigen kring’ opsluiten.

c. Het eschatologische spoor.’

Eschatologie is niet de leer van de laatste dingen, maar Gods ene grote doel in al Zijn werken. ‘Het christendom is in zijn geheel eschatologisch. Wij worden steeds voor de grens van tijd en eeuwigheid en voor het oordeel Gods gesteld.’ Het gaat niet om wat ná deze tijd komt, maar wat boven deze tijd uitgaat. Zo werd het woord eschatologisch vervangen voor ‘beslissend’; niet meer betrokken op het einde, maar voortdurend betrokken op God. De schepping is hierbij het begin; de natuur, ordeningen en wetmatigheden zijn instrumenten die gesteld zijn onder de macht van Christus. De schepping stelt aan alle bedreigende machten paal en perk.[287]

d. Het accent op de humaniteit.’

De wereld zou waar moeten maken ‘dat zij er is voor de anderen.’

Wij ontdekken bij Barth op plaatsen overeenkomsten met Leenhouts. Evenals Leenhouts besefte Barth dat wij mensen nooit het koninkrijk van God op aarde zullen kunnen stichten. Dat was ook de kritische inslag in zijn toespraak bij de oprichting van de Wereldraad van Kerken. Ook Barth had zijn reserves ten aanzien van de kinderdoop. Rond 1940 begint hij er zich tegen te verzetten. Toch heeft hij zich nooit bij de Baptisten aangesloten. Barth vond voor de kinderdoop geen Schriftbewijs. De kinderdoop was voor hem een halve doop, omdat de mens daarin niet als een in vrijheid handelend persoon optreedt. In de doop belijdt de dopeling dat hij met Christus sterft. Hoe kan dit van een kind gezegd worden? Hoe kan er ook sprake zijn van een verzegeling van het toebehoren aan Christus als er nog geen persoonlijk geloof is? Het was voor hem een executie zonder slachtoffer. Hij vroeg zich af hoe een mondige kerk zo oneerbiedig het doopwater kon verkwisten.[288] Zóver echter ging Leenhouts niet. Leenhouts liet beide manieren van dopen naast elkaar staan.

Wij zouden in Barths kritische houding ten aanzien van de kinderdoop een kleine correctie van zijn aanvankelijke nadruk op de onvoorwaardelijke genade van God kunnen ontdekken. Een doop zonder de inbreng van de mens is volgens hem een halve doop. Een menselijke inbreng ontdekken we ook als we de aanvankelijke dialectiek van ‘God spreekt en de mens kan enkel antwoorden’ in Barths denken van lieverlee wat naar de achtergrond zien gaan. We horen Barth later zeggen dat God (in zijn genade, door de vleeswording van Jezus) de mens ‘het vermogen gaf om gelovig te antwoorden.’ Het geloof is een geschenk van God ‘om ware woorden over God te spreken.’[289]

3.3.5.2. Barthianisme

Barth kreeg in Nederland veel aanhang onder hervormde theologen, met name in de zogenaamde midden- orthodoxie. Belangrijke namen hierbij zijn O. Noordmans, K.H. Miskotte, H. Kraemer, G.C. van Niftrik, E. J. Beker en J.M. Hasselaar. De nieuwe kerkorde van de Nederlandse Hervormde Kerk (1950) is door het denken van Barth sterk beïnvloed.[290] Van deze Barthianen kunnen we zeggen dat zij steeds meer oog kregen voor de bijzondere positie van het volk Israël. Groot was hierin K.H. Miskotte. Dit zette al in met zijn dissertatie Het Wezen der Joodsche Religie. Samen met Van Ruler wees hij op het "meer’ van het Oude Testament boven het Nieuwe Testament. Er staat nog zoveel in het Oude Testament dat nog op vervulling wacht. Miskotte noemt de verwijdering tussen Israël en de kerk ‘het schisma, het onpeilbaar vreemde schisma in de Gods gemeente.’ Rasker, die hierop wijst, schrijft dat in die dagen steeds duidelijker gezegd gaat worden dat Israël en de kerk eigenlijk bijeenhoren, als de oudste en de jongste broeder die elkaar zijn kwijtgeraakt en om der wille van de Messias elkander terug moeten vinden.[291]

Het is alsof we hier Leenhouts horen spreken over het gebroken ‘Pinkster altaar ‘ dat weer geheeld moet worden. In een later verband komen we hier op terug. In Nederland is de theologie van Barth het meest omlijnd voortgezet door E. J. Beker en J. M. Hasselaar in hun reeks Wegen en Kruispunten in de dogmatiek en in de zogenaamde Amsterdamse School. Ook W.A. Visser ‘t Hooft, de secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken, was door de theologie van Barth gegrepen. In Nederland werd zijn invloed door geen ander buitenlands theoloog geëvenaard.[292]

Zelf sprak Barth er genuanceerd over. Hij zei dat hij geweest was als een mens ‘die tastend de weg zoekend de trap op in een donkere kerktoren, zonder het te vermoeden in plaats van de leuning een touw vast greep, en nu tot zijn schrik moest horen hoe de grote klok boven hem ineens begon te luiden, niet alleen in zijn oor (maar over het hele land)’.[293] Praamsma voegt daar nog aan toe dat ‘Barth in een kritiek tijdperk zijn metalen stem met macht heeft opgeheven tegen de geest van de eeuw.’[294] Vaak werd hij een ‘beroerder van Israël’ genoemd.[295]

Werd Elia zo ook niet genoemd (1 Kon. 18: 17 Statenvertaling)? De volgelingen van Barth, de Wereld- Barthianen, krijgen via Leenhouts de Goddelijke correctie, dat zij de grote nadruk die Barth legde op de genade én de triomf daarvan, nimmer uit het oog mochten verliezen. De kier echter van de inbreng van de mens die Barth wellicht ongewild open had gelaten, maakte via zijn volgelingen dat de steeds mondiger wordende mens, zich aansloot bij de cultuur en evenals door Obadja niet meer corrigerend werd gesproken.

3.3.6. De maagdelijke geboorte

Wie aan de genade komt, komt ook aan Jezus. Het kunnen en doen van de mens stijgt, daarmee daalt de hoogheid van Jezus. Van hieruit is de stap naar het volgende woord voor Leenhouts niet moeilijk. Het staat allemaal in eikaars verlengde. ‘Gij zult de maagdelijke geboorte geen dag langer laten ontkennen. ‘

3.3.6.1. Vrijzinnigheid

Zoals we al gezien hebben bij de aansluiting bij de Wereldraad van Kerken liet de vrijzinnige bijbelvisie in 1948 goed van zich horen. Dat vrijzinnige geluid werd vaker binnen de Hervormde dan binnen de Gereformeerde kring gehoord.

Met Vrijzinnigheid bedoelen we oorspronkelijk een stroming binnen de Nederlandse Hervormde Kerk die begin 1900 vragen stelt achter fundamentele aspecten in de geloofsleer. Vrijzinnigen betwisten onder andere het gezag van de Bijbel, de schepping zoals Genesis 1 en 2 die verwoorden, de zondeval in Genesis 3, de maagdelijke geboorte van Jezus, de wonderen in de Bijbel, de verzoening door het kruisoffer van Jezus en de noodzakelijkheid daarvan, Zijn lichamelijke opstanding en Wederkomst. Jezus is een voorbeeld voor ons mensen, niet meer. Hij is zeker geen God. Zij hechten meer gezag aan de menselijke rede en het goede in de mens en willen zich niet binden aan belijdenisgeschriften. Bovendien zijn er meerdere wegen die tot God leiden; niet alleen de Joods-christelijke weg. Het woord Vrijzinnig is van lieverlee een woord geworden voor allen die zich niet aan Schrift en belijdenis willen binden, dus ook voor mensen buiten de Vrijzinnig Hervormden.[296]

Het is deze context dat Leenhouts de woorden over de maagdelijke geboorte kreeg. Een van de voormannen van vrijzinnig Nederland was de latere Professor P. Smits. Smits was in 1948 in Enschede de Hervormde collega van Leenhouts. Smits laat dan al duidelijk horen dat hij de maagdelijke geboorte ontkent. Hij deed dat al in een artikel in Hervormd Enschede van 5 maart 1948. Op 25 juni van dat jaar schrijft hij dat het volstrekt legitiem is ‘om als Protestanten mèt de Maria-verering ook consequent de hele maagdelijke geboorte af te wijzen, want duidelijk is de Bijbel op dit punt allerminst.’ [297] Als Smits later een beroep naar Den Haag aanneemt, zet hij deze visie voort, samen met twee andere vrijzinnige predikanten daar. Uit die periode is de bekende uitdrukking van Smits waarmee hij afstand nam van Paulus’ visie over de verzoenende kruisdood van Jezus: ‘Geef mijn portie maar aan Fikkie.’ ‘Ik geloof niet in het Lam Gods dat de zonden der wereld wegdraagt, want schuld, alle schuld is onoverdraagbaar, zoals ik al evenmin geloven kan, dat Jezus voor ons gestorven is.’[298]

In het Gereformeerd Weekblad is in 1948 de maagdelijke geboorte ook het onderwerp van gesprek. Berkouwer doet dat met zijn serie ‘De confessie in het geding’. Berkouwer behandelt dan een publicatie van vrijzinnige theologen die een kritisch onderzoek hebben gedaan naar de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Deze theologen hoopten met hun geschrift een bijdrage te leveren aan de opbouw van het belijden van de Nederlandse Hervormde Kerk. Terwijl er die dagen een ‘zwenking van het Modernisme’ te melden is, zegt Berkouwer (hij bedoelt hiermee een tegemoetkoming in de richting van de orthodoxie) is deze publicatie echt vrijzinnig te noemen.[299] Uitspraken over de persoon van Jezus doen hem denken aan de materie rond de basisformule van de Wereldraad van Kerken van die dagen.[300] In deze vrijzinnige studie wordt opnieuw ‘radicaal afscheid’ genomen van de maagdelijke geboorte. De opstellers vrezen ‘dat de maagdelijke geboorte bij het opgroeiend geslacht allerlei minderwaardige opvattingen omtrent de huwelijksmysteriën oproept en dus een gevaar is voor de Christelijke ethiek.’[301] Berkouwer beoordeelt deze studie met: ‘Ik moet zeggen, in járen niet zo’n theologisch-hoogmoedig en daardoor oppervlakkig boek gelezen te hebben.’[302] In zijn reeks Dogmatische Studiën meldt Berkouwer dat de loochening van de maagdelijke geboorte ook kwam, omdat men zich los wilde maken van de Rooms Katholieke ‘Marialogie’. Men zag in de maagdelijke geboorte mede een oorzaak van de verering van Maria. Bovendien werd de maagdelijke geboorte gezien als een ontkenning van de incarnatie. Zo was ‘God’ dus nóg niet echt mens geworden. God bleef met de maagdelijke geboorte nóg God. Belangrijk bestrijder van de maagdelijke geboorte was toen de theoloog E. Brunner.[303] Brunner was een collega van Karl Barth. Karl Barth was een vurig verdediger van dit dogma. Berkouwer sluit deze behandeling af met de passage: ‘Hier moeten de schaduwen vallen over het ondeelbare geheimenis en de kerk, voorzover ze hier aarzelt, kere háástig terug naar het oude verhaal van engelenzang en annunciatie, van de doeken en de aanbidding, het oude verhaal van heiligheid en schuld.’ [304]

Dat de ontkenning van de maagdelijke geboorte in de Nederlandse Hervormde Kerk die tijd in de belangstelling stond, blijkt ook uit de kerstnachtpreek van ds. P. Lugtigheid in 1959; eveneens in Den Haag. Lugtigheid stelt in de preek dat de ‘ontvangenis van de H. Geest’ Maria ronduit tot schuldige had gemaakt. Maria moet Jozef schuld belijden en vergeving vragen. Lugtigheid zei: ‘Jozef merkte het en hij wist dat het zijn plicht eigenlijk was, Maria te gaan aangeven. Maar dat kon niet! Dat het zijn plicht eigenlijk was om haar bekend te maken in haar schuldig zijn. Zodat iedereen het wist. Maar hij kon het niet!’

‘Toen, midden in de nacht, kwam God tot Jozef en de Here God zei tegen Jozef in de droom: Kerel, niet doen hoor, dat er nog niet bovenop laden bij Maria! Niet weggaan hoor, laat haar niet in de steek. Dat ze loopt te piekeren, dat ze als een schuldige over de aarde gaat, Jozef dat kan ik niet ontkennen, maar dat komt door Mij! Dat is voor mijn rekening. Dat komt door mijn inmenging in haar leven! Je moet haar niet verlaten, Jozef, maar ga naar haar toe, je moet haar helpen in haar zwijgen. Niet haar de rug toekeren en haar doodzwijgen. Maar treed haar tegemoet, omhels haar en accepteer haar met alvergevende liefde!’ ‘Zoals Maria tegemoet getreden werd door niemand minder dan door God Zelf Die Jozef stuurde met de boodschap van de vergeving, van de vrijspraak. Om Gods wil omhelsde hij haar en vertegenwoordigde hij voor haar, zou de Rooms-Katholieke kerk zeggen, de absolutie…’

Jezus was voor Maria de herinnering aan haar schuldig-zijn geworden Maria moest dus eigenlijk gestenigd worden, maar het is niet gebeurd.’

‘Maria werd innerlijk gedreven om het aan Jozef te vertellen; ze voelde dat het moest, ze kon het eigenlijk niet laten.’ ‘Toch moest ze het bekennen, toch moest ze het aan Jozef bekennen. Toch moest ze schuld bekennen.’

Maria moet schuld belijden over wat de H. Geest heeft gedaan.[305]

Een ander voorbeeld van toenemende vrijzinnigheid was voor Leenhouts wat het blad De Open Deur deed.[306] In 1966 verschenen drie verschillende versies van hetzelfde kerstnummer. Eén versie was bestemd voor de Nederlandse Hervormden, waarin J.F. van Woerden, de maagdelijke geboorte een ‘mythe’ noemde. Een tweede versie was voor de Gereformeerden, met een heel ander, voor de Gereformeerden acceptabel artikel, op de plaats waar in de Hervormde versie het ‘mythe-verhaal’ stond. In de derde versie stond op die plaats een schrijven van ds. P. Lugtigheid. Alle drie versies hadden exact dezelfde cover en behalve de onderhavige pagina met verschillende inhoud, was de uitvoering van de overige artikelen in de drie versies volstrekt gelijk. In Hervormd Nederland verschenen hierop verschillende ingezonden stukken. Dit betreft dan de artikelen met de kop ‘Mythe’ en ‘Ontvangen van de Heilige Geest, geboren uit de maagd Maria’.[307]

3.3.6.2. Inkadering

De woorden voor Leenhouts kwamen niet alleen in de actualiteit van de discussie over de maagdelijke geboorte. Even actueel was die dagen de herstructurering van de Nederlandse Hervormde Kerk. ‘In de oorlogstijd heeft de hervormde kerk zichzelf opnieuw als kerk leren ontdekken.’[308] Dit raakte uiteraard ook zaken als opzicht en tucht. Al voor de oorlog was er de behoefte om de richtingen te bundelen, samen te gaan bouwen en tot een nieuwe kerkorde te komen. Zelfs de woorden ‘herkerstening van Nederland’ vielen.[309] In 1942 wordt een commissie gevormd die de Hervormde Kerk in al haar breedte vertegenwoordigde. Men was ‘de strijd van richtingen en partijen moe’, en begeerde ‘met allen samen kerk’ te zijn. In 1944 kwam al de zogenaamde ‘Werkorde’. Op 31 oktober 1945 kwam de Generale Synode bijeen, op de Hervormingsdag dus. Dit was voor het eerst sinds 1618.[310] Op deze Synode wordt een commissie ingesteld om een nieuwe kerkorde te ontwerpen. Deze commissie kon haar werk in 1947 voltooien en de kerk voorleggen.[311] Opvallend is dat zowel de vrijzinnige- als de gereformeerdebonds-commissieleden de bepalingen over opzicht en tucht hadden ondertekend.

In 1951 kon de nieuwe kerkorde door de Nederlandse Hervormde Synode worden vastgesteld. Geheel nieuw in deze orde was voor de Hervormden het belijdende karakter. Men sprak de gemeenschap met de belijdenis van de kerk der eeuwen uit. Geschiedenis maakte deze kerkorde met haar artikel X In dat artikel belijdt de Nederlandse Hervormde Kerk haar gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift, de enige bron voor geloof en prediking, zij doet dat in gemeenschap van de belijdenis van de vaderen, voelt zich verantwoordelijk voor de kerk van heden, strekt zich uit naar de toekomst van Jezus Christus en weert al wat haar belijden weerspreekt.[312] Dit was zó baanbrekend nieuw voor de Nederlandse Hervormde Kerk dat zelfs van ‘verrechtsing’ werd gesproken.[313] De Gereformeerden waren vanouds veel meer gewend om te hameren op het belijden en daar trouw aan te eisen.

Toch kwam al gauw de vraag hoe men zaken als opzicht en tucht wilde handhaven, hoe men daadwerkelijk zou gaan weren wat dat belijden weersprak. Terecht schrijft G. M. den Hartogh die dagen in het Gereformeerd Weekblad: ‘Wat komt er terecht van de handhaving van de leer in het ontwerpkerkorde van de Herv. Kerk?’[314] De praktijk heeft laten zien dat er zo toch geen dam werd opgeworpen tegen vrijzinnige geluiden. De Hervormde Kerk werd, bleef, toch nog ‘richtingenkerk’. Dat betekende ook dat de maagdelijke geboorte daarna nog wél geloochend kon worden en niet alleen door vrijzinnige theologen. Bekend is dat ook mensen als H. Berkhof en E. Flesseman-Van Leer hiertoe behoorden. Zij noemden de leer van de maagdelijke geboorte een ‘zwerfsteen’ in het Nieuwe Testament, waar geen ‘theologische waarde aan wordt gehecht; het is te betreuren, dat zij tot toetssteen van rechtzinnigheid is geworden.’ Dit heeft uiteraard alles te maken met hun visie op Jezus. Jezus is voor hen de nieuwe eschatologische mens, Gods verbondspartner. De ware mens, maar niet méér.[315]

4. Reactie van Leenhouts daarop

In dit vierde hoofdstuk willen we weergeven wat Leenhouts geschreven heeft als reactie op de verschillende ontvangen woorden. Deze woorden krijgen hun profiel tegen de hiervoor geschetste historische achtergrond en dat geldt ook voor de uitwerking van de woorden door Leenhouts. We beginnen met de meest expliciet theologische onderwerpen. Indirect willen we zo al ontdekken wat de theologie van Leenhouts is.

4.1. Reactie op de kerkelijke situatie

4.1.1. Reactie op de woorden voor de Gereformeerde Kerken

Wanneer we de profetie van Leenhouts leggen naast de situatie van de Gereformeerde Kerken in 1948 dan treft ons de opmerking van K. Dijk in ons vorige hoofdstuk (3.2.3.1) dat de Gereformeerde Kerken geen jaloers-makende kerk zijn geweest. De Gereformeerde Kerken waren, volgens Dijk in die tijd, geen afspiegeling Jezus, Die als Herder bewogen was over Zijn schapen. Bovendien noemde Dijk de dagen van 1948 een apocalyptische tijd.[316] De Gereformeerden zaten toen nog midden in de strijd van de Vrijmaking. We lazen dat de Vervangingsformule niet was geaccepteerd (3.2.3.3.). De kloof werd groter. Heftig was ook de twist over de betekenis van de doop. Passend hierbij zijn dan de woorden die Leenhouts kreeg dat de kerk profetisch had gestotterd en koninklijk gedwongen. De Gereformeerden hadden menselijke leringen opgelegd; een menselijk juk. Het woord apocalyptisch past bij de woorden die Leenhouts kreeg over de situatie van de kerken, de onrustige toestand in de wereld en de toekomst van Israël. H.N. Ridderbos sluit hierbij aan als hij er op wijst dat in die dagen de moraalprediker Jezus van de Aufklärung plaatsmaakt voor Jezus de profeet.[317] Er hing die dagen wat in de lucht.

Boodschap

- ‘Ja, gij moogt wel zingen het loflied: Gij zijt geen God van doden, maar van levenden. Want de doodsstreep loopt niet daar, waar het lichaam van een kind het graf ingaat, maar daar waar gij krachtens het verband met Adam, de wortel van het menselijk geslacht, allen in zonde ontvangen en geboren zijt.

Maar gij hebt u onduidelijk uitgedrukt. Gij hebt ‘profetisch’ gestotterd en daarbij ‘koninklijk’ gedwongen, en daardoor de harmonie der ambten tussen profeet, priester en koning geschonden. Hier ligt uw schuld.

Zijt ge met dit beleid een zuivere afspiegeling geweest van de opperste Herder der kudde, wiens goedheid als een zachte glans ligt uitgespreid over de schapen? Kwam de opdracht: Hoed Mijne lammeren, tot zijn recht? Er moet tucht zijn, maar niet zo.

Daarom heb Ik een man tegenover uw muur gesteld, met het breekijzer in de hand, en een ongeneeslijke grimmigheid in hem uitgegoten, die niet wijken zal, totdat gij u bekeert.

Bekeert u, dan zal ook hij genezen.

Maar er is méér! Wie geeft u het recht de kinderdoop te maken tot een stalen wet in ‘Israël’? Waar heb Ik dat gezegd? Dan zal Ik zwichten. Ook hierom heb Ik u geslagen. Ge hebt nog altijd de polsstok van uw nadenken nodig, om over te springen van de verbondsbelofte naar het kerkelijke gebod van de kinderdoop. Ik heb u ook niet bevolen de kinderen niet te dopen, maar gij had door uw uit de Geest geboren liefde elkander hierin moeten verdragen. Gij zult verstandelijke verlegenheden niet hanteren als een bijl om daarmee Mijn tafel stuk te slaan. Gij ziet uw belijdenis als vlak-Nederland, doch het is als het Himalayagebergte met hoogten, waar geen mensenvoet ooit komt - vanwaar gij uw hulp moet verwachten. Terug naar de hoogten van Pasen en Pinksteren! Daarna zult gij het ganse veld overzien, waarlangs Ik Mijn volk geleid heb.’

In de eerste alinea van de profetie van Leenhouts wordt benadrukt dat een mens niet pas dood is als hij overleden is. Doordat hij in zonde ontvangen en geboren wordt, wordt hij in feite al ‘dood geboren’. De mens moet bij zijn geboorte al van de dood gered worden. Daarom moet hij na zijn aardse geboorte nóg een keer geboren worden, geestelijk. Dit opnieuw geboren worden, wordt niet door de doop bewerkt; de doop spréékt daarvan. Hier had de kerk meer over moeten spreken in plaats van er op hameren dat de kinderen gedoopt moesten worden en daarmee voor wedergeboren golden totdat het tegendeel bleek (3.2.3.3). De Gereformeerde Kerk heeft zich door dit optreden meer als koning gedragen dan als profeet of priester. Zij heeft menselijke, synodale wetten opgelegd.

In zijn boeken heeft Leenhouts niet zoveel over de Vrijmaking geschreven, maar het zit er doorheen. Het is te merken tussen de regels door. Hij was meer gericht op andere genoemde onderwerpen. In een persoonlijke verantwoording heeft hij dat meer expliciet gedaan.[318]

Leenhouts vertelde dat met de man met het breekijzer K. Schilder wordt bedoeld. Wie was die dagen zo sterk als hij? Schilder had gezag en durfde het tegen de Synode op te nemen. Dat deed hij ook tegenover de Duitsers. Het was Schilder die riep: ‘Den schuilkelder uit, de uniformen aan’.[319] Met die ‘muur’ wordt de onverzettelijkheid van de Synode bedoeld; hun bindend maken van meningen die betrekking hebben op de geloofsleer. Daarbij hoorde ook het opleggen van de leer van Kuyper met de veronderstelde wedergeboorte en het niet luisteren naar de Verklaring van Gevoelen van de bezwaarden. Alleen wat de synode besloten had, moest geleerd worden.[320]

De profetie van Leenhouts zegt niet alleen dat de doop op deze manier niet mag worden uitgelegd. Zij zegt tevens dat de kinderdoop niet als enige doop mag worden verkondigd. Er is volgens de profetie behoorlijk wat denkvermogen nodig om - zelfs vanuit de verbondsbelofte - met een ‘kerkelijk gebod van de kinderdoop’ te komen. De kinderdoop mag niet als een ‘stalen wet’ gehanteerd worden. De Bijbel geeft nergens een aanwijzing uitsluitend kinderen te dopen en de volwassendoop af te wijzen onder strenge tuchtmaatregelen. Andersdenkenden hadden op z’n minst verdragen moeten worden en men had geen ‘verstandelijke verlegenheden’ als een bijl moeten hanteren.[321]

De Gereformeerde Kerken zagen hun belijdenis toen als een gemakkelijk te volgen iets, effen land; maar in werkelijkheid zijn sommige stukken zo hoog als de Himalaja. Geen mens bereikt die hoogte. De Gereformeerde Kerken waren voor de oorlog ‘groot’, in alle opzichten.[322] De door de Heer Zelf uitgegoten ‘grimmigheid’ zal pas wijken als de Gereformeerde Kerken zich op dit punt bekeren.[323] Leenhouts, wellicht mede door de in zijn visioen ontvangen correctie, stemde van harte in met wat de ‘Acte van Vrijmaking en Wederkeer’ over de doop schrijft:

“Wij verklaren, dat de vanwege gezegde synode een en ander maal met leergezag beklede en sinds uitdrukkelijk tot toetssteen der ware leer en der getrouwe ambtsbediening gestelde uitspraak, dat volgens de Belijdenis onzer Kerken het zaad des verbonds krachtens de belofte Gods te houden is voor wedergeboren en in Christus geheiligd, totdat bij het opwassen uit hun wandel of leer het tegendeel blijkt, ons in de consciëntie niet bindt, en niet binden mag, aangezien zij nóch in de Heilige Schrift nóch in onze belijdenis te vinden is, nóch daaruit redelijkerwijs af te leiden is; Gods Woord immers doet aangaande de wijze, waarop de wedergeboorte bij de uitverkoren kinderen geschiedt, evenmin uitspraak als onze belijdenis, doch leert ons veeleer, dat God in ons en onze kinderen Zijn belofte (van in ons te willen wonen en ons tot lidmaten van Christus te willen heiligen, ons toeeigenende hetgeen wij in Christus hebben) begint te vervullen naar Zijn vrijmacht op Zijn tijd, hetzij vóór of onder of na de doop. Hierom oordelen wij, dat de vanwege voornoemde synode opgelegde binding vóór en in de ambtelijke dienst aan deze haar uitspraak uitdrukkelijk in strijd komt met het Woord van onze God... ”.[324]

Conclusie

In 1948 klinkt de boodschap voor Leenhouts dat de Gereformeerden hun eigen menselijke regels ten aanzien van doop en soms ook ten aanzien van de belijdenis moeten verlaten, met liefde de eenheid moeten zoeken en terugkeren naar de begintijd van de kerk: de hoogten van Pasen en Pinksteren. De Kerk moet terug naar de opstandingskracht van Jezus en de volheid van de Heilige Geest. Dat betekent terug naar de structuur ook van de oorspronkelijke gemeente, gesticht door de apostelen. Vanaf die hoogte kan zij het gehele veld overzien én de weg waarlangs de Here Zijn volk leidt. De kerk moet de schapen laten grazen en niet vastzetten.[325]

4.1.2. Reactie op het Wereld-Baptisme

- "Ook gij hebt, mede uit reactie tegen de gereformeerden, de volheid der openbaring losgelaten. ”

De profetie van Leenhouts was niet alleen een correctie op de doop van de Gereformeerden, maar ook op de doop van de Baptisten. Wij lezen dat de Baptisten in reactie op de Gereformeerden de volheid der openbaring hebben losgelaten. Vanwege het automatisme van de kinderdoop zijn de Baptisten indertijd gekomen met een doop op eigen, persoonlijke belijdenis. Maar, zoals de Gereformeerden de kinderdoop ooit tot een stalen wet hadden gemaakt, hebben de Baptisten dat in de dagen van Leenhouts met de volwassendoop, de doop op belijdenis, eveneens gedaan. Noch de kinderdoop, noch de volwassendoop is in de Bijbel als enige ware manier van dopen op te merken. Leenhouts pleit daarom voor ruimte voor beide handelwijzen.

De volheid van de openbaring is volgens de profetie van Leenhouts ook losgelaten in hun visie op de Wederkomst. Ook deze visie was een wet geworden. Leenhouts wijst op hun visie op de opname van de gemeente en hun visie op Israël. In hoofdstuk 3 (3.3.1.2.) zagen we dat uitleggingen van de Scofield Bijbel óver de Bijbel werden gelegd. Sommigen kenden deze uitleggingen een hoger gezag toe dan de Bijbel. De doop op geloof, de onderdompeling, opname van de gemeente met de strijd van Harmagedon diezelfde tijd hier op aarde en de vaste bedelingen[326], waren een sjibbolet voor de Baptisten geworden. Met deze nieuwe wetten, die niet in de Bijbel te vinden zijn, werd de volheid van Gods openbaring losgelaten.

Leenhouts kan niets met deze opname van de gemeente, evenmin met hun bedelingen. De Baptisten hebben met hun eigen chiliastische constructies het nog te vervullen voorlaatste geheimenis van Openbaring 10 mede veronachtzaamd. In het Nieuwe Testament lezen wij nergens van een derde tempel met daarin offers van dank voor Jezus’ offer op Golgotha. Dit vertroebelt een onbevooroordeelde exegese, maar ook een juiste houding in de wereldpolitiek.[327]

Conclusie

De Baptisten moeten hun niet discutabele houding ten aanzien van de doop op belijdenis en hun visie op de opname van de gemeente met hun bedelingenleer herzien en stellen onder de openbaring van Gods Woord. Het zijn hun eigen menselijke bedenksels. Leenhouts kan niets met fundamentalistische formules. We moeten nooit menselijke ordeningen fixeren.

In een persoonlijk gesprek vertelde Leenhouts dat wij daar vandaag, internationaal, de wrange vruchten van plukken. Hij wees toen op de handelwijze van de Baptist Clinton (najaar 2000) die met zakken vol dollars een uitweg zocht voor blijvende vrede tussen Israël en de Palestijnen. De opzet van die werkwijze was dat de beide volkeren door middel van vaste afspraken tot vrede en stabiliteit zouden komen. De ‘vrede’ werd gekocht. Leenhouts zei, dat hij de Israëlieten erop had moeten wijzen dat ze zich moeten bekeren om een koninkrijk van priesters te worden. Daar sprak Clinton niet van. Alleen dán kan de langverwachte vrede daar komen en Israël een ombudsvolk worden voor de rest van de wereld. ‘Het resultaat van deze politiek’, zei Leenhouts, ‘is, dat Israël opnieuw de woestijn in komt. Daar loopt de huidige politieke chaos op uit. Maar daar ligt tegelijk haar goede begin. Israël moet opnieuw beginnen; zij zijn een herdersvolk. Zo stelde Jacob zich voor aan de Farao. Daarom ook werd Jezus in de velden van Efrata geboren, tussen de herders. Vandaaruit had Israël kunnen worden wie ze naar haar roeping is; met de ‘Zoon van David’, hun Koning, op de troon.’ Vandaag nóg dus, wordt ‘de volheid der openbaring losgelaten.’ [328]

4.1.3. Reactie op de boodschap voor de Hervormde Kerk

‘Gij zult de maagdelijke geboorte geen dag langer laten ontkennen.’

Leenhouts kreeg woorden van correctie voor Gereformeerden en Wereld-Baptisten, omdat ze menselijke constructies tot wetten hadden gemaakt. Leenhouts was wars van fundamentalistische, menselijke regels, toch was Leenhouts geen liberalist. Vrijheid heeft wel haar beperkingen. Dat blijkt met name uit zijn strijd tegen de Vrijzinnigheid. In hoofdstuk 3.3.6.1. hebben wij uitgelegd wat we onder Vrijzinnigheid verstaan. Deze Vrijzinnigheid had hij met name in het voorjaar van 1948 ontmoet in een artikel van zijn Nederlandse Hervormde collega in Enschede P. Smits. Wij zagen in dat hoofdstuk hoe Smits in dat voorjaar openlijk afstand nam van de maagdelijke geboorte. Deze ontkenning van de maagdelijke geboorte evenals andere vrijzinnige onderwerpen hebben Leenhouts zijn leven lang bezig gehouden.

Leenhouts wijst er in zijn boeken voortdurend op dat wat toen aan Vrijzinnigheid in Enschede speelde, zich als concentrische cirkels verder heeft verspreid.[329] Hij noemt dat de concentrische cirkels van Izebel. Zoals Achab en Izebel (1 Kon. 16-22) het volk bij de Here weghaalden, zo doet de Vrijzinnigheid dat ook.[330] Deze Vrijzinnigheid ziet Leenhouts spoedig ook in de oecumene van na de oorlog. Wat toen in de plaatselijke Nederlandse Hervormde Kerk in Enschede voordeed zag hij uiteindelijk doorgevoerd in de Wereldraad van Kerken op wereldschaal. Het was voor hem een valse synthese.[331]

In zijn boek Een Pascha voor Jahwe spreekt Leenhouts de Nederlandse Hervormde Synode openlijk aan voor hun loochening van de maagdelijke geboorte. ‘U, Hervormde Synode, heet mensen die de maagdelijke geboorte loochenen en het bloed der verzoening verwerpen openlijk welkom in uw kerkelijke huis en daardoor hebt u deel aan hun boze werken. Tegelijkertijd waagt u het de Naam van Jezus te gebruiken om gezag te verlenen aan uw herderlijke boodschappen. Dit staat gelijk met magie!’ Omdat de apostel Johannes zegt, dat ieder die loochent dat de Zoon van God in het vlees gekomen is de antichrist dient, zegt Leenhouts: ‘U, Hervormde Synode, dient op magische wijze de antichrist!’[332]

Conclusie

Voor Leenhouts staat het vast dat als de maagdelijke geboorte ontkend wordt, de basis onder het hele kerkelijke huis wegvalt. Zonder maagdelijke geboorte valt de verzoening door Jezus weg en stort het hele kerkgebouw in. Leenhouts zag de lijn van Vrijzinnigheid zelfs lopen van Enschede, door de hele Nederlandse Hervormde Kerk, de hele oecumene, tot in de Wereldraad van Kerken toe. Leenhouts zei: ‘De oecumenische beweging zoals deze nu optreedt, is de judaskus van de twintigste eeuw.’[333]

In zijn laatste boek De volheid der heidenen bemerkt Leenhouts ook in het Samen op Weg proces ruimte voor Vrijzinnigheid. Deze Vrijzinnigheid is er niet alleen vanuit de hervormde zijde. Ook de gereformeerde hoogleraar C. J. den Heyer doet hier volop in mee. Van harte stemt Leenhouts in met de woorden die de nederlands hervormde predikant L. P. Blom hierover in een open brief aan de Samen op Weg kerken schrijft: ‘De afgelopen tijd is er veel werk verricht om de koepel van de SOW-kerken in elkaar te timmeren (...). Wat mij persoonlijk betreft: ik zit, vanwege instortingsgevaar, niet graag onder het dak van welk huis ook, als ik weet dat de fundering niet deugt.’[334] Leenhouts laakt dan de handelwijze van de Gereformeerde Synode die de verzoeningsgedachte van Den Heyer op plaatsen wel wat onzorgvuldig acht, maar dat hij toch ‘binnen de grenzen van het ondertekeningsformulier voor hoogleraren’ is gebleven.[335] Leenhouts benadrukt dat Jezus het Lam Gods genoemd wordt en dat de mens opnieuw geboren moet worden: een nieuw ‘binnenste’ moet krijgen. Hij vraagt dan: ‘Kerkendom, christenheid, waar zijt gij? Hoe is uw ligging tegenover het verzoendeksel, waarvan de schaduw-prediking door Jezus op Golgotha is vervuld? Dát toch was het doel van Zijn incarnatie!’[336]

4.1.4. Reactie op de Wereldraad van Kerken

‘Mijn kinderen hebben gebeden en Ik antwoord. Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord.’

Zoals de Nederlandse Hervormde Kerk te doen had met Vrijzinnigheid, had de Wereldraad van Kerken dat ook.

In 3.2. hebben we al opgemerkt dat Leenhouts er zeker van is dat die kinderen de mensen waren van de ‘I.C.C.C. in oprichting’. Zij waren op dat moment in gebed bijeen in Amsterdam om een tegenraad op te richten tegen de Wereldraad van Kerken. Leenhouts verklaarde hierover in een persoonlijk schrijven:[337] ‘Op de zevende dag van deze conferentie, waar deze bijbelgetrouwe christenen uit vele landen in gebed bijeen waren met het woord uit Jesaja 59:19 (St. Vert.) in het hart: ‘Als de vijand zal komen gelijk een stroom, zal de Geest des Heeren de banier tegen hem oprichten’, sprak de Heer: “Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord. ”

Pas járen later kreeg hij een bevestiging voor deze gedachte toen hem de inhoud van dat gebed werd aangereikt: “to reject and offset the World Council of Churches with their plans for their One World Church, which would indeed be the bride of the antichrist. ”[338]

4.1.4.1. Basis voor eenheid

Leenhouts schrijft dat hij altijd een sterk voorstander was geweest van de oecumene en voorstander ook van de Wereldraad van Kerken. Hij verlangde ‘naar de eenheid van Gods Kerk.’ Hij besefte dat eenheid noodzakelijk was om werkelijk zending te kunnen bedrijven. ‘Niet de verscheidenheid, maar de verdeeldheid werkt als een dolkstoot in de rug van zending en evangelisatie.’ Hoe kun je, als je eigen gezicht bedekt is met builen en striemen vanwege de strijd met je broeder, verkondigen: ‘Christus is onze vrede’?[339] Ook de recente gebeurtenissen in de oorlog onderstreepten dit voor hem. Men heeft elkaar nodig in de strijd tegen kwade machten. Leenhouts vond het dan ook ‘hoogst onsympathiek en alleen maar schadelijk’ toen hij in het voorjaar van 1948 hoorde ‘dat er z.g. „fundamentalisten” de oceaan zouden oversteken om een tegenraad op te richten.’[340]

De ontvangen profetie haalde een dikke streep ‘door al de oecumenische verwachtingen die ik tot op dat moment koesterde.’[341] ‘De Here liet mij zien, hoe de satan een greep deed naar het sterk ontwaakte eenheidsverlangen in de christenheid van de twintigste eeuw, ten einde dit eenheidsverlangen, met alle goede en kwade intenties erbij, zodanig te kanaliseren en te exploiteren, dat zijn einddoel: de uitroeiing van alle geloof in Jezus Christus, kan worden bereikt.’[342] De reden voor deze goddelijke correctie is volgens Leenhouts de veel te smalle basis van de Wereldraad en de vrijzinnigheid. De Raad is niet gegrond op een ‘confessionele hoeksteen’. ‘Onbeperkt is daarom ruimte gegeven aan het interpretatiesubjectivisme en zo werd de valse synthese officieel gesanctioneerd.’[343] Leenhouts blijft graag af ‘van de subjectieve eerlijkheid’ van degenen die zich met hart en ziel inzetten voor de Wereldraad. Maar de Heer ‘sneed mij de pas af, bliksemsnel en radicaal!’ ‘In zijn strijd tegen God en tegen “het zaad der vrouw” is steeds een beproefde tactiek van de duivel geweest: de vermenging te stimuleren van geloof en ongeloof, van het “ja” en “neen” tegenover de Godheid van Christus. Een gespleten tong hóórt nu eenmaal bij een slang! Daarom dank ik mijn Heer en Heiland voor Zijn ontdekkende licht. Nú zie ik, hoe ik onbewust en naar ik meen - zoals zo velen! - met de beste bedoelingen bezield, in het vraagstuk van de oecumene tóch stond aan de kant van de antichrist.’[344]

In zijn boek Een Pascha voor Jahwe geeft Leenhouts een ruime opsomming van feiten waarmee hij beargumenteert dat de Wereldraad van Kerken al snel op de vrijzinnige toer is gegaan. Hij heeft er de járen door talloze bevestigingen van gekregen.[345] Vanaf bladzijde 210 geeft hij een aantal uitspraken van prominente leden en presidenten van de Wereldraad. Van M. Niemöller, die president was bijvoorbeeld, vermeldt hij hoe hij brak met het wereldbeeld van de mensen uit het Oude en Nieuwe Testament, de ‘hemelvaart van Christus’ en dat hij de wonderen uit de tijd van Jezus niet meer voor zijn rekening kon nemen. ‘Ontmythologisering is nodig’, zegt hij Bultmann na.[346] Zo sprak ook Aartsbisschop Ramsey, die president was in New Delhi 1961. Ook niet-christenen zullen er in de hemel zijn en Jezus kan evengoed ‘goddelijk’ zijn zonder de maagdelijke geboorte.[347]

Leenhouts stemt daarom in met de kritiek die de I.C.C.C. op de Wereldraad heeft.[348] De Wereldraad is volgens hen veel te veel bezig met politiek. Het toppunt uit zijn relaas betreft de contacten die hij noemt, die de Wereldraad in de járen zestig onderhield met aartsbisschop Nicolai van de Russische Orthodoxe Kerk. Deze metropolitaan werkte volledig samen met de KGB. Volgens een getuigenis dat de I.C.C.C. ontving, was Nicolai een agent van de KGB. Een delegatie van de Wereldraad ging er zelfs op bezoek en men hield een eredienst onder leiding van Nicolai. Leenhouts schrijft dan: ‘De agent van de Sovjet- geheime-politie hield een eredienst waaraan deze Wereldraad-leden deelnamen onder zijn leiding!’[349] De opvolger van Nicolai, Nikodim, die eveneens ‘agent van de geheime politie en een belangrijke figuur in de communistische samenzwering’ was, werd lid van het Centrale Comité van de Wereldraad. Leenhouts citeert met afschuw een in die kring gemaakte opmerking: ‘Er is één ding, dat nóg gevaarlijker is dan het communisme en dat is het anticommunisme.’[350]

Uiteindelijk draait het verzet van Leenhouts tegen de Wereldraad echter om één ding: de loochening van het unieke kruisoffer van Jezus. Als hij op bladzijde 241 - 252 verhaalt van het grote Karmel gevecht en Gods antwoord met ‘Vuur uit de hemel’, daagt hij de Wereldraad van Kerken vurig uit: ‘En laat dan die kerken die niét meer geloven in het bloed van het Lam, - laat dan de Wereldraad van Kerken óók maar het initiatief nemen om over het hele wereldrond tot één Avondmaalstafel te komen, dan zullen we zien waar het vuur valt! ‘[351]

Een van de presidenten van de Wereldraad, G. Bromley Oxnam, zei[352]: ‘Wij hebben allang gebroken met een verzoeningsbegrip dat historisch verbonden is met een voorstelling van een godheid, die walgelijk is.’ Ook al is het uitgangspunt van de Wereldraad de belijdenis dat Jezus Christus God en Heer is, er is volop ruimte voor het tegenovergestelde van dit belijden. Daarom zei de Heer tot Leenhouts dat Hij de antichrist niet de eer zou gunnen om Zijn volk bijeen te drijven. Wie de Zoon loochent is de antichrist, zegt Leenhouts de apostel Johannes na (1 Joh. 2: 22,23). Hierbij hoort ook de loochening van de maagdelijke geboorte.[353]

Leenhouts noemt dan ook A.P. van Leeuwen, die diezelfde dagen zei dat mogelijk de grootste profeten van de 19e eeuw nauwelijks ‘tot in het hart van de kerk en van het christendom gehoord’ waren. Die grote profeten zijn volgens Van Leeuwen: Marx, Freud, Darwin en Nietzsche.’ [354]Tevens wijst Leenhouts erop dat de vergadering van de Wereldraad in Odessa, 1964, verklaart dat zij, in het zoeken naar vrede in de wereld, hun gedachten willen ‘paren aan die van andere mensen van goede wil.’[355] Leenhouts schrijft: Het is óf vrede als vrucht van het ééndrachtig laten leiden door het Bloed van het Lam, óf ‘in eigen kracht gaan kwakzalveren aan het doodzieke lichaam der mensheid, met als eindresultaat de vrede van satan in het rijk van de antichrist.’[356] Hij eindigt dat relaas met: ‘De oecumenische beweging zoals deze nu optreedt, is de Judaskus van de twintigste eeuw.’[357]

Op een andere plaats noemt hij de oprichting van de Wereldraad een HIËL-bouwen.[358] Voor de inname van Jericho was het een stad vol afgoderij. Het was een vestingstad van de afgoden. Daarom moest Jericho vallen; daarom mocht de stad, na de val, nooit meer worden opgebouwd. Wie dat tóch deed, zou door de Here gestraft worden (Joz. 6: 26). Koning Achab gaf in zijn dagen een zekere Hiel de opdracht om Jericho tóch te herbouwen (1 Kon. 16: 34). Dat was ingaan récht tegen het gebod van de Here, een belediging van de heilige Naam van God. Deze hérbouw, samen met de Baáldienst was een ‘vermenging van de dienst des Heren met de dienst der afgoden. De onmiddellijke reactie van de levende God was een Karmelgericht. Hiël-bouwen noemt Leenhouts ook de oprichting van de staat Israël en de New Age beweging.[359]

Net als in de dagen van Elia[360] zal de Here in deze huidige oecumene ingrijpen op een manier die Hij in de Karmelprocedure zélf heeft uitgestippeld. Deze valse antichristelijke eenheid ‘zal doorbroken worden in een ontzagwekkend Karmelgericht.’ Wij, de gemeente, Israël en de wereld kunnen rekenen op een ‘gerichts-werking van de Heilige Geest’, naar het model van het gericht op de Karmel.[361] Deze gerichtswerking ziet Leenhouts ook in de profetie van Maleachi 4: 5 waar beloofd wordt dat voor de grote dag des Heren de profeet Elia ‘opnieuw’ zal komen. ‘Vóór de zeer vreselijke dag des Heren zal Elia eerst komen en alles weer oprichten, maar wat nu aan de orde is, dat is de wortelvervulling van alles: Zijn eerste komst in het vlees.’ Elia was de vader van de profeten; tevens staat Elia symbool voor het ambt van profeet. Zijn profetenmantel viel niet alleen op Elisa, zijn opvolger, maar soms ook op andere profeten in een speciale situatie van de geschiedenis. Leenhouts doelt hiermee op Johannes de Doper, op de twee getuigen in Openbaring 11 en op hem (Leenhouts) zelf.[362]

Conclusie

Wat van de vrijzinnigheid in de Hervormde Kerk geldt, geldt ook van vrijzinnigheid in de Wereldraad. De Wereldraad kan in de ogen van Leenhouts daarom geen zegen verwachten. Erger nog, hij ziet hierin heulen met de antichrist. Voor Leenhouts is er maar één weg tot behoud én heil: Jezus Christus en die gekruisigd. Wie de Zoon loochent, loochent alles wat doel en zin heeft én geeft. Een plurale overtuiging doet volgens Leenhouts altijd water in de wijn en doet daarmee de Kerk en het heil te kort. In zijn laatste boek is hij hierin niet van mening veranderd.[363]

4.1.5. Reactie op de boodschap van het Wereld-Barthianisme

‘Ik heb het gebruikt tot verontrusting, maar val niet in de fout van Obadja. Of moet er weer een donderende eed van Elia gehoord worden?’

In hoofdstuk 3.3.5. hebben wij gelezen dat Barth was opgevoed met de theologie van Schleiermacher. Deze Schleiermacher was zelf opgeleid met de theologie van de Verlichting. Het menselijk denken, de menselijke rede, was het uitgangspunt van alle denken; ook van het theologische denken. De rede was de wortel van de religie. Schleiermacher miste daarin de gevoelskant van het denken én theologiseren. Wij mensen willen dingen ook beleven. Maar zo werd het menselijke ‘gevoel’ weer het uitgangspunt van alle denken. Zo werd het gevoel weer de wortel van de religie. Het menselijk denken werd waarheid én norm en theologie werd antropologie. Karl Barth liep met deze theologie vast, lazen we. Barth leerde dat God Zélf de wortel van de religie moest worden. Zo kunnen we zeggen dat Barth de souvereiniteit, de almacht en onafhankelijkheid, van God weer centraal heeft gesteld. God spreekt namens Zichzelf en Hij is het die moet handelen. Van Hem moet het komen; tegen alle menselijk subjectivisme en rationalisme in. Al wil Hij dat zeker doen met inschakeling van mensen. Net zo onweerlegbaar heeft Barth de triomf van de genade in Christus in het volle daglicht gesteld. Hij deed dit volgens Leenhouts met een kracht als die van Elia. Barth deed dat op kerkelijk gebied; maar ook in de politiek, landelijk én internationaal.[364] De vrijzinnigen hield hij de fundamentele waarheden van het geloof voor en binnen de traditionele wereld stelde hij een vraag bij het ‘automatisme’ dat er in de kinderdoop kan zijn.

Omdat Leenhouts in al zijn boeken over het gevecht op de Karmel schrijft, heb ik er persoonlijk met hem over gesproken. De Here heeft Karl Barth gebruikt, zei Leenhouts, tot verontrusting. Wat dit nu met Obadja te maken heeft? In 1 Koningen 18: 1 krijgt Elia de opdracht: ‘Ga heen, vertoon u aan Achab.’ Dit was een opdracht van God. Onderweg naar Achab ontmoet Elia Obadja en verzoekt hem: ‘Ga heen, zeg tot uw heer: Elia is er.’ Obadja was een zeer gelovige man. Hij werkte aan het hof van de koning. Toen Izebel de profeten van Israël uitroeide heeft Obadja honderd profeten in twee spelonken verborgen en in leven gehouden. Obadja is op dat moment in opdracht van de koning op zoek naar water en gras voor de dieren. De droogte is enorm. Achab weet dat deze droogte een straf van God is, uitgesproken door Elia in 1 Koningen 17: 1. Dag en nacht én overal loert Achab op het leven van Elia. Wie hem ziet en niet aanbrengt, zal dit zelf met de dood moeten bekopen. Hierom wordt Obadja bevreesd en maakt de foutieve opmerking: ‘Nu moest het eens gebeuren, terwijl ik van u wegga, dat de Geest des Heren u wegnam, ik weet niet waarheen. Als ik dan aan Achab bericht zou brengen en hij vond u niet, dan zou hij mij doden, terwijl uw knecht nog wel van zijn jeugd af de Here vreest.’ Dan zweert Elia tegenover de bange Obadja: ‘Zo waar de Here der heerscharen leeft, in wiens dienst ik sta, heden zal ik mij aan hem vertonen’ (1 Kon. 18:9-12,15).

God zond Elia en neemt zijn Woord én profeet nimmer terug. Elia zwoer erbij. De waarschuwing en de godsspraak: ‘Val niet in de fout van Obadja’ is gericht tot het wereldwijd verspreide Barthianisme, om niet te vervallen in een verkeerde interpretatie van Gods soevereiniteit dat Hij zijn eens gegeven Woord weer zou terugnemen. God komt niet op zijn Woord terug en de volgelingen van Barth moeten het door hun voorganger ingezette ‘spreken’ voortzetten.

Hoe groots was dit spreken van Barth geweest tijdens de Wereldraad van Kerken. Ook daar sprak Barth over de grootheid van God. Wij kunnen en hoeven Gods koninkrijk niet te stichten. Dat is in Jezus al gekomen. Wij zijn niet de atlas die de wereld op zijn schouder draagt. Wij, zei Barth in Amsterdam, kunnen niet eens gemeenschappelijk avondmaal vieren. Tegenover ‘alle statistiek en kwantitatief denken moeten wij stellen het getuigenis der souvereiniteit van de Barmhartigheid Gods. Van die Barmhartigheid kunnen wij alleen leven.’ ‘Prof. Barth zeide ten slotte zich niet te ontveinzen, dat hij wellicht niet gesproken heeft naar het hart van velen die hem gehoord hebben. Doch, ik heb slechts willen waarschuwen, wij moeten in vol vertrouwen in onzen Heer, wiens nog altijd is alle macht in hemel en op aarde, hier onze congresarbeid beginnen met de bede op de lippen: “Heer, erbarm u onzer”.’[365] Barth waarschuwde, net als Elia. Had Elia aan de fout van Obadja toegegeven, dan zou de weg naar het Karmelgericht zijn geblokkeerd en daarmee het herstel van de eenheid van de stammen van Israël verhinderd zijn. Voor de Barthianen betekent dit woord dat als zij in dezelfde val zouden lopen als Obadja destijds, de correctie van Barth zou wegvallen en de door hem ingezette weg naar de ware oecumene van al Gods kinderen werd gebarricadeerd.

Conclusie

Voor Leenhouts staat het vast dat wij opnieuw voor een Karmelgericht staan, een grenssituatie met een komende gericht van God. God gaat antwoord geven. De kerken liggen onder het oordeel van God.[366] Het Pinksteraltaar is gebroken. Israël en de gemeente zijn uit elkaar gevallen. Dit Pinksteraltaar zal worden hersteld als de volheid van de heidenen is ingegaan. Daar mogen de volgelingen van Karl Barth een bijdrage aan leveren.

Het was de aanwinst van de Barthianen, (zoals Miskotte, Van Ruler e.a.), dat zij oog kregen voor Gods beloften voor Israël en voor Gods beloften in het Oude Testament in z’n geheel. Dit moeten zij, naar het woord voor Leenhouts voortzetten, niet verzwijgen. Die donderende eed van Elia was zijn verklaring ‘Zo waar’. ‘Zo waar de Here der heerscharen leeft, in wiens dienst ik sta, heden zal ik mij aan hem vertonen’ (1 Kon.18: 15). Voor Leenhouts zélf was die donderende eed Gods spreken in de zeven donderslagen van Openbaring 10: 4. Het is opmerkelijk dat Leenhouts Barth nergens becritiseert ten aanzien van zijn zo andere visie op de wederkomst, zie hoofdstuk 3.3.5.1.

Op de vraag van Professor Van Niekerk of Leenhouts, die naar eigen zeggen, de Heer Zelf heeft horen spreken (dus openbaren), niet érgens Barth’s overmatige nadruk op Jezus Christus als de enige openbaring van God en Gods genade in Hem, bekritiseert, moet het antwoord ‘nee’ zijn. Net als Barth dacht Leenhouts aanvankelijk dat God met Zijn spreken in en met Jezus voor het laatst gesproken had. Het was een ‘ontgoocheling’ voor Leenhouts dat God plotseling tóch sprak en dan ook nog tot hem. Om kritiek op het denken van Barth te hebben, leefde Leenhouts zelf eveneens teveel in de tijd van concentratie op Jezus en Zijn verzoening. Ook al had God tot hem gesproken, gedachten zoals we die bij Van Niekerk lezen dat we nu in het tijdperk van de Geest leven en dat de Geest nu het ‘Derde Testament’ aan het schrijven is, zijn Leenhouts nog vreemd.

4.2. Reactie op de boodschap over de ‘tussentijd’

‘Zeg niet: Er is geen tussentoestand; zeg ook niet: Er is wel een tussentoestand; gij zult het wonder verwachten.’

Leenhouts heeft deze woorden als een correctie van de Heer op zijn denken gezien. Zijn eerste geschrift In een punt des tijds ging hier namelijk over (zie 3.3.2.2.). Al eerder zagen we dat dit onderwerp diezelfde tijd (1942) op de generale synode had gespeeld (3.3.2.1.). Vanwege dit ‘teruggeroepen worden door God’ heeft hij daar niet meer over gesproken noch geschreven. De Heer droeg hem op deze zaak te laten rusten en open te laten. Hij moest op het wonder wachten.

Toch wilde Leenhouts er in een persoonlijk gesprek wel het volgende over zeggen. Tijd is altijd gebonden aan plaats en beweging. Als de plaats of de beweging veranderen, ophouden, verandert ook de tijd. Als Jezus terugkomt, wordt deze tijd afgesneden, maar als wij sterven gebeurt hetzelfde. Dan stappen we net zo goed uit de tijd. Dan staat de tijd stil. ‘Die is uit de tijd’, zeggen we dan. En dan hoeft je ziel niet eerst een ruimtereis te maken tot vér in het heelal. Dan is men direct bij God. De dood is enkel een deur naar Hem toe. Zó nabij is Hij. Onze grafsteen is de stoep van het Koninkrijk van God. Alléén, we zien het niet; wij kunnen God ook niet zien en de engelen om ons heen. Maar daarom zijn ze er nog wel. Wij missen die dimensie. Die deur staat ervoor, maar als je die deur dóór bent, dan kon het wel eens zijn, dat wij direct die dag van Christus beleven, de dag waarop Jezus inderdaad al aan het komen is. De jongste dag zweeft altijd om ons heen. Zo kun je zeggen dat Jezus altijd spoedig komt. Het Koninkrijk van God is áltijd nabij: Als Jezus terugkomt, of als wij sterven. Jezus zegt: Abraham heeft er naar uitgekeken mijn dag te zien, welnu Hij heeft die dag gezien én is verblijd’ (Joh.8: 56). Is dat enkel visionair zien geweest?

Voor Leenhouts staat de tijd vanaf ons sterven stil. Dan treden we uit de tijd. Hij zei dat er heel wat teksten in de Bijbel, waarvan zij zeggen dat ze over de hemel gaan, in werkelijkheid over de nieuwe aarde kunnen gaan. Hij vertelde dat hij de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus zo ook las (Luc. 16). ‘Wanneer je de tijd als een lijn in de geschiedenis tekent’, zei Leenhouts, ‘is het eindpunt van die lijn het einde van de tijd, maar de zijkant óók. Als Jezus terugkomt is dat het einde van de tijd, maar dat einde is er ook als wij voor die tijd sterven en daarmee de tijd eveneens verlaten.’ Leenhouts zag het zo: Tijd > —— | ——— <— Christus. De horizontale lijn is de tijd, de tegemoet komende lijn is Christus, de verticale lijn is de lijn van ons sterven.

Zo kon het inderdaad wel eens zijn, zei Leenhouts,[367] dat Abraham nu al de Dag van Christus beleeft: ‘Zeker, het kan allemaal nog lang duren, maar wie weet hoe snel dat duizendjarig rijk voorbij is en hoeveel tijd zijn wederkomst in beslag neemt. Duizend jaar is voor God nét zolang als één dag. Maar daar tegenovergesteld: één dag duurt voor Hem duizend jaar. Op die éne ‘dag’ staat de mens op, de gelovige gaat Jezus tegemoet in de lucht, dan moeten we ook allemaal nog geoordeeld worden en in een ondeelbaar ogenblik veranderen we.’

Vanwege die goddelijke correctie heeft hij er niet méér van gezegd. Toch is wat Leenhouts zei niet vreemd als wij Jezus in het op één na laatste bijbelvers letterlijk horen zeggen: ‘Ja, ik kom al!’ (Openb. 22: 20).[368]

4.3. Reaktie op de politieke situatie

‘Ziet, Ik sta op de rand van uw bestaan’ en ‘Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel, overnemen in wrake en Elia roepen en Mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia.’

4.3.1. Duitsland en het communisme

Het is voor Leenhouts duidelijk dat Israël op Golgotha gefaald heeft. Hun spot voor het kruis: ‘Hij roept Elia’; en ‘Laat ons zien of Elia komt’ (Matth. 27: 46,49), ging erg diep. God zal inderdaad Elia laten komen; maar dan in wrake, omdat zij Jezus niet aanvaardden en kruisigden. Toch zal deze wraak barmhartig zijn en wee degene die in de geschiedenis ooit naar Gods oogappel Israël de hand uitsteekt.

Het is voor Leenhouts daarom duidelijk dat de verdeling van Duitsland en Berlijn een straffende ingreep was van God. Duitsland had zich op een afgrijselijke manier vergrepen aan Gods oogappel Israël, want dat is en blijft het hoe dan ook. Leenhouts citeert dan de Bijbeltekst: ‘Ik zal zegenen wie u zegenen, en wie u vervloekt zal Ik vervloeken’ (Gen. 12: 3). ‘Het is geen toevallige coïncidentie van geschiedenisfactoren dat Jeruzalem en Berlijn scheurden in hetzelfde jaar 1948.’ Duitsland kan niet zomaar ‘over de bloedplas van 6.000.000 Joden heen’ stappen.[369] Zo is het gegaan met ieder volk dat in de geschiedenis greep naar het joodse volk. Regelmatig krenkte Israël de Here zó dat het Gods straf zélf uitlokte. De Here liet dan toe dat een ander volk Israël binnenviel. Zo wordt Nebukadnezar bijvoorbeeld door Jeremia zelfs ‘Mijn dienaar’ genoemd. Maar dat spreekt zo’n ‘dienaar’ niet vrij van zijn gruweldaden tegenover het volk Israël: ‘dán ontkomt Babel toch niet aan een goddelijke vergelding vanwege wat het Sion heeft aangedaan.’[370] Het verging Assur net zo. Zou Duitsland dan vrijuit kunnen gaan? Leenhouts is er van overtuigd dat men ‘de beminden om der vaderen wil’, niet straffeloos kan slaan. Er volgt een goddelijke vloek voor ‘Israëls beulen’. ‘De Bewaarder van Israël sluimerde niet. Zijn vloek bleek altijd en overal paraat om Israëls beulen te verteren.’ ‘Duitsland streed tegen God.’[371] De Here ‘sloeg met een ijzeren roede Duitsland en Berlijn in stukken - Openb. 2: 27 - en geen aardse politiek zal deze breuk kunnen helen in blijvende vrede en gerechtigheid.’[372]

Leenhouts waardeert het dat Duitsland duidelijk blijkt geeft van zijn verkeerde handelwijzen voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar waar zijn de boete en de inkeer van het Duitse volk te bespeuren? Die staan niet in hun nieuwe grondwet van na de oorlog. In de nieuwe grondwet van 23 mei 1949 staat wel de naam van God. Die naam wordt echter gebruikt om hun streven naar hereniging te rechtvaardigen en daarmee de wereldvrede te kunnen dienen. Deze grondwet luidde:[373]

‘lm Bewusstsein seiner Verantwortung vor Gott und den Menschen, von dem Willen beseelt, seine nationale und staatliche Einheit zu wahren und als gleichberechtigtes Glied in einem vereinten Europa dem Frieden der Welt zu dienen, hat das deutsche Volk in den Ländern Baden, Bayern, Bremen, Hamburg, Hessen, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen, Rheinland-Pfalz, Schleswig-Holstein, Württemberg-Baden und Württemberg- Hohenzollern, um dem staatlichen Leben für eine Übergangszeit eine neue Ordnung zu geben, kraft seiner verfassungsgebenden Gewalt dieses Grundgesetz der Bundesrepublik Deutschland beschlossen. Es hat auch für jene Deutschen gehandelt, denen mitzuwirken versagt war. Das gesamte deutsche Volk bleibt aufgefordert, in freier Selbstbestimmung die Einheit und Freiheit Deutschlands zu vollenden.’

Leenhouts mist hierin de woorden dat God in zijn genade Zélf Duitsland moet herenigen en dat er een schuld en vloek op Duitsland ligt: ‘Wie u vervloekt zal, Ik vervloeken’ (Gen. 12: 3). Hij meent dat Duitsland Israël openlijk schuld moet belijden en vergeving moet vragen. Door deze vergeving kan God Duitsland weer genezen én herenigen.[374] ‘Het behoort tot de geheimen van de eindtijd dat Berlijn alleen door Jeruzalem genezen kan. Het is een axioma van de eindtijd, dat Duitsland alleen genezen kan aan het volk dat het heeft willen uitroeien.’[375] Tegelijk zal Duitsland via een indirecte weg, dienstbaar moeten zijn aan de autorisering van het Joodse volk als ‘verkoren volk en aan de bevestiging van zijn toekomstige status van Koninkrijk van Priesters.’[376] Duitsland zal als een van de eersten Israël moeten helpen opbouwen.

Toen aan mevrouw S.B. Leenhouts-Van der Kruijt de vraag gesteld werd wat de visie van haar man op de hereniging van Duitsland indertijd was, schreef ze:

‘Het streven naar Wiedervereinigung door Duitsland zag mijn man als een “Hiël-bouwen”.’ Dus een bouwen tegen een vloek van God in, zoals de architect Hiël Jericho herbouwde tegen de vloek van Jozua in. Volgens 1 Kon. 16: 34 kon Hiël Jericho geheel herbouwen vóór er een reactie van God kwam.

Wat betreft Duitsland heeft mijn man zijn standpunt daarover altijd gehandhaafd. Er is dus geen sprake van enige correctie van Boven, of iets van dien aard. Het was zijn overtuiging dat ook Duitsland dit streven naar hereniging volledig zou kunnen voltooien, maar dat op zeker moment de afrekening van Boven zal volgen. Hij schreef hierover in De man met de kruik op pagina 16: “Onmiddellijk na de holocaust, in 1949, terwijl de bloeddamp van de miljoenen slachtoffers en de rook van de crematoria nog niet was opgetrokken, wordt met gebruikmaking van Gods Naam de “Wiedervereinigung” opgeëist. Alsof Duitsland met de polsstok van de zogenaamde “genade van de late geboorte” over de enorme bloedplas van zes miljoen Joden plus miljoenen van andere volken heen kan springen. Bovendien heeft het een “Endlösung” van het verkoren volk nagestreefd en daarmee rechtstreeks tegen God en Zijn heilsplan gestreden. “Wiedervereinigung” zónder een radicale bekering is identiek met zelfmoord.”

De uitdrukking “genade van de late geboorte” is van Helmut Kohl. Deze term hanteerde Kohl destijds in verband met de vraag of de generaties die na de oorlog in Duitsland zijn opgegroeid, of die de oorlog onbewust hebben meegemaakt, verantwoordelijk zouden kunnen worden gesteld voor de gruweldaden van het fascistisch regime. Helmut Kohl paste de zogenaamde genade van de late geboorte uitdrukkelijk ook op zichzelf toe. Op pagina 61 van De man met de kruik schrijft mijn man over de eenwording van Duitsland het volgende: “Wie bouwt tegen een goddelijke vloek in, zoals Hiel ten tijde van Achab en Izebel, zal volgens Jozua de prijs der heidenen moeten betalen en zijn nageslacht eraan opofferen. Dat de deling van Duitsland een vloek van God zou kunnen zijn, is dit volk volkomen vreemd. Maar de beide Duitslanden zijn nu toch staatkundig één? Ja. Maar Hiel kon destijds ook bouwen tegen een goddelijke vloek in, de vesting van Jericho voltooien en de poortdeuren plaatsen, maar ten koste van Abiram, zijn eerstegeborene, grondvestte hij het; en ten koste van Segub, zijn jongste, plaatste hij haar poortdeuren, naar het woord des Heren, dat Hij gesproken had door de dienst van Jozua, de zoon van Nun. Geen tekst staat er tussen deze vermelding en de zending van de profeet Elia. Het Karmelgericht kwam. Ik herhaal: Ook nu kan Duitsland niet met de polsstok van de zogenaamde “genade van de late geboorte” over de bloedplas van zes miljoen Joden, plus miljoenen van andere volkeren heen springen. De afrekening komt.”

Het was zijn overtuiging dat Duitsland inderdaad dezelfde mogelijkheid had als Hiel ten tijde van Achab en Izebel, maar dat het - zonder bekering tot God en zonder het aan Hem belijden van de onmetelijke schuld ten aanzien van het verkoren volk - nooit werkelijk in vrede één zou kunnen worden. De realiteit van vandaag is, dat Duitsland alle mogelijke moeite gedaan heeft om elk spoor van de verdeeldheid weg te wissen. In Berlijn schijnt men zelfs niet meer te kunnen zien waar ooit de Muur gestaan heeft. Maar is het volk ook echt één? Bij mensen in het voormalige Oost-Duitsland is er al een zeker heimwee te bespeuren naar de tijd van vóór de val van de Muur. De verdeeldheid loopt nog steeds door de hoofden van de mensen. In wezen zijn het twee volken gebleven, ondanks de eenwording.’

Omdat Duitsland door die breuk verzwakt was, schrijft Leenhouts, zagen de Russen hun kans schoon om het westen van Europa met het communisme te infiltreren. In Polen, Hongarije, Oost-Duitsland en Tsjechoslowakije, maar ook naar het oosten naar Afghanistan. Het marxisme is de nieuwe leer van zaligheid. Leenhouts schrijft: ‘Zoals sommige dieren in Afrika bij voorbeeld hun stinkklieren gebruiken om een terrein af te bakenen en het daardoor te claimen als hun territorium, zo gebruiken de Russen het “evangelie” van het communisme als stinkklieren om hun territorium ermee af te grenzen. Daarom tasten in hun ogen de dissidenten de defensie aan. Het communisme moet wáár zijn wegens de staatsveiligheid. Al geloven zij er zelf niet in en al is het in feite rood fascisme en minstens even wreed en pervers als het nationaal-socialisme, de Russische troepen worden gepresenteerd als een Salvation Army, een heilsleger dat gereedstaat om ‘s werelds proletariaat een dag van verlossing te bezorgen.’[377]

Conclusie

Leenhouts tekent hier een profetisch politieke situatie zoals we die in de dagen van de profeet Jeremia en op andere plaatsen in het Oude Testament tegenkomen. God grijpt in als een ander volk zich aan Zijn kinderen vergrijpt.

4.3.2. Israël

Dat Israël in 1948 haar eigen staat gekregen heeft, is volgens Leenhouts niet te verstaan als een vervulling van Gods beloften. Dan zou het gepaard moeten gaan met een grote nationale bekering. Israël heeft deze staat gekregen op louter politieke basis. ‘Wat we in 1947 bij de stemming aantreffen is precies tegenovergesteld aan hetgeen van een priestervolk verwacht mag worden. De meerderheid van de volkeren, vertegenwoordigd in de Verenigde Naties, was tégen verdeling, maar door de druk die tenslotte werd uitgeoefend, bereikten de zionisten een krappe meerderheid. De eerste steenlegging voor de oprichting van de staat Israël wordt gekenmerkt door geweldpleging. Waar dergelijke zwendel bij de verdeling van Palestina in 1947 door het joodse volk niet krachtig is afgewezen met een: non tali auxilio - een dergelijke hulp aanvaarden wij niet -, brengt dit onherroepelijk met zich mee een verzwakking van het religieuze, zedelijke oordeel (religieus, zedelijk taxatievermogen) onder de volken van de wereld. Alle tekenen wijzen erop, dat het streven van het joodse volk om de ballingschap op te heffen niet georiënteerd was op de universele roeping die God gaf aan Mozes, en die later door de profeten telkens weer werd onderstreept, maar dat het in wezen door en door seculair was.’[378] ‘Bij de proclamatie van de Staat Israël klonken wel de woorden: “overeenkomstig de prediking van Israëls profeten”, doch de hele opzet staat diametraal tegenover hun boodschap’, omdat Israël haar Staat niet anders bouwt dan naar eigen wil, weg én kracht.[379] Het is voor Leenhouts ook duidelijk dat de nieuwe, huidige staat Israël niet als een verlengde wil functioneren van de vroegere staat. Zij wilden voortaan Israëlisch heten; niet meer Israëlieten. Dat verbond hen teveel met het oude Israël.

Om deze reden kan Leenhouts de oprichting van de staat Israël in 1948 niet als een vervulling van Gods beloften zien. Hij noemt het zelfs een dieptepunt in de geschiedenis. Was dit op grond van een bekering van Israël? Werd Israël toen een koninkrijk van priesters? Als God zijn volk in hun eigen land terugbrengt, is er altijd sprake van drie hoofdkenmerken: ‘1. Er was een goddelijke roeping. 2. Er was een goddelijke financiering. 3. Er was een goddelijke doelstelling.’ Zo was het toen de Here Abraham riep - toen Hij zijn volk uit Egypte riep én uit de ballingschap van Babel. Omdat Israël de Messias verliet, zal het zélf de weg van Jezus moeten gaan. ‘Ik herhaal: Het joodse volk gaat de parallelweg van Jezus.’[380]

Israël komt aan zijn staat te hangen zoals de Heiland aan het kruis.[381] ‘Zoals Jezus werd verbannen uit de stad Jeruzalem, zo is Israël verdreven uit Jeruzalem en de grote galoet ingegaan. Zoals Jezus de plaats van de terechtstelling bereikte, zo heeft Israël nu op eigen bodem de plaats van een geestelijke terechtstelling bereikt. De Staat Israël zal in de toekomst - en die toekomst is al begonnen - niets anders blijken te zijn dan een eigen gekozen kruis. Deze boodschap, deze aanzegging, wordt neergeschreven in een bewogenheid, die in geen enkel geschrift adequaat kan worden weergegeven.’ ‘Daarom is het uitermate aangrijpend dat de Here dit tijdsbestek uitkoos om een mens aan te spreken met de woorden: ‘Ik zal de roep van degenen… ‘[382]

4.3.2.1. De roep om Elia

Zonder er steeds mee te koop te lopen ziet Leenhouts zichzelf als iemand met een Eliaanse opdracht. In een flits zag hij hoe het Joodse volk in de geschiedenis de parallelweg van Jezus moest gaan: Buiten Jeruzalem verdreven, de Via Dolorosa, om eveneens terechtgesteld te worden.[383] Toen Jezus aan het kruis hing, riep Hij ‘Eli, Eli, lama sabachtani’ (o.a. in Matth. 27: 47). Dat betekent: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij Mij verlaten?’ Prompt reageren mensen vóór het kruis hierop met: ‘Hij roept Elia’, stil, laten we eens zien of Elia komt om Hem eraf te halen (o.a. in Marc.15: 35,36). Duidelijk is, dat dit spottend is bedoeld, als hoon.[384]

De naam van Elia (mijn God is Jahwe) ‘is de kortste belijdenis’. Deze naam raakte de kern waar het om gaat. Het gaat ‘om de erkenning van Jahwe’. De verwerping van Johannes de Doper en de verwerping van Jezus liggen daarom op één lijn.[385] Leenhouts noemt wat de spotters voor het kruis naar Jezus riepen een bewust proberen te breken van Jezus ‘Messiaans bewustzijn’: ‘Hij roept Elia.’ ‘Ze wisten het - de dag van Jahwe en Elia hebben wat met elkaar te maken. Terwijl de trouw van Jahwe juist uitkwam in het borgtochtelijke helse lijden van Jezus, werd Hij gehoond met een herinnering aan de kroontekst van het Oude Testament. De vervulling werd bespot met de profetie.’ ‘Erger kan het niet.’[386]

De woorden die Leenhouts kreeg, houden in dat Jezus die ‘roep naar Elia’ heeft gehoord. Hij zal die roep overnemen in wrake. Israël heeft Jezus, Gods middel om Zijn volk te redden, niet aangenomen. Jezus is aan het kruis geslagen. Zelfs toen Hij in Godverlatenheid riep om God Zijn Vader, werd Hij nog veracht. Zijn schreeuw naar Zijn Vader ‘Mijn God’ (Eli) maakten zij belachelijk: Laten we eens zien of Elia komt om Hem van het kruis te redden. Die belachelijk makende kreet zal God overnemen in wrake. Israël zal opnieuw het land uit moeten; in ballingschap. Geen steen zal op de andere blijven (Matth. 24: 2). Jeruzalem zal door de heidenen vertrapt worden, omdat ze de tijd niet heeft verstaan dat God naar haar omzag. (Lucas 19: 41-44).[387] Dit zal duren totdat de tijd van de heidenen vervuld zal zijn (Luc. 21: 24).

Toch zal Gods wraak barmhartig zijn. Israël moet het namelijk ondergaan om haar de ogen te openen zodat ze ontdekt dat Jezus écht de Messias was en is. Gods Geest brult om Elia, om ‘een’ profeet van God, die Israël er de ogen voor moet openen. Leenhouts ziet het werk van Elia terugkeren in het ambt van de profeten na Elia. In wezen is dit iedere roep om Israël weer bij de Here terug te krijgen. Zo noemt de Bijbel Johannes de Doper een Elia. (Maleachi 4: 5; Matth. 11: 14 -17; Marc. 9: 11-13; Luc. 1: 17 en Joh. l: 21.)[388] Ook de gemeente heeft een profetische, Eliaanse taak. Zij moet namelijk Israël het Evangelie zó voorleven dat het jaloers wordt en de Messias alsnog aanneemt. ‘Om het eens figuurlijk te zeggen: bij Elia’s hemelvaart viel zijn mantel terug. Zijn ambt vindt dan herhaalde voortzetting; ook bij de vervulling van Openbaring 10 (daarmee bedoelt Leenhouts zichzelf) en nog weer later als de twee getuigen in de laatste fase hun werk moeten doen.’[389]

De laatste profetie in het Oude Testament eindigt met het woordje ‘ban’ (Mal. 4: 6). ‘Het is alleen in de erkenning van hun Messias, dat die vuist van God zich zal ontspannen in een zegenende Vaderhand.’ De Heilige Geest zal hiervoor de ogen openen. In een noot wijst Leenhouts er op dat het, vanwege dat laatste woordje ‘ban’ in het Oude Testament, in de synagoge de gewoonte is om aan het einde van die lezing nog een keer het vóórlaatste vers van het Oude Testament te lezen: Zie Ik zend u de profeet Elia, voordat de grote en geduchte dag des Heren komt.[390]

Conclusie

Israël zei spottend; Laten we eens zien of Elia komt. Elia komt inderdaad. Dat was al beloofd met de profetie van Maleachi 4. Die profetenmantel viel en valt op meerderen. Die mantel viel ook op Leenhouts zelf. Leenhouts ziet zichzelf als een nieuwe Elia, een nieuwe Johannes de Doper wiens wan was in zijn hand en wiens bijl lag aan de wortel van de boom. God neemt de draad met Zijn volk tóch weer op.

4.3.2.2. De plaats van hoofdstuk 10 binnen de Openbaring van Johannes

Om goed zicht te krijgen op wat te gebeuren staat is het voor Leenhouts van fundamenteel belang dat wij ontdekken wat de betekenis van Openbaring 10 is en welke plaats zij binnen het gehele bijbelboek inneemt.

Deze tekst speelt voor Leenhouts een bijzondere rol in zijn visie op Israël en in feite bepaalt ze in hoge mate zijn denken. Daarom zullen we hier uitvoerig op zijn visie op de betekenis van dit gedeelte ingaan. Openbaring 10 is voor hem het hart van de hele Openbaring. Het is het midden van de curve van de eindtijd die loopt van hoofdstuk 4 tot en met hoofdstuk 20. Eerst is er de neergaande lijn met als vrucht de eerste plagenserie: ‘de eerste exoduscampagne (plagenserie 1).’ Hierop volgt het intermezzo van hoofdstuk 10. Dit wordt gevolgd door plagenserie 2 ‘de laatste en diepste inzinking’ en loopt uit op ‘de komst van onze Verlosser.’ Steeds komt een nieuw hoofdbegrip aan de orde dat dan uitgelegd wordt. De Openbaring van God gaat waaiervormig open. De geschiedenis van de wereld ontvouwt zich vanuit de troon van God en alles staat in het teken van de overwinning. ‘Het is één machtige Paasliturgie. De Heer is waarlijk opgestaan!’ Al zijn vijanden zullen onder zijn voeten worden gelegd.[391]

Hoofdstuk 4 zet in bij de Troon van God en vertelt ‘wat na dezen geschieden moet’ (vers 1). Leenhouts noemt dit de ‘top van de pyramide. Boven alles uit gaat de Troon van de Almachtige.’[392] Dit hoofdstuk beschrijft hoe het in de hemel is. Zó staat het er in de hemel voor. In hoofdstuk 5 ziet Johannes hoe de Here Jezus de boekrol van Gods plan in handen krijgt en de zeven zegels van de rol begint te openen. Hij is de enige die daartoe in staat is. Hij is het Lam Gods. Wanneer Jezus dan die boekrol opent krijgen we eerst een ‘totaalblik op de eindhistorie. Een overzicht in vogelvlucht, een korte samenvatting’ (Openb. 6). Jezus mag hiermee ‘Zijn eigen testament open maken.’ Er gaan allerlei plagen over de aarde die toenemen in intensiteit en ernst. Hierdoor roepen zelfs de zielen van de martelaren onder het altaar om een einde; maar de gekroonde ruiter - Jezus de overwinnaar gaat voorop. Veel komt overeen met wat staat in Mattheus 24.[393]

Na het algemene overzicht over het verdere verloop van de geschiedenis in hoofdstuk 6 volgt ‘nu een nadere detaillering’. Die nadere detaillering komt in hoofdstuk 8 en 9. Hierom wordt met hoofdstuk 7 eerst ‘een speciaal troostvisioen ingelast’. Gods kinderen krijgen hiermee te horen dat zij zich te midden van die plagen geen zorgen hoeven te maken. Zij zijn beveiligd in het bloed van het Lam, zoals Israël veilig was achter het bloed van het lam. Leenhouts noemt dit ‘de veiligverklaring der kerk.’ Gods gerichten staan in dienst van zijn ‘exoduswerk. God leidt Zijn volk uit door grote gerichten.’[394] Wat in de hoofdstukken 8 en 9 vermeld wordt, is een eerste plagenserie te noemen. Deze serie zet in met een stilte in de hemel.

Alle Gereformeerde commentaren zeggen dat deze stilte van een half uur er is vanwege de ontzetting in de hemel om wat er te gebeuren staat. Zodra de bewoners van de hemel zien wat er met het zevende zegel op aarde gebeuren gaat, houdt de hemel de adem in. Waarom dit een half uur is, vult verder niemand in. Leenhouts kan niets met de gedachte dat die stilte er is vanwege de genoemde ontzetting in de hemel en komt met een eigen gedachte. Volgens hem is de liturgie op de aarde afgestemd op de liturgie in de hemel. Hij noemt dat het uur van de liturgie. Dat uur duidt een compleet geheel aan. Dat halve uur ‘wijst op een verdeling.’[395] Het wil zeggen dat de hemel bidt, maar de aarde óók: Samen maken ze de dienst van de voorbeden compleet. Het is zelfs zo dat de (gerichts)engelen met hun werk wachten op de gebeden van de gelovigen op aarde. Het vuur van Gods gerichten gaat over de aarde, maar het is vuur dat eerst op het altaar is geweest. Bovendien is het vermengd met onze voorbeden. ‘Gevouwen handen regeren de wereld. Onze nietige verzuchtingen zetten de hoogste hemelen in actie.’[396]

Deze gerichten lijken op de plagen in Egypte. De plagen worden steeds zwaarder; een moment komt zelfs éénderde van de mensen om. De plagen hebben als doel de mensen op te roepen tot bekering en Gods volk uit te leiden. Helaas staat er dat de ‘overigen’ zich niet zullen bekeren.[397]

Op deze hoofdstukken volgt de ‘verademing’ van hoofdstuk 10. Dit hoofdstuk behandelen we hierna. We doen dat ook met hoofdstuk 11, omdat de tempel waar dit hoofdstuk van spreekt volgens Leenhouts alles te maken heeft met hoofdstuk 10.

Hoofdstuk 12 geeft een achtergrond van hoofdstuk 11 en tekent de strijd die er al vanaf de moederbelofte is tussen het zaad van de vrouw en het zaad van de slang. Dat kind hier is Jezus en de vrouw is de kerk. Satan mag in hoofdstuk 10 gebonden zijn, maar daarna moet hij nog voor een korte tijd worden losgelaten. Dan heeft hij het wel speciaal op de gemeente gemunt. Dat we dit hoofdstuk niet chronologisch moeten lezen, bewijst de tweede perikoop. Deze perikoop toont aan dat die strijd al in de hemel begonnen is, en dat satan dáár al verloren heeft. Zo leidt hoofdstuk 12 toch troostvol naar hoofdstuk 13.[398]

Hoofdstuk 13 laat zien ‘hoe de weer losgelaten duivel, zijn verwoede aanval op de rest van het vrouwenzaad concreet zal uitvoeren. De duivel kiest zijn instrumenten. De hoofdinstrumenten zijn de antichrist en de valse profeet.’ Twee beesten komen er op. Een beest komt uit de zee, het andere uit de aarde. Leenhouts noemt het eerste beest de antichrist, het andere de valse profeet. De eerste zal zich speciaal opstellen tegen de ‘in het vlees verschenen Zoon van God en de valse profeet tegenover de Heilige Geest, die van de waarheid Gods getuigenis aflegt en tot verheerlijking van de Zoon en de Vader is uitgestort.’ Satan zelf staat tegenover God de Vader. Leenhouts zegt: ‘Alles is hier tegenbeeld van wat de Drieënige doet tot verlossing der wereld. Tegenover de leiding des Geestes in alle waarheid staat de verleiding. [399] Ergens spreekt hij van ‘de vreselijke Triple Allianti van de laatste ronde.’ [400] ‘Er komt dus een anti-messiaans rijk en dit wordt gepropageerd door een anti-messiaanse zending.’ Zoals de tovenaars in Egypte ook ‘tegen-tekenen’ verrichtten, zo zullen de twee beesten uit Openbaring 13 ook in alles het werk van de drieënige God imiteren en grote wonderen doen. Als imitatie van degenen die in hoofdstuk 7 beveiligd zijn door het bloed van het Lam, zijn tijdens het anti-messiaanse rijk enkel diegenen ‘beveiligd’ die het merkteken van het beest dragen.[401]

Omdat er na hoofdstuk 14 opnieuw een plagenserie komt en ‘God ten strijde optrekt om Zijn volk uit te leiden’,[402] is er net als in hoofdstuk 7 opnieuw ‘een troostvisioen’. Zoals de Here Jezus tijdens ‘Zijn eigen lijden en sterven reeds profetisch Zijn glorie zag blinken, zo mogen de martelaren van de eindtijd de verborgen keerzijde van hun jammerlijke ondergang in de verdrukking leren kennen. Deze troost hebben zij nodig tegenover de zuigkracht van de valse profetie. Ze dragen de trekken van het Lam.’ De aarde biedt geen uitzicht meer, het Lam is hun uitzicht. ‘Hij stelt hen in staat om trouw te blijven en niet te hoereren met de geest van de tijd.’ Hun martelaarsdood is ‘in werkelijkheid een overwinning’.[403] Mocht dit de martelaars nog niet voldoende bemoedigd hebben: voordat nu de nieuwe plagen genoemd worden, mag Johannes horen hoe de overwinnaars van het beest het lied van Mozes zingen. Farao kwam met zijn razzia-systeem niet klaar. De duivel, de antichrist en de valse profeet zullen met hun grote wereld-razzia niet klaar komen. ‘Hier wordt al zingend van hun overwinning geprofeteerd’. De eerste plagenserie loopt uit op het optreden van de intermezzo-engel en de tempel in hoofdstuk 11: 1. De tweede plagenserie loopt uit op de komst van Jezus en de nieuwe aarde.[404]

Toch zal dit wel een zware periode worden; de meest zware uit de hele geschiedenis. Satan wordt volledig losgelaten en weet een verdrukking te organiseren die z’n weerga niet kent. Hierdoor zal ook een grote afval komen. Maar God zal deze moeilijke tijd inperken, verkorten. De uitdrukking ‘tijd, tijden en een halve tijd’ duidt op een onderbreking door de Here van het werk van satan. Leenhouts noemt deze plagenserie van hoofdstuk 15 en 16 een tweede exodus.[405]

Met de hoofdstukken 17, 18 en 19 wordt Johannes getoond wat de werkelijke aard is van de verharde mensen die door de tweede plagenserie niet tot geloof kwamen. De afvallige christenen worden een ‘grote hoer’ genoemd: ‘de hoer Babylon’. In de tijd van het beest leek het wel alsof deze hoer Babylon zich kon blijven baden in weelde. Deze bloei echter kent een grote keerzijde: ‘De weelde, de valse religie en de machtsconcentraties van de antichrist zijn de invalspoorten geweest van de duivel.’ Hoeveel hier in deze hoofdstukken ook onduidelijk mag blijven: ‘Wel is duidelijk en blijft vast staan - de overwinning van Jezus Christus’. Dit laatste vertelt wel bijzonder hoofdstuk 19. De roep in 18: 4 dat Gods volk uit dit Babylon weg moet gaan, duidt volgens Leenhouts op de ‘laatste reformatorische injectie aan een doodzieke wereld door de twee getuigen te verwekken.’ ‘Zij waren de voormannen van de laatste kerkstrijd.’[406]

Hoofdstuk 20 vertelt van een duizendjarig rijk. Dit hoofdstuk lijkt volgens Leenhouts op hoofdstuk 6. In beide hoofdstukken is sprake van de zielen van martelaars. Er zijn namelijk ook twee fasen in de martelaarsgeschiedenis. Eerst moet de heiden-christelijke gemeente op haar plaats komen in de volheid van de heidenen met de bekering van Israël daarop. Daarna moet deze tot eenheid gevormde gemeente uit Jood en heiden de wereldmissie ter hand nemen. Ook deze wereldmissie zal martelaarschap met zich meebrengen. Daarop duidt Openbaring 20: 4. De martelaars die in hoofdstuk 6 vragen hoelang ze nog moeten wachten op het moment dat de Here hun bloed wreekt, (vers 10) krijgen te horen dat ze moeten wachten tot het totale aantal martelaars er is. Dat is het aantal dat wordt omgebracht ná de voor sabbat, tijdens de grote verdrukking met de grote afval. Tot die tijd krijgen zij een wit gewaad (6: 11). Deze zielen die om wraak roepen, zijn volgens Leenhouts identiek met ‘de zielen die onthoofd waren om het getuigenis van Jezus en om het woord van God’ in Openbaring 20. De martelaren die in de tweede fase vallen zijn die ‘mededienstknechten en hun broeders, die gedood zouden worden evenals zij’ uit hoofdstuk 6. Als deze fase van martelaarschap ten einde is, voltrekt zich de ‘volheid der tijden’.

Leenhouts kan hierom niet instemmen met de chiliasten die van een dubbele wederkomst spreken. Voor Leenhouts komt Jezus maar één keer terug. Jezus zegt namelijk zélf in Mattheus 24: 29 en 30 dat Hij terstond na de grote verdrukking terugkomt. Er zijn geen twee wederkomsten, wel twee fasen in de lijdensopdracht voor Zijn gekochten. Leenhouts leest dit ook in Openbaring 13: 3 en 4 waar staat dat het beest van de eerder opgelopen verwonding geneest. Deze verwonding loopt hij op als de volheid van de heidenen ingaat en de volheid van Israël gekomen is. Hierna zet hij opnieuw de (nieuwe) aanval in.

Het spreken over dit duizendjarig rijk zet Leenhouts in met er op te wijzen dat van stonde af aan beloofd is dat Jezus koning zou zijn over het huis van Jakob. Tot in eeuwigheid zou Hij op de troon van David mogen zitten. Israël was een theocratisch volk en met de erkenning van Jezus zou Israël zijn hoogste bestemming bereiken. Die bestemming was: een koninkrijk van priesters zijn. Petrus zegt op de pinksterdag dat Jezus na zijn opstanding en hemelvaart aan de rechterhand van de Vader inderdaad op de troon van David is gezet. Deze Jezus wacht op de bekering van Israël. Jezus regeert vanuit de hemel ‘door Zijn Woord en Geest’. Leenhouts verzet zich tegen de gedachte dat Jezus met het ingaan van een duizendjarig vrederijk terug zal komen om zijn troon op aarde te zetten. Zo’n ‘tussenbedeling met de lichamelijke tegenwoordigheid van Jezus op een aardse troon in Jeruzalem betekent de opheffing van de geloofsbedeling. Dan zou het geloven overgaan in aanschouwen.’ Nee, ‘de Heilige Geest zal het koninkrijk voltooien en het behoort tot de koninklijke heerlijkheid van Jezus, dat Hij die Geest mocht zenden van de Vader. Ook loopt het chiliasme vast met de laatste aanval van Gog en Magog, want dan moet Hij andermaal ten hemel varen en we weten dat Zijn koningschap geen einde zal nemen. Luc. 1: 33.’ Zei Jezus ook niet: ‘Mijn koninkrijk is niet van deze wereld’? De, volgens Leenhouts verkeerde, gedachten van de chiliasten: eerst het rijk van de antichrist, dan een ingrijpen van Jezus en duizend jaar vrede op aarde met daarna de satan nog eens los gelaten, komt voort uit een verkeerde indeling van de hoofdstukken 11-20.[407] Zeker komt er voor Leenhouts een (duizendjarig ?) rijk van vrede en bloei, waarin satan gebonden is en het Evangelie aan alle volken verkondigd wordt. God haalt de volken uit het moeras, maar Hij doet dat door zijn Geest. Jezus is op dat moment niet lichamelijk op aarde. De verkondiging tijdens het vrederijk is ‘Zijn waarschuwing vóór het komende eindoordeel, de volkeren krijgen de grote kans van alle tijden om het Evangelie te aanvaarden en vruchten voort te brengen voor de eeuwigheid.’[408]

Opmerkelijk is de indeling van hoofdstuk 20. Volgens Leenhouts geven de eerste drie verzen een afronding van de serie hoofdstukken 11-20. Het laat ons zien ‘hoe de duivel duizend jaar gebonden was en een korte tijd moest worden losgelaten.’ In hoofdstuk 20 gaat het om de ‘loslatingstijd van satan’ en om zijn definitief oordeel. Voor die ‘vreselijke phase wil dit hoofdstuk nu ook nog een bijzondere troost bieden. Daarom gaat vers 3 niet linea recta over naar vers 7 en 8, hoewel die verzen bij elkaar aansluiten in de historiebeschrijving.’ Opnieuw wordt ‘een troostvisioen’ ingelast ‘vóór de komende beproeving.’[409] In de verzen 4-6 wordt aan de martelaars van het laatste uur, (tijdens de grote verdrukking) al van te voren voorgehouden wie zij voor God zijn. ‘Op hen komt neer de reactiewoede van satan om de duizendjarige binding en daarom moeten zij in ‘t bijzonder horen, hoe zij één zijn met Christus in Zijn overwinning op satan door het kruis en het lege graf, maar ook door de duizendjarige binding. Zo moet Johannes hun verkondigen wat ze voor God waard zijn.’[410] Zij zijn het tegenbeeld van de afvallige wereld. Van God en van Christus ‘uit gedacht - herleven ze, zijn ze de opstanding in beginsel deeláchtig, wordt hun het oordeel gegeven. M.a.w. Johannes ziet een contrastmatig spiegelbeeld van de zichtbare werkelijkheid der laatste ronde.’[411] Het duizendjarig rijk is een ‘spandoek’ dat aan de ene zijde is ‘vastgehecht aan het intermezzogebeuren en de andere zijde aan de grote eindverdrukking.’ ‘Van God uit gezien, beheersen de martelaren der laatste ronde met Christus de duizend járen.’ Het is dus een zaligspreking.[412]

In zijn laatste boek De volheid der heidenen zien we Leenhouts hier een wijziging in aanbrengen. In dat boek spreekt hij, in plaats van een van God uit vooruitzien van de afloop voor de genoemde martelaars, van een toch mogelijk ‘geestelijke opstanding’. Hij wijst daarbij op de in vers 6 genoemde eerste opstanding,[413] Leenhouts verdedigt zijn gewijzigde visie door er op te wijzen dat hij een soortgelijke spreekwijze aantreft in Ezechiël 37 als het gaat over het dal van dorre doodsbeenderen dat plotseling begint te herleven en Paulus die in Romeinen 11: 15 zegt: ‘Wat zal hun aanneming anders wezen dan leven uit de doden?’

Voor Leenhouts omvat het duizendjarig rijk de periode dus vóór de wederoprichting aller dingen. Het is de tijd van verademing in Handelingen 3: 19-21. In die tijd zal de aarde vol zijn van de kennis van de Here. Hierna komt de grote afval nog met de antichrist, die met grote tekenen de Heiland zal imiteren, maar de Here zal hem doden met de adem van zijn mond.[414]

Conclusie

Om de Openbaring van Johannes te begrijpen moeten wij volgens Leenhouts lezen vanuit hoofdstuk 10. In de Openbaring lezen we twee plagenseries: De hoofdstukken 8 en 9 vormen de eerste serie; de hoofdstukken 15 en 16 de tweede. Elke plagenserie wordt voorafgegaan door een troostvisioen, de hoofdstukken 7 en 14. De hoofdstukken 6 en 20 geven elk een bemoediging voor de martelaars uit de komende vervolgingen. De eerste plagenserie loopt uit op het vrederijk, de tweede op de nieuwe aarde. Leenhouts zegt dat de Openbaring waaiervormig open gaat. Hij legt het bijbelboek uit in pneumatisch profetisch perspectief. Daarmee bedoelen we dat hij elementen uit de Bijbel overzet in een situatie van ons leven hier en nu. De gebeurtenis van 1948 maakt de Bijbel voor hem niet tot een rekensom. Net als de profeten van het Oude Testament maakt hij het tot een eigen compositie. Hoewel de Bijbel voor hem waaiervormig opengaat, treft hij soms nog wél lineaire elementen in de Openbaring. Zo ziet hij de eerste plagenserie op iets uitlopen en daarna de tweede periode opnieuw.

Wij constateerden een kleine verandering van zijn exegese bij de verzen 4 tot en met 6 van hoofdstuk 20. Zijn eerste uitleg was dat de verzen een troostvisioen waren voor de martelaars van de komende verdrukking; terwijl zijn laatste boek spreekt van een geestelijke opstanding én het door de overleden martelaars mee mogen regeren met Christus vanuit de hemel tijdens de periode van het vrederijk. Dat zou dan de betekenis van de zogenaamde eerste opstanding zijn (Openb. 20: 6). Daarmee zien we dat zijn profetie én de uitleg ervan verschillend kunnen zijn.

4.3.2.3. Gods voorlaatste geheim

Midden in de Openbaring staat hoofdstuk 10 met zijn intermezzo-engel. Het staat voor Leenhouts vast dat dit een andere engel is dan degenen waar in de voorafgaande hoofdstukken van gesproken wordt. Deze engel is bekleed met een wolk, een regenboog is op zijn hoofd en zijn gelaat is als de zon. Duidelijk is hiermee dat dit een bode is van Jezus de Zon der Gerechtigheid. Zo had de apostel Jezus zélf óók gezien ‘bij de verheerlijking op de berg en bij zijn roepingsvisioen.’ Leenhouts schrijft: ‘Als deze zon schijnt in haar kracht, heeft de vorst der duisternis geen plaats meer. Deze lichtstralen binden hem en drijven hem uit! Het wordt een dag waarop goddelijke heilsbeloften in vervulling gaan.- Een vóórsabbat licht aan! Voor degenen die de Grote Naam vrezen, zal de zon der gerechtigheid opgaan en er zal genezing zijn onder haar vleugelen. - Mal. 4:2.’[415]

De engel heeft een open boekje in zijn hand. Dat hij zijn voeten op de zee en de aarde zet is volgens Leenhouts ‘het beeld van het eigendomsrecht. God legt door deze bode en zijn actie, beslag op de wereld.’ Zoals in Psalm 110: 1 van de priesterkoning staat dat Hij zijn vijanden zal maken tot een voetbank voor zijn voeten en Jezus, die al zijn vijanden onder zijn voeten moet leggen, ook de dood. Dit wordt volgens Leenhouts ook bedoeld met Zacharia 14 vers 4: ‘Zijn voeten zullen te dien dage staan op de olijfberg.’[416] Het betekent: de hele wereld is zijn podium.[417]

Dat zijn voeten zuilen van vuur zijn, tekent de noodsituatie. De mensheid is in een grenssituatie gekomen. ‘In deze hitte zal God geestelijk richten, zoals God richtte aan het eind van de droogteperiode in de Karmel-geschiedenis van Elia.’ In een situatie van zijn of niet-zijn zullen ‘grote beslissingen vallen. De wereldgeschiedenis nadert een kookpunt.’ Het is als de vooruitgeworpen gloed van die Dag waarop de elementen brandende zullen vergaan: ‘de Dag des Heren’. ‘De wáre eenheid van Christus’ gemeente uit Jood en heiden zal pas in dit vuur geboren worden! ‘[418]

De engel roept met zo’n luide stem dat het lijkt alsof een leeuw brult. De uitdrukking ‘brullen als een leeuw’ is volgens Leenhouts in de Bijbel de aankondiging, dat er geprofeteerd gaat worden. Wij vinden die uitdrukking vaak in het oude testament; bijvoorbeeld in Jeremia 25: 30, Joel 3: 16, Hosea 11: 10 en Amos 3: 4-8. Amos zegt: Zoals een leeuw brult naar zijn prooi, zo brult de Here door de mond van zijn knechten en profeten naar Israël (Amos 3: 7,8). Maar wanneer brult een leeuw? Leenhouts zegt: Als hij een prooi ziet; als hij klaar staat om te springen. Israël heeft in de dagen van Amos de Here verlaten. De Here haat hun valse gerustheid. Israël is een vervallen hut. Amos roept het volk op tot bekering, dat doen ze niet. Daarom zullen ze in ballingschap worden weggevoerd. Maar er komt een dag waarop de Here ‘die vervallen hut van David’ weer zal oprichten (Amos 9: 11). Zo staat de Here nu opnieuw klaar om iets met Israël te gaan doen. De Here heeft nog een speciale roeping voor Israël in de eindtijd, vóórdat de nieuwe aarde komt. Israël gaat de Messias alsnog aannemen; dan zullen zij een koninkrijk van priesters worden, een ombudsvolk voor de rest van de wereld. In die periode zal het beloofde vrederijk werkelijk gestalte krijgen.[419]

Deze ‘intermezzo-engel is een hemelheraut, die vóór de komende Koning uitgaat.’ Nu de zes bazuinstoten van de zes engelen die in hoofdstuk 8 en 9 (zie vers 20,21) géén bekering tot gevolg hebben gehad, en vóór de laatste de zevende engel het einde aankondigt, komt de Here met ‘een andere engel met een andersoortige aankondiging van de komst des Heren.’[420] Tegelijk met het roepen van die engel spreken zeven donderslagen.

4.3.2.4. Het spreken van de donderslagen

Wat hebben die engel en die donderslagen gezegd en wat zou er in dat open boekje van Openbaring 10 staan? We lezen tevens dat in de dagen van de zevende engel het geheimenis voleindigd zal zijn dat de Here zijn knechten en profeten verkondigd heeft. Het staat er (vers 7) bijna onopvallend: Wanneer de zevende engel met de bazuin zijn stem laat horen, is ook voleindigd het geheimenis van God. Wat is dat voor een geheim?

Leenhouts wijst erop dat donderslagen in de Bijbel vaker gesproken hebben, bijvoorbeeld in Psalm 29. Donderslagen luiden in de Bijbel altijd een nieuwe periode in. Donderslagen waren bij de verbondssluiting op de berg Sinaï (Ex. 19: 16 en 20: 18). Donderslagen zijn in de Bijbel ook het beeld van de koninklijke heerlijkheid van God.[421] Ze zijn er daarom ook als Jezus zijn sterven aankondigt in Johannes 12: 28 en 29. Ook daar is sprake van deze heerlijkheid: Vader, verheerlijk Uw Naam; en de stem uit de hemel zegt: Ik heb Hem verheerlijkt en Ik zal Hem nogmaals verheerlijken. Toch zullen wij er niet achter kunnen komen wat de donderslagen écht gezegd hebben; Johannes moet die woorden namelijk verzegelen (vers 4). Als Johannes geroepen wordt in hoofdstuk 1 staat dat hij alles wat hij te zien krijgt op moet schrijven. Nu mag hij dat niet doen. Verzegelen betekent ‘sluiten, dicht doen, zodat niemand het te weten komt. Dit verzegelen gaat heel eenvoudig - door het gesprokene niet te noteren. Johannes moet dus een bladzijde blanco laten.’ ‘Er moet een verborgen centrum in de eindtijd blijven.’ ‘Letterlijk staat er: “Niet dat schrijf!” Gods vóórlaatste geheim!’ ‘Er is dus sprake van een opzettelijke verberging. Die verberging is op zichzelf openbaring. Het is ons verkondigd, dat er een strookje uitgeknipt is uit de “film” die Johannes in zijn geheel heeft gezien.’[422] In zijn boek Mijn wraak is barmhartig schrijft Leenhouts dat het ‘mysterie van de donderslagen betekent: De volheid der heidenen gaat in, waardoor ook Israël tot zijn bestemde volheid komt. Dit laatste zal tevens inhouden: een binding van satan en een doorbraak van het Koninkrijk Gods.’[423]

In zijn boek De zeven Sjofarim in de apocalyps vult hij aan dat bij dit niet op mogen schrijven van Johannes de mogelijkheid open blijft dat er ooit ‘in de toekomst nog eens een heraut’ kan optreden ‘die de verborgenheid der donderslagen zal onthullen.’[424] Wat de leeuw brult, wat de donderslagen zeggen en wat in het open boekje stond, is volgens Leenhouts allemaal identiek. Het open boekje stelt ‘een deel van Gods verborgen Raad voor. Dat deel zal nu onthuld worden.’ ‘De engel roept wat in dat boekje staat! De donderslagen zijn eveneens de vervulling van de inhoud van het open boekje.’[425] Bij datgene wát Johannes te horen krijgt, ziet én hoort hij tevens dat de engel zweert dat wanneer de zevende engel zijn stem laat horen ook het geheimenis voleindigd is wat God zijn knechten en profeten heeft verkondigd. Daniël spreekt in zijn laatste hoofdstuk (12: 9) van dingen die verborgen en verzegeld blijven tot de eindtijd; Johannes moet de woorden van de zeven donderslagen verzegelen. Gods voorlaatste geheim is volgens Leenhouts dus wat de leeuw brult, wat de zeven donderslagen gezegd hebben en wat de inhoud was van het open boekje. Leenhouts is ervan overtuigd dat dit voorlaatste geheim van Johannes in de eindtijd bekendgemaakt zal worden.[426]

Leenhouts vertelt dat de Here hem in 1948 op een bijzondere manier verteld heeft wat die donderslagen gezegd hebben en wat de inhoud is van dat geopende boekje. In wezen gaan daar ál zijn boeken over. Hij komt dan met de vraag of er in déze bedeling, vóór de wederkomst, nog een speciaal handelen van God te verwachten is. ‘Komt er nog een nieuw offensief van de Heilige Geest? In het licht van de boodschap die de Here mij gaf in 1948 zeg ik: JA.’[427] ‘Er is nog een blanco bladzijde in de Apocalyps. Een stukje van de fílm moest uitgeknipt. Blijft dit geheim verborgen tot de jongste dag? NEEN. Het behoort tot Gods werkorde om Zijn verborgenheden aan Zijn knechten de profeten bekend te maken.’[428]

Leenhouts schrijft verder: ‘Nu na een profetische waarschuwing en aankondiging, na het brullen van de leeuw de verborgenheid der zeven donderslagen in vervulling ging, zo zal er eenmaal geen uitstel meer zijn, maar de verborgenheid Gods vervuld worden, gelijk Hij aan zijn dienstknechten de profeten verkondigd heeft.’[429]

Deze voleinding van alle dingen is er pas bij het blazen van de zevende engel. Dat wordt hier genoemd de verborgenheid Gods. ‘Een verborgenheid ging in vervulling’ (dat was het spreken van de donderslagen. Johannes hoorde duidelijk wat ze zeiden.), ‘maar nog niet de verborgenheid’.[430] Dat is het ‘tweede geheim’; dat luidt de zevende engel in en dat is het einde van deze aardse bedeling. We lezen dat in Openbaring 11: 15-19. Dan wordt ‘de draad van de aardse tijd’ doorgesneden.[431] Dit gebeurt volgens Leenhouts na wat beschreven is in hoofdstuk 20 bij ‘de oprichting van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde.’[432]

4.3.2.5. Uittocht

Voor Leenhouts staat de gehele Openbaring van Johannes in het licht van dit voorlaatste geheim. Openbaring 7, 8, 9 en 10 vormen de eerste uittocht uit Egypte, de uitleiding naar de tijd van vrede op deze aarde. Dit zal een zware tijd zijn. Hoofdstuk 9 (vers 5) spreekt zelfs van ‘vijf maanden gepijnigd worden’ een dorstijd zal het zijn. Pasen, Pinksteren en Loofhuttenfeest komen tot vervulling. ‘De oude feesten zijn de ‘‘uren” op Gods heilsklok!’[433] De vervulling van Openbaring 10 is een vervulling van het Loofhuttenfeest. God kan, als Hij Pasen (opstanding) en Pinksteren (uitstorting van de H. Geest) tot vervulling brengt, het Loofhuttenfeest niet onvervuld laten. Met hoofdstuk 15 en 16 komt de laatste uittocht uit Egypte. De laatste exodus-veldslag Gods. ‘Wij kunnen het laatste bijbelboek niet verstaan, als we déze fundamentele bijbelse grondbegrippen niet gezien hebben: Jahwe, het Lam, de Exodus, de plagen.’ Eerst is er ‘een vóór-exodus naar het duizendjarig rijk, - dan de definitieve exodus naar het eeuwige Rijk der Heerlijkheid.’[434] Leenhouts noemt deze laatste exodus-veldslag de uitgieting van de toornschalen als een omgekeerd Loofhuttenfeest.[435]

Zo is het ook voorzegd. Als Israël ontrouw zou worden in het nieuwe land dan zou er een omgekeerd Pascha plaatsvinden, ‘een tégenbeeld van de exodus, - dus op de “Egyptische plagen”!’ Deuteronomium 28: 60 zegt: Hij zal alle kwalen van Egypte, waarvoor gij bevreesd zijt, weer over u brengen, zodat zij aan u kleven. Als Israël de Messias niet aanvaardde zou hun het koninkrijk worden afgenomen ‘en aan een volk gegeven dat daarvan de vruchten opbrengt (Matth. 21:43).’ Zo werd Israël opnieuw in ballingschap gestuurd. Zij hebben de tijd niet opgemerkt dat God naar hen omzag (Lucas 19: 41-44). Deze ballingschap zal duren totdat Israël weer roept: Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren (Matth. 23: 39). Zo wordt het ‘komen van de tijden der verkwikking én de wederkomst van Jezus afhankelijk gesteld van Israëls bekering,- Hand. 3: 19-21.’[436] Het omgekeerde Pascha betekent echter nooit een ‘definitieve prijsgave van Zijn volk’ aan de Farao, de antichrist. ‘In Zijn toorn gedenkt Hij Zijn ontfermen’, zegt Habakuk ( 3: 2) en Jesaja belooft (51: 9-11): ‘eeuwige vreugde zal op hun hoofd wezen.’[437] Eerst is er een neergaande lijn. Israëls feestcyclus wordt contrastmatig toegepast in gerichten, tot en met de vijf maanden van de dorstijd. Maar vóór de toepassing in omgekeerde zin van het Loofhuttenfeest - door gerichtsschalen - komt er een onderbreking door het - in vervulling - gaan van Gods voorlaatste geheim: Openbaring 10.’[438]

In zijn boek Mijn Wraak is Barmhartig geeft Leenhouts nog een speciale toepassing van die vijf maanden pijniging waar Openbaring 9 van spreekt. Hij grondt deze uitleg op een speciale openbaring van Jezus hierover. Leenhouts zegt dat niet alleen Openbaring 10 van een heilrijk intermezzo spreekt. Hij leest het ook in de dorstijd waar Leviticus van spreekt (26: 5). Al in de eerste maand werden op het paasfeest de eerste schoven bewogen voor Gods Aangezicht. In de tweede maand kon men met het dorsen beginnen. De paasmaand vermeerderd met de vijf maanden dat het graan in de schuren zit is totaal zes maanden. ‘Daarop volgt de zevende maand, waarin de wijnoogst binnenkomt.’ Deze zevende maand ‘zal eenmaal als een gerichtsmaand komen over Israël en de wereld.’ Dan worden naar Openbaring 14: 19 de wijnpers getreden en de toornschalen uitgegoten. ‘Maar tussen de zesde en de zevende maand wordt het grote intermezzo van Openbaring 10 ingeschoven. Dat is: de zending van Elia,- de bekering van Israël,- en de oprichting van de tempel van Openbaring 11, vers l.’[439] Al in de dagen van de verwoesting van Jeruzalem ‘beleefde Israél de in vloek omgekeerde zegen van de dorstijd: precies in de Paastijd sloeg Titus het beleg om Jeruzalem, en ...het duurde vijf maanden! Dus de hele oogsttijd, tot de zevende maand. Door nog één generatie lang - veertig jaar - vast te houden aan de schaduwendienst, sprak Israël Golgotha tegen’, met al die paaslammeren jaar op jaar. Het is een goddelijk teken dat dit beleg vijf maanden duurde. ‘Niet minder merkwaardig is het, dat in dezélfde periode van de maand Av waarin destijds Nebucadnezar de eerste tempel verwoestte, óók in het jaar 70 de tempel in vlammen opging.’ Op soortgelijke manier wordt Israël nu na de zojuist gepasseerde Hitlertijd voor de keus gesteld: ‘Wilt ge óók de zévende maand als een gerichtsmaand? Wilt ge de Grote Verzoendag als een Grote Verdóemdag? Ziet, hoe de oogstkarretjes van een zetbaas van satan reden over de akkers van Europa, - hoe ge in de schuren van deze verderver terechtgekomen zijt onder zijn dorsvleugel! Als de vijf maanden er zó uitzagen, wat zal dan de zevende maand zijn, als God die als een gericht zou brengen?’[440] Leenhouts zegt: ‘Dit gaat ook óns aan. Ons allen! Mét Israël is de hele mensheid op de grens van de zesde en de zevende maand gekomen. De grenssituatie!’[441]

4.3.2.6. Onderpand

De vervulling van het voorlaatste geheim uit Openbaring 10 houdt een belofte in dat het laatste geheim (die verborgenheid Gods) eveneens in vervulling zal gaan. Het woordje ‘ook’ (in vers 7) doet namelijk aan een soortgelijk voorspel denken. Voor Leenhouts is er ‘een direct verband tussen het boekje en de verzegeling.’[442] ‘De intermezzo-engel “brult” hetgeen er in het open boekje geschreven staat. Het is een deel van Gods raad. Gods voorlaatste geheim wordt onthuld en wordt direct met een eed in relatie gesteld tot de onthulling van de verborgenheid Gods, die vervuld zal worden wanneer de draad van de aardse tijd wordt doorgesneden, namelijk in de voleinding der eeuwen.’[443] ‘Het open boekje brengt de ontsluiting van de verborgenheid der donderslagen’, en profetie (dat dit profetie is blijkt uit het brullen van de leeuw) is ‘de voorwaarde van het in vervulling gaan van een verborgenheid.’[444] ‘De vervulling van Openbaring 10 is daarmee een onderpand, met het karakter van een goddelijke eed, van het komende wereldeinde.’[445] Wie de vervulling van Openbaring 10 meemaakt zal er van overtuigd zijn dat dit nog maar een voorspel is van de grote vervulling, de grote heerlijkheid, die hierna nog komt op de nieuwe aarde wanneer alles nieuw zal zijn. ‘De eed van de engel zo direct na het spreken der donderslagen wijst ons er op, dat deze tussenvervulling een dienende functie heeft.’[446] ‘Een voorlaatste incisie in de historie is als een goddelijke eed, een hoogheilige garantie, dat eenmaal ook de schaar van het grote oordeel de draad der geschiedenis definitief zal doorknippen.’[447]

De vervulling van Openbaring 10 splitst de eindgeschiedenis op in ‘drie fasen’. Het heeft ‘een vóórgeschiedenis en een ná-geschiedenis.’ Hier in dit hoofdstuk hebben we ‘de grote wendingsfase. Het voorteken van de voleinding,’[448] Bij Openbaring 10 gaat de zon schijnen. Deze boekrol is een troonrede, een testament; een generale repetitie vóór de uitvoering. Bij de Sinaï klonken ook de donderslagen.[449]

Na deze goddelijke onthulling moet Johannes het boekje opeten. In Ezechiël 3 (vers 1-3) lezen wij dat de profeet Ezechiël dit al eerder moest doen. Ook Ezechiël moest zijn boodschap, de boekrol, opeten. Net als bij Ezechiël smaakt het boekje zoet, maar het is bitter in de buik. Zoet slaat op het komende vrederijk en bitter op de zogenaamde ‘korte tijd’ die hierna komen gaat met de grote verdrukking. Het kan ook betekenen dat het Evangelie niet naar de mens is. ‘Ons vlees verzet zich tegen de werkelijke inhoud van het heilig evangelie.’[450]

Hiermee zit het werk van deze ‘andere engel’ er op. Met hoofdstuk 10 komt er een voorlopige afsluiting; daarom slaat vers 11 op een nieuwe periode. ‘Daarna wordt zijn geest gericht op een nieuwe verte in de toekomst, want deze afsluiting is niet de laatste maar de vóórlaatste. Er volgt nog een gebied.’[451]

4.3.2.7. Openbaring 11

In hoofdstuk 11 krijgt de apostel Johannes de opdracht om de tempel van God te gaan meten. Die tempel moet volgens Leenhouts de tempel zijn, waar in hoofdstuk 10 verhullend van wordt gesproken. Het is de tempel van christenen én Joden, die samen de Messias dienen. Het is de verwezenlijking van Gods voorlaatste geheim. Jezus heeft beloofd dat mensen in Zijn rijk (dit is in onderscheid met het rijk van Zijn Vader, de tijd van de wedergeboorte noemt Hij het ook, o.a. Lucas 22: 29,30; Matth 19: 28) op twaalf tronen zullen zitten om de stammen van Israël te richten: het Messiaanse ministerie. Die tempel van Openbaring 11 is wat de profeten beloofd hebben. In het laatste der dagen zal de berg van het Huis des Heren vaststaan als de hoogste der bergen. Alle volken zullen optrekken en zeggen: Komt laten wij opgaan naar de berg des Heren, naar het huis van de God van Jakob, opdat Hij ons leert en richt.[452] Dan zullen de zwaarden worden omgesmeed tot ploegscharen. Nergens zal nog oorlog zijn. Vreemdelingen zullen voor Israël het werk komen doen, hen overladen met geschenken (Jesaja 2,11,61; Micha 4; Zach. 8 en 14) en ónder de honderd jaar sterft geen mens (Jes. 65: 20). Gods kerk breidt zich uit over de gehele wereld. Mensen nemen massaal de Messias aan. Het is zoals Paulus zegt: ‘In Hem wast elk bouwwerk, goed ineensluitend, op tot een tempel, heilig in de Here’ (Ef.2: 21,22).[453] Deze tempel is voor Leenhouts dus de ‘Tempel des Geestes’. Het “open boekje” van Openbaring 10 en de “tempel Gods” van Openbaring 11 kunnen niet van elkaar worden gescheiden.’[454] ‘De leeuw brult…, de donderslagen klinken…, de tempel Zijns lichaams - Openb. 11:1 - verrijst, en Jezus, Die Zelf het vleesgeworden Woord Gods is, vindt op heel bijzondere wijze gehoor onder alle volkeren!’[455]

Deze tempel nu, dit volk van God, deze wereldwijde gemeente van Jood en christen, moet Johannes op gaan meten. De tempel vroeger bestond uit de voorhof; daar mochten alleen de heidenen komen; dan ging men de trap op naar de binnenste voorhof; daar kwamen alleen de kinderen van Israël om te aanbidden en offeren; daarachter was het heilige; daar kwamen alleen de priesters; weer daarachter was het heilige der heiligen voor enkel de hogepriester. Johannes moet alleen het heilige der heiligen opmeten, het heilige en de binnenste voorhof.[456] Dit opmeten ‘metréo’, betekent volgens Leenhouts bewaren, afgrenzen, beveiligen.[457] De grote voorhof hoeft Johannes niet op te meten, die is aan de heidenen prijsgegeven (3½ jaar lang). Net zoals Jeruzalem in het jaar 70 vertreden is. Dit betekent dat ná die periode van wereldwijde vrede en rust, toch nog een andere tijd aanbreekt. Maar ook dán laat de Here de wereld niet los, want dan stuurt Hij twee getuigen de aarde rond om alsnog mensen voor Hem te winnen (vers 3-13).[458] Dat wordt Gods allerlaatste reddingspoging. Met hun rouwgewaad onderstrepen ze de ernst van de situatie. Het is tijd voor boete, schuldbelijdenis en bekering. ‘Olijfbomen en kandelaren’ worden ze genoemd. Dat wil zeggen: getuigen vól van de Heilige Geest en vol van Licht. Heilsprofeten zijn het dus. Ze zullen wereldwijd bekend zijn. Net als Mozes kunnen ze water veranderen in bloed. Net als Elia met vuur hun vijand verslaan en spreken zodat er geen druppel regen valt. Met hun verkondiging, die het zwaard is van de Geest, zullen zij het Beest (Openb. 13) een dodelijke wond toe brengen.

Wanneer deze getuigen hun taak hebben volbracht, komt het Beest dat op dat moment van zijn dodelijk wond hersteld zal zijn, uit de afgrond.[459] Het Beest valt de twee getuigen van God aan, doet eveneens grote wonderen en met zijn twee horens lijkt het exact op het Lam. De hele wereld loopt het achterna en aanbidt het (Openb.13: 3,11,13). De twee getuigen worden gedood en blijven op straat liggen. Ze worden niet eens begraven. Grotere minachting bestaat er niet. Zelfs ‘Jeruzalem’ doet in die minachting mee. Er wordt feest gevierd om hun marteling én dood.

Dit is de tijd dat de satan wordt losgelaten en zijn gruwel van verwoesting aanricht (2 Thess. 2). De zwaarste tijd van de gehele geschiedenis. Dan staat tegenover elkaar: licht en duisternis, hemel en hel, Jezus en satan. Dit zal wereldwijd een enorme afval teweegbrengen. Het is de grote afval tijdens de grote verdrukking. Na de grootste opwekking aller tijden komt de grootste afval aller tijden. Alleen de wáre gelovigen overleven dit. Zij zullen ertegen beschermd worden. De Here is er ook nog en bij Hem is dood niet dood. Na een nóg kortere tijd, 3½ dág in plaats van jaar, komt opnieuw leven in die getuigen. Een stem uit de hemel roept: ‘Klimt hierheen op’. Dat moet het geluid zijn van de aartsengel met zijn bazuin op de grote opstandingsdag. Met een wolk van heerlijkheid gaan ze de heerlijkheid in. De aarde beeft ervan en hun vijanden geven van verbazing zelfs God de eer.[460] Voor Gods kinderen begint dan de Grote Dag: In vers 19 immers daalt de nieuwe tempel uit de hemel neer. De voleinding van het (laatste) geheimenis van God.

4.3.2.8. Jezus stond in deze missie

Leenhouts toont graag aan dat dit allemaal volledig past bij de missie van Jezus. De allereerste taak van Jezus was de vervallen hut van David oprichten. Gabriël zegt tegen Maria: De Here zal Hem de troon van David geven en koning doen zijn over het huis van Jacob (Lucas 1: 32,33). Als Jezus zijn werk begint, is er duidelijk het begin van het vrederijk. Hij begint in de woestijn, engelen en wilde dieren zijn om Hem heen (Marcus 1: 12,13).[461] Satan wordt afgeslagen, maar Nazareth weigert Jezus al (Lucas 4). Israël had geen oor voor Jezus’ missie. Jezus zegt: ‘Och dat u toch verstond wat tot uw vrede dient.’ Hij gaat de tempel uit en zegt: ‘Uw huis wordt aan u overgelaten. U zult Mij niet meer zien - totdat u zegt: Gezegend Hij Die komt in de Naam van de Heer’ (Matth. 23: 38, 39).

Op de eerste synode (Hand. 15) komen de discipelen van hun zendingsveld terug en vertellen elkaar blij hoe de Here door middel van hen grote dingen onder de heidenen heeft gedaan. Dan zegt Jacobus: ‘Het is precies zoals de profeet zegt: Daarna zal Ik de vervallen hut van David weer oprichten, opdat het “overige deel” der mensen de Here zoeken én alle heidenen, over welke Mijn Naam is uitgeroepen’ (vers 15-17). Hier gaat de apostel Paulus op door als hij over dat geheimenis spreekt. Hij vertelt dat er op dat moment een bedekking over Israël ligt. Omdat zij Jezus niet aannamen is het heil tot ons heidenen gekomen. Maar wij christenen hebben daarom nu de taak om Israël met het Evangelie jaloers te maken. Op Gods tijd zal die bedekking dan weggaan. Zoals zij eens doof waren voor het Evangelie, zo zullen ze er eens levend voor worden. Wanneer ze niet bij hun ongeloof blijven (Rom. 11: 23) zullen ze opnieuw geënt worden. De Verlosser zal uit Sion komen, Hij zal het ongeloof van Jacob afwenden. Net zoals de christenen eerder ontferming kregen door hún ongehoorzaamheid’ zal Israël ontferming krijgen door het geloof van de christenen. En als hún val al zo’n rijkdom voor de wereld was, hoeveel te meer zal dat zijn als zij tot geloof (volheid) komen?[462]

Leenhouts wijst er voortdurend op dat wij er tot nu toe niet in geslaagd zijn Israël met het Evangelie jaloers te maken. ‘Zoals Israël staat in het ambt van Jona teneinde de hele wereld als missionaris te dienen, zo is nu de heiden-christenwereld in een interim-fase gekomen met de bedoeling “de Jona” te zijn voor Israël, opdat Israël weer “Jona” kan zijn voor de hele wereld. Hand. 15: 14 t/m 18.’[463] De gemeente heeft deze opdracht verzaakt, niet het minst met de inquisitiepraktijken tegenover Joden en afvalligen. Een geest van zelf-verabsolutering, monopoliezucht en onfeilbaarheidswaan heeft de Geest van Christus bedroefd. Hierdoor is de eenheid, die er met Pinksteren was, volledig verbroken. Toen was men één van hart en ziel in alles. Het Woord was krachtig en Gods genade was groot (Hand. 4: 32,33). Leenhouts noemt dit het Pinksteraltaar.

Nu is, om de zojuist genoemde reden, dat Pinksteraltaar verbroken. De Kerk werd verdeeld. Er kwam een breuk niet alleen tussen de kerk van het Oosten en Westen, maar, en dat is nog veel erger: men verstond Gods speciale heilsplan met Israël niet meer. De christenen hebben gefaald. De huidige wereldwijde zucht naar eenheid, zoals die van de Wereldraad van Kerken en de oecumene van Samen op Weg in ons eigen land, brengt daar geen verandering in, omdat het volgens Leenhouts een eenheid is die de Vrijzinnigheid omarmt. In plaats van een hoogtepunt was de stichting van de Wereldraad van Kerken in 1948 ‘kerkelijk een dieptepunt.’[464] Er moet daarentegen zo’n eenheid onder de christenen komen, Israël moet zó jaloers gemaakt worden, dat zij de Messias uit onze handen krijgt aangeboden. ‘Wij zullen Israël de ene Avondmaalstafel aanbieden, het ene brood, en de ene beker.’[465] Onze taak is: zelf hierin tot bekering komen en ons laten richten door het goddelijke Woord als door een Karmelgericht.[466]

In 1 Koningen 18 vond op de Karmel een wedstrijd van altaren plaats. Een strijd tussen de God van Israël én de Baal. Elia heeft er de leiding van. Eerst mogen de priesters van Baal vuur uit de hemel bidden voor het offer aan hún god Baal. Als dat niet lukt doet Elia hetzelfde. Het eerste wat Elia dan doet, is het altaar voor de Here herstellen. Hij maakt een altaar van twaalf stenen; naar het getal van de stammen van Israël. Dit is het teken van de te herstellen eenheid. Het offer én het altaar worden doorweekt met water, tot twaalf keer toe zelfs. Elia bidt dat de Here antwoordt en het hart van het volk weer naar Hem terugneigt. Dan komt er vuur uit de hemel. Het volk valt op de aarde en schreeuwt: ‘De Here, die is God! De Here, die is God!’(Vers 30-39).

Leenhouts wijst er op dat die twaalf stenen een altaar vormen, geen monument. ‘Dat wil zeggen dat alléén in de verzoening die God voor Zijn volk bereidt de eenheid van Zijn gemeente ligt. Deze eenheid der verzoening met God en met elkaar is de voorwaarde voor het vallen van het vuur. Door het goddelijke vuurantwoord wordt het hart van de kinderen gebracht bij het hart der vaderen, verdwijnt de banvloek van de droogte, valt de overvloedige regen en komt er een totale oprichting van land en volk.’[467]

Conclusie

Er is, volgens Leenhouts, nog een hele weg te gaan voor Israël, voor de wereld en daarmee ook voor ons. Er komen twee plagenseries. Na de eerste plagenserie komt een intermezzo: de onthulling, de verwerkelijking van Gods voorlaatste geheim. Dan zal Israël op haar bekering hersteld worden en samen met de christenen uit de heidenwereld een wereldwijd leidinggevend koninkrijk van priesters vormen. In die tijd zal een grootscheepse zending plaatsvinden. De vervulling van Openbaring 10 is tevens onderpand van de komst van de nieuwe aarde waarop alles nieuw zal zijn. De geschiedenis náár dat hoogtepunt van Openbaring 10 zal verlopen via een neergaande lijn. Naar dat hoogtepunt toe moet de kerk Israël tot jaloezie brengen. Op die periode van bloei volgt nog een moment de grote verdrukking.

Dit was al met al direct al de bedoeling van Jezus. Dat is wat anders dan de Staat die in 1948 is opgericht.

4.4. Reactie op het zwijgen van God en ons beperkte inzicht

‘Als Ik twee dagen zwijg, denkt ge dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten zal aanlichten?’ ‘Als Ik het heelal doe inkrimpen tot de omvang van een knikker, merkt gij het immers niet?’

In zijn boek De zeven sjofarim in de apocalyps schrijft Leenhouts dat profetie altijd ontvangen wordt ‘in een tijdsgewricht van veranderingen. Profeten treden meestal op op een kruispunt van gebeurtenissen. Zij worden ook wel “wisselwachters van de geschiedenis” genoemd.’[468] Leenhouts is er van overtuigd dat hij deze woorden kreeg, vanwege de komende overgang van het tweede naar het derde millennium.[469] Uitgaande van de tekst van 2 Petrus 3: 8 én Psalm 90: 4 dat bij de Here duizend jaar gelijk is aan één dag én omgekeerd, ziet Leenhouts die ‘twee dagen van zwijgen’ als tweeduizend jaar. Dat zijn de tweeduizend jaar dat het christendom er inmiddels is. ‘Er komt dus een derde godsdag, een derde millennium, waarin de Here het zwijgen verbreekt. De wissels van Zijn grote werken worden omgezet. De “koninklijke trein” van de Rechter der ganse aarde zal op een ander spoor voortdenderen naar de voleinding der eeuwen.’ Dat wil niet zeggen dat God deze ‘twee dagen’ gezwegen heeft. Er is tweeduizend jaar lang gepreekt, maar dit ‘zwijgen’ duidt op een ‘niet verlossend ingrijpen.’ Maar, net zoals in Jesaja 62: 1,6 en 7, komt er een tijd dat de Here niet langer zwijgen kan.[470] Voor zulk zwijgen, als een niet verlossend ingrijpen van God, neemt Leenhouts als voorbeeld de strijd van Jozua tegen de Amorieten. Als Jozua (10: 12) zegt ‘Zon, sta stil te Gibeon en gij maan, in het dal van Ajalon!’ betekent dat hebreeuwse woord voor stilstaan letterlijk: ‘zwijgen’. ‘Zwijgen’ en ‘stilstaan’, zijn hier dus verwante begrippen.’ Ten dienste van de verlossing kan de loop van de zon en maan het zwijgen worden opgelegd, een halt worden toegeroepen. Leenhouts heeft die woorden van de Here over dit zwijgen als een vermaning ervaren. Het is alsof Hij in de geschiedenis niets meer zou doen en ‘Zijn gekochten nimmer een verlossing zouden beleven.’ Die gekochten zijn het Joodse volk. De Here is de losser van Israël. (Jes. 54: 5) Tot die gekochten horen ook zij die ‘door het bloed van het Lam als wilde takken op de natuurlijke stam van de gelovige vaderen geënt zijn.’ (Openb. 5: 9) ‘Het joodse volk is de “olijfboom”, die God niet met wortel en tak heeft uitgeroeid, maar waarvan slechts enkele takken zijn weggenomen opdat de “gekochten” uit alle andere stammen, volken en naties als wilde loten daarop geënt zouden worden. Deze situatie duurt voort totdat de volheid der heidenen ingaat en alzo gans Israël zal zalig worden’ (Rom. 11: 25).[471]

De uitdrukking: ‘Als Ik het heelal doe inkrimpen tot de omvang van een knikker, merkt gij het immers niet?’ kan alleen maar tot de conclusie leiden: Hoe zouden wij dat niet merken? Menselijk geredeneerd zou dit niet opmerken alleen mogelijk zijn als wij tegelijkertijd zelf mee zouden ‘inkrimpen’. Maar dit is puur menselijk gedacht, met al onze beperktheid. In zijn geschrift Ter oriëntatie schrijft Leenhouts dat de uitdrukking slaat op de beperktheid van ons inzicht in tijd en ruimte. Hij relateert het dan ook aan het voorgaande, over het zwijgen van God. Met elkaar betekent het dat wij niet te klein over God moeten denken. Als God een poos niet handelend heeft opgetreden, wil dit nog niet zeggen dat er nooit een dag van vervulling zal aanbreken over het volk van Zijn verkiezing.[472]

Die opmerking over het inkrimpen van het heelal betekent dat wij te klein zijn om ons ook maar enigszins voor te stellen hoe groot God is. Zo groot, dat Hij het heelal zou kunnen inkrimpen, zonder dat wij het opmerken en tegelijk zo groot, dat Hij macht heeft om een naar de mens gesproken totaal onmogelijke situatie, toch te doen omkeren. ‘Denkt ge dan, o mens...?’[473]

4.4.1. De derde dag

Waarom wordt er gesproken over de derde dag? Leenhouts schrijft: ‘Toen de Here deze woorden tot mij sprak in 1948, onderging mijn hele verwachtingspatroon een grondige wijziging. Mijn geestelijke horizon werd verlegd naar een nieuwe verte.’ Hij schrijft dat hij tot aan de wederkomst geen vervullend handelen van God in deze aardse geschiedenis meer verwachtte. Waar de Heer in 1948 mee kwam lag volledig buiten zijn gezichtsveld. Maar al spoedig werd hem duidelijk dat die ‘twee dagen’ duidden op de toen bijna tweeduizend jaar na Christus. ‘Er komt dus een derde millennium van opstanding. Een vervulling van het Loofhuttenfeest.’ Doordat in deze profetie werd gesproken over twee dagen zwijgen, werd Leenhouts op een geheel nieuwe wijze bepaald bij de boodschap van het Nieuwe Testament (lCor.15: 3,4): ‘Want vóór alle dingen heb ik u overgegeven, hetgeen ik zelf ontvangen heb: Christus is gestorven voor onze zonden, naar de Schriften, en Hij is begraven en ten derde dage opgewekt, naar de Schriften.’[474] In zijn boek Gods voorlaatste geheim schrijft hij dat hij de vaste overtuiging heeft dat de Openbaring van Johannes nog een historisch intermezzogebied aanwijst en in zijn hele structuur en opzet onderstelt. ‘De Heilige Geest wil ons ook nu de toekomende dingen verkondigen.’[475]

Leenhouts weidt dan verder uit over de ‘wetmatigheid van de “derde dag”.’ Hij schrijft dat deze wetmatigheid er in het begin van de Bijbel al is. Op de derde dag (Gen. l: 12) vindt de scheiding plaats tussen land en water en er ontstaat voor het eerst het leven; planten en bomen. Op de derde dag krijgt Abraham bij het offer van zijn zoon (Gen. 22) te horen: Doe hem niets. Als Israël bij de Sinaï is samengekomen (Ex. 19: 11) sluit de Here op de derde dag een verbond met Israël. ‘Op de derde dag viel, met eerbied gezegd, de trouwdag. God aanvaardde Israël als Zijn bruid.’ Op de derde dag trok Israël onder begeleiding van Jozua (3: 2) het land Kanaán binnen. Op de derde dag durft Esther de koning te vragen (5: 1) wat ze wil en het hele volk Israël wordt daardoor gered. Jona was drie dagen en drie nachten in de vis (1: 17).[476] Hosea (6: 1-3) zegt: ‘Want Hij heeft verscheurd, en zal ons helen; Hij heeft geslagen, en zal ons verbinden. Hij zal ons na twee dagen doen herleven, ten derde dage zal Hij ons oprichten, en wij zullen leven voor zijn aangezicht.’ ‘Zo zien wij hoe ‘de derde dag’ een soort sleutelrol inneemt in het Oude Testament. Systematisch komt er dan een wending ten leven uit een dodelijke situatie.’ Zo gaat het ook in het Nieuwe Testament.[477]

Op de derde dag van de bruiloft in Kana (Joh. 2) kan het feest tóch door gaan. Leenhouts ziet hierin een verwijzing naar ‘de wijn van het vervulde Loofhuttenfeest.’[478] De goede wijn komt later in de ‘tijden der verkwikking’. Jezus moest twee dagen in Samaria verblijven (Joh.4: 41). Na die twee dagen komt Jezus op Joods grondgebied terug en vindt de man die 38 jaar ziek is geweest. ‘Dat is precies de straftijd van Israël in de woestijn. Als de volheid der heidenen komt, na twee Godsdagen, zal ook Israël worden opgericht.’[479] Leenhouts houdt er rekening mee dat het Evangelie van Johannes geschreven is ná de Openbaring. Johannes moet toen dus het voorlaatste geheimenis van Openbaring 10 gekend én bewaard hebben. Hij wist dat de voeten van Jezus de weg beschreven die Hij later zou gaan na Zijn verheerlijking door de Geest, namelijk door de heidenwereld en de daar gebrachte volheid - terug naar Israël. Uit Johannes 2 en 3 blijkt hoe Israël zelf alle deuren voor de Messias sloot. Dan móet Hij door Samaria gaan. Zo gaat de weg van Jezus: Eerst Israël, dan de heidenwereld, en daarna opnieuw: Israël. Leenhouts leest dit ook af in de derde verschijning van Jezus als Hij Petrus op een bijzondere manier tot zijn dienst herbenoemt. Dit wordt de wonderbare visvangst van de derde dag. Werpt het net aan de andere zijde, wil zeggen: Nu moeten de discipelen de wereld in.[480]

Als Herodes Jezus zoekt te doden, laat Jezus hem zeggen wat Hij, Jezus allemaal aan het doen is, en dat Hij op de derde dag gereed zal zijn (Lucas 13: 32). Dit gereed zijn van Jezus op de derde dag heeft volgens Leenhouts een diepe betekenis. Jezus vertrekt op de derde dag uit dat gebied, maar Hij staat ook op de derde dag op. Zou de mensheid dan ook gereed komen op de derde dag van de wereldgeschiedenis?

Wat Leenhouts van die derde dag zegt, zeggen anderen net zo. De derde dag is in de Joods-christelijke traditie een bijzondere dag. Het is de dag van de verlossing. De derde dag ‘geldt als cruciaal moment, de dag van erop of eronder, de dag waarop het leven kan doorbreken (Gen. l: 13; Jona 1:17; Est. 5:1; Mat. 16: 21; Joh. 2: 1; 1 Kor. 15: 4). In het getuigenis van de verrijzenis verkondigt de derde dag de doorbraak naar leven (vgl. Hos. 6: 2).’[481] Volgens C. van Leeuwen verwachtte Israël op de derde dag een wending naar herstel zoals de dichter van Psalm 30 dat verwoordde.[482]

Ook volgens G. Delling[483] hebben de woorden in de profetie van Hosea 6: 2 ‘Hij zal ons na twee dagen doen herleven, ten derden dage zal Hij ons oprichten, en wij zullen leven voor zijn aangezicht’ twee betekenissen. De eerste betekenis is de opstanding uit de dood van Jezus. Als Jezus zegt dat Hij ten derden dage wordt opgewekt (onder andere in Matth. 16: 21) en Paulus dat Jezus ten derden dage is opgewekt naar de Schriften (1 Cor. 15: 4) dan is dat een verwijzing én vervulling van Hosea 6: 2. De andere betekenis is dat het Israël als volk zou opstaan uit de dood, herleven. Opstaan uit het graf van de ballingschap.[484] Delling wijst er op dat de Targum deze woorden veranderd heeft in ‘er wird uns (wieder) lebendig machen in den Tagen der Tröstung, die zukünftig kommen werden; am Tage der Auferstehung der Toten wird er uns aufrichten (auferwecken) dass wir leben vor ihm.’ We zien hier dat de derde dag veranderd is in ‘den Tagen der Tröstung’ Delling schrijft dat men dit deed om te voorkomen dat men in die derde dag de opstanding van Jezus zou lezen. Met deze verandering, schrijft Delling, gaven de rabbijnen de dagen uit Hosea 6: 2 in de Hebreeuwse tekst tegelijk de betekenis van dagen van 1000 jaar. Zo kon men toch vasthouden aan een toekomstig herleven, opstaan uit de dood.[485]

Jezus moet de beide uitleggingen van deze tekst gekend hebben. Als Hij zegt dat Hij op de derde dag zal opstaan, zal Hij inderdaad aan deze tekst hebben gedacht en als Hij Herodes laat weten dat Hij op de derde dag gereed is met Zijn werk zal Hij eraan gedacht hebben dat er ooit een dag komt van herstel; dat Hij, Jezus, klaar is met zijn werk. J. van Bruggen schrijft dat het bij Hosea 6: 2 gaat ‘om twee étappes (een korte periode van vernedering, twee dagen) en een moment van herstel (op de derde dag).’[486]

Jezus zei: ‘Deze tempel wordt in drie dagen weer opgebouwd’. Zo zal Zijn volk ook op de derde dag worden opgebouwd. Interessant is Leenhouts’ spreken over de tijd die aan de komst van Jezus voorafging. Hij wijst er op dat, als een paaslam (Ex. 12: 3,6) uitgezocht was, het nog vier dagen bewaard moest blijven voor het mocht worden geslacht. Bovendien mocht geen been van het dier gebroken worden. Leenhouts noemt dit de vier adventsdagen van Israël. Hij schrijft dat de Heer hem in gebed duidelijk heeft gemaakt dat die vier dagen voor vier duizend jaar staan. Vierduizend jaar die aan de ‘volheid van de tijd’ vooraf gingen. Een schaduwbetekenis dus. Toen kwam het grote Paaslam. De leiding van het volk wilde Hem niet laten sterven op het paasfeest (Matth. 26: 5). De Here zorgde er zelf voor dat Jezus, ondanks hun overweging, toch exact op het paasfeest geofferd werd. En geen been van Hem werd gebroken.[487]

Leenhouts verdeelt de tijd van de wereldgeschiedenis dus in 7000 jaar. Vierduizend jaar waren er vóór de komst van Christus: ‘Vier dagen van spanning liepen uit op de verlossing uit Egypte.’[488] De ‘derde dag’ waarop Jezus beloofde gereed te zijn (Luc. 13:32), is de ‘dag’ van de vervulling van Openbaring 10. Tot verbazing van de hele mensheid zal op de stengel van zesduizend jaar doornige geschiedenis een wondere sabbatsbloem openbloeien. De Bijbel noemt dit de tijden van verkwikking, verademing waarop de vervallen hut van David zal worden opgericht (Hand. 3:19; 15:16). Christus brengt de gemeente, Zijn lichaam, Zijn tempel tot volheid; tot volle bloei.[489] Na twee dagen van afbraak, komt er een nieuwe dag van oprichting.

Hoewel Leenhouts zich voor het komende vrederijk nergens letterlijk aan een periode van 1000 jaar bindt, is dit voor hem een dag van 1000 jaar, de dag van Gods barmhartige wraak.[490] Aan de éne kant is er het woord van Jezus: ‘Gij hebt niet gewild’ (Matth. 23: 37), maar daar tegenover staat Romeinen 11 vers 32: ‘God heeft hen allen onder ongehoorzaamheid besloten, om Zich over hen allen te ontfermen.’[491] God last nog een tussengebeuren in ‘om daardoor én het kruis én de wederkomst overduidelijk aan de wereld voor ogen te stellen.’ Tussen de eerste komst van Jezus en zijn wederkomst ‘moet ook Israël toegebracht worden, opdat door dit gebeuren op beide het volle licht valle. De Redder van thans is de rechter van straks.’[492]

Ook de mensen van de New Age wijzen er op hoe belangrijk de overgang van de vorige eeuw (Vissentijdperk) naar de huidige (Aquariustijdperk) is. In de New Age denkt men dat in dit Aquariustijdperk de Verenigde Naties tot volle rijpheid komen met wereldwijd één grote eenheidskerk, waarin alle religies gepropageerd worden. Leenhouts ziet hierin de duivel aan het werk. Satan heeft ook een bepaalde voorkennis. ‘Dit is syncretisme tot in het uiterste doorgevoerd. Moet deze “coalitie” de basis vormen voor een nieuw begin?’[493] Met de wereld kun je niet samenwerken. ‘Het charisma tot exorcisme is nodig om het syncretisme uit te bannen - ook vandaag! Een dialoog levert niets op.’[494] Er kan alleen een nieuw begin komen dat als basis heeft de kruisdood van Jezus. Dat zal dan ook de vervulling zijn van Openbaring 10 en de daarmee gepaard gaande binding van de satan. ‘De vervulling van Openbaring 10 zal de vlammende grens zijn tussen de tweede en derde godsdag. Een derde dag vol opstandingskracht, zeer zeker - maar geworteld in Zijn kruisdood.’[495]

Leenhouts wijst er in het boek Wedstrijd der altaren nog op dat in bepaalde kringen de verwachting heeft geleefd dat 1988 een speciaal jaar zou zijn. Dat was namelijk veertig jaar na de stichting van de staat Israël. Dit getal veertig is voor deze mensen niet zomaar een getal. Trok Jezus niet veertig dagen rond na zijn opstanding? Veertig jaar na het optreden van Jezus werd Jeruzalem verwoest. Volgens hen zou 1988 de aanvang zijn van de Goede Vrijdag van de wereldgeschiedenis.[496]

Conclusie

Voor Leenhouts staat vast en zijn profetie bevestigt het, dat God na een poos van niet handelend optreden met Zijn volk Israël op een bijzondere manier wél zal gaan handelen. God heeft Israël, de wereld én de geschiedenis in Zijn hand, zoals een kind een knikker in de hand heeft en daarmee kan doen wat het wil.

4.4.2. Volheid der heidenen

hDe derde dag, dit nieuwe begin, zal aanvangen zodra de volheid van de heidenen ingaat. Deze volheid van heidenen (Rom.11: 25) wordt meestal gezien als een getal. Wanneer een door God tevoren bepaald aantal mensen uit de heiden-wereld tot geloof gekomen is, het aantal uitverkorenen uit hen, wordt de bedekking van Israël weggenomen. Dan zullen zij de Messias alsnog aannemen. Dit is de zogenaamde kwantitieve opvatting.

Leenhouts kan zich echter niet indenken dat er in het bereiken van een bepaald getal een jaloersmakende factor kan liggen, waardoor Israël alsnog tot bekering komt. Hoe kan er ook ná die bekering van Israël opnieuw een missie zendelingen de wereld ingaan om de overigen, waar de Bijbel steeds van spreekt (o.a. Hand. 15: 17), tot geloof te brengen als haar aantal al bereikt is? Er staat toch dat wanneer het ongeloof van Israël al zo’n rijkdom voor de wereld is, haar volheid dat nog veel meer zal zijn?(Rom. 11: 12). Door de wederenting van Israël zullen velen alsnog tot geloof komen. Dat kan toch niet meer als een bepaald aantal voor die heidenen inmiddels al bereikt is? Leenhouts overweegt hierom een zogenaamde kwalitatieve opvatting.[497] Deze volheid duidt op een hoedanigheid van de christenen. Wanneer de heidenen kwalitatief bereiken wat de Here van hen wil en Israël tot jaloersheid hebben gebracht, zal Israël weer opgericht worden: ‘de levensvolheid in Christus, waardoor de Jood tot jaloersheid wordt gebracht.’ Het is een tot bloei gekomen zijn van de gemeente: aanstekelijk christen-zijn. Meerderen denken zo volgens Leenhouts.[498]

Toch kiest Leenhouts hier uiteindelijk niet voor. Leenhouts ziet de volheid meer als een vervullend handelen van God. Hij zegt: ‘Als God een belofte gegeven heeft en die belofte is nog niet vervuld, dan is er een leegte. Als die leegte wordt aangevuld door een vervullingsdaad Gods spreekt de Schrift over een volheid.’ Daarom wordt het moment dat Jezus gekomen is ‘de volheid des tijds’ genoemd (Gal. 4: 4). De moederbelofte kwam toen tot vervulling. ‘De tijd was vervuld’ (Marc. l: 15). Later komt de ‘volheid der tijden’ (Ef. l: 10). Dat is Gods laatste vervullingsdaad. Dan breekt de nieuwe aarde aan.

‘De brug van de wereldgeschiedenis heeft dus vele bogen en vele pijlers.’ De Here had al tot Mozes gezegd dat als Israël tot afval zou komen, Hij een ander volk zou verwekken om hen tot jaloezie te brengen (Deutr. 32: 21). Welnu, dit is nu gebeurd, maar die tijd, die daad, is bij de volheid der heidenen afgerond, vervuld. Het is wat Jezus zelf zegt: Jeruzalem zal vertreden worden ‘totdat de tijden der heidenen zullen vervuld zijn’ (Luc. 21: 24). Dat slaat niet op de tijd van de wederkomst. Dit slaat duidelijk op een bepaalde tijd voor ‘de heidenen’ in de tijd die aan de wederkomst voorafgaat.

‘Volheid staat tegenover val zoals verwerping tegenover aanneming.’ Voor de heidenchristenen komt het er vandaag op aan om ‘getuigen’ te zijn; jaloezie-wekkend getuigen zijn. Dit zal ‘een wonderbaarlijk missionair effect hebben.’ Zo zegt Romeinen 11:12 dat. ‘Daarom zal de “volheid” der heidenen ook wel betekenen de levensvolheid in Christus, waardoor de Jood tot jaloersheid wordt gebracht.’[499] Als antwoord komt daar dan op het vervullend werk van God Zélf. Vervulling houdt altijd in: redding. Redding uit schuld en nood. God zal op Zijn tijd Zélf ingrijpen. Hierdoor kiest Leenhouts voor een Theocentrische opvatting.[500] Niet handelend optreden, ‘zwijgen’, staat in de profetie van Leenhouts ook tegenover het vervullend handelen van God voor Zijn gekochten. (‘Als Ik twee dagen zwijg…’)

4.4.2.1. Deze volheid komt tijdens een dieptepunt

Uit Openbaring 10 haalt Leenhouts dat de volheid der heidenen en het ingrijpen van God komt ‘in een dieptepunt van de geschiedenis.’ ‘De wereld wordt gelouterd in een zwaar geestelijk vuurgericht.’[501] Ook ‘de symbolen van dit hoofdstuk op zichzelf kondigen ons aan een zware geestelijke crisis van wereldwijde omvang en onzegbare hevigheid.’ Hij doelt dan met name op het brullen als een leeuw en de donderslagen. ‘Hier wordt iets van totaal ander karakter voorzegd dan in de voorafgaande hoofdstukken, dit wordt een geestelijk gericht. De aanpak zal existentieel zijn. Gods dag komt brandende als een oven. De voeten van de verheerlijkte Zoon werpen die ovenhitte voor zich uit.’[502] Tegelijk ‘breidt de Heiland Zijn armen nodigend uit en komt Zijn stem lafenis brengen aan vermoeiden en beladenen. In het oordeel gedenkt Hij aan Zijn barmhartigheid. Er is uitdrukkelijk een lichtzijde aan dit hele gebeuren.’ De Zoon komt immers om te redden. ‘De wereld zal dreunen en sidderen onder het brullen van de Leeuw, de verharden en de hoogmoedigen zullen een stoppel zijn, de naderende dag zal ze in vlam zetten. God is een verterend vuur. Maar tegelijk is Zijn stem als de stem van vele wateren.’ Het is nog genadetijd. De goddeloze zal nergens zijn. ‘Voor degenen echter die de grote Naam vrezen zal de zon der gerechtigheid opgaan en er zal genezing zijn onder zijn vleugelslag. De grote zendingsdag komt. Een oogstfeest - een wonderbare visvangst…. We hebben in dit hoofdstuk te maken met het verborgen centrum van de eindtijd, hier is het geheim van de code verstopt, hier schuilt Gods vóórlaatste geheim.’[503]

Gods vervullingen vonden volgens Leenhouts altijd al plaats als de geschiedenis geestelijk in een dieptepunt is terechtgekomen. Vooral is dit wanneer het goddelijke zich met het wereldse gaat vermengen, het christelijke met het heidense, een tijd van syncretisme. Dan grijpt God altijd in. ‘De geestelijke data vallen daar, waar satan officieel wordt, nl. bij decreten, uitspraken, installaties, constitueringen, die in wezen de ondergang van het vrouwenzaad inhouden en de mens bedoelen te vergoddelijken.’[504] Zoals vlak voor de Zondvloed in Genesis 6 en daarna met de Farao in Egypte en weer later bij Achab en Izebel (l Kon.18) en in Lucas 2 als het Joodse volk moet worden ingeschreven bij de Romeinen. ‘Als de nood het hoogst was, was de redding nabij. Zo was het, zo is het en zo blijft het.’[505]

Zo ging het volgens Leenhouts ook in 1948. Dat was een jaar met twee dieptepunten. De stichting van de staat Israël en de Wereldraad van Kerken. Het intreden van de volheid der heidenen, en daaraan vastgekoppeld de volheid van Israël, mogen we daarom ook verwachten in een dieptepunt der geschiedenis, in een uiterste noodsituatie.[506] Hoe ‘diep’ dat dieptepunt in 1948 voor Israël lag, toont Leenhouts onder andere aan met wat J. Swelheim in het nummer van Levend Joods Geloof op 3 februari 1965 hierover schreef: ‘In de terugkeer naar het Joodse land heeft ons volk, met de uitdrukkelijke afwijzing van de Christusfiguur als basis een wedergeboorte ondergaan, die ook voor de meest verstokte buitenstaander onloochenbaar is. - Het feit dat het Joodse volk zich opgericht heeft zonder het middelaarschap van hun Christus is een symbool van het Joods Gelijk.’[507]

In zijn boek Een Pascha voor Jahwe zegt Leenhouts dat het een uitzondering zou zijn geweest als de Here in 1948 ‘niet gesproken zou hebben.’ Maar de Heer heeft wel degelijk gesproken en duidelijk gemaakt dat er, nu zij tegen de verbanning om de verwerping van Jezus in, onbekeerd zijn teruggekeerd ‘géén sparend voorbijgaan van de doodsengel, géén Pascha - want “Pascha” betekent “sparend voorbijgaan”- voor Israël noch voor de wereld zijn zal, zonder de aanvaarding van het Nieuw-Testamentische Pascha, dat is “Christus, ons Pascha, dat geslacht is”, zoals Paulus zegt, voor de zonden der wereld.’[508] Israël is zomaar het land ingetrokken zonder ‘de opheffing van de ballingschap, zonder een glimp van erkenning van eigen Messias, de Zoon van de levende God! Een reactie van de hoogste Troon is niet uitgebleven en de Heer der Heerlijkheid onthulde een zeer groot geheimenis.’ Hiermee is de hele wereld gekomen ‘in een situatie van zijn of niet-zijn, in een grenssituatie,- in een uiterste crisis.’[509]

4.4.2.2. De weg náár de volheid

Leenhouts leest in Zacharia 14 dat de Messias eerst zijn voeten op de Olijfberg moet zetten wil het vrederijk aanbreken. De grote vraag is echter hoe zal Hij dit doen? Al eerder zagen we dat Leenhouts dit ‘zetten van de voeten op de Olijfberg’ leest als een ‘tot zijn eigendom maken’ en een ‘overwinning op de vijanden’. Hij verdedigt deze gedachte met Psalm 110: 1. Jesaja zegt hetzelfde: ‘Zo zegt de Here: De hemel is mijn troon en de aarde de voetbank mijner voeten’ (Jes. 66: 1). Dit is volgens Leenhouts het beeld van de overwinnaar die vroeger triomfantelijk zijn voeten plaatste op de nek van zijn overwonnen vijand. Hij verdedigt deze leeswijze verder met de wind en de golven die onder Jezus’ voeten waren (o.a. Matth. 14) en de vrouw die Jezus voeten zalfde (Joh. 12: 3). Paulus hanteert dezelfde spreekwijze: ‘De God nu des vredes zal weldra de satan onder uw voeten vertreden’ (Rom. 16: 20) en: ‘De laatste vijand, die onttroond wordt is de dood, want alles heeft Hij aan zijn voeten onderworpen’ (ICor. 15: 25-27).[510]

Leenhouts schrijft dat de Heer hem geopenbaard heeft wat de diepere zin van Ezechiël 11: 22 is. Daar staat dat de heerlijkheid van God opsteeg uit het midden van de stad en zich plaatste op de berg die ten oosten van de stad ligt. Met die heerlijkheid van God wordt de troonzetel van God bedoeld. Die berg is de Olijfberg. God verliet een moment de tempel en Jeruzalem. Israël moest in ballingschap. Leenhouts leest de uitdrukking de ‘voeten zetten op de Olijfberg’ ook als ‘de totale ballingschap’ voor het gehele volk Israël. De Here betoont zijn macht en majesteit over Israël en liep bij haar weg; verliet haar. In hoofdstuk 43 (vers 4-9) echter ziet Ezechiël dat diezelfde heerlijkheid weer terugkomt. Vanuit het oosten komt hij weer binnen op ‘de plaats van mijn troon en de plaats mijner voetzolen.’ Dit slaat volgens Leenhouts op een te verwachten herstel van Israël. De heerlijkheid van God komt weer terug bij zijn volk. Zo leest hij ook het splijten van de Olijfberg: ‘als de ballingschap voor het Joodse volk totaal is, en het seculair zionisme ook geen oplossing kan bieden, als de Staat hun kruis wordt en zij de parallelweg van Jezus gaan - zoals ik heb moeten zien - en er een gevoel van Godverlatenheid komt, dan splijt de Olijfberg! Want middenin het gericht is er een weg van ontkoming.’[511] Israël zal weg kunnen vluchten. Onder de erkenning van zijn bloed en zijn offer zal de Here zijn volk ‘vergaderen, om te laten zien dat, terwijl het gericht zich over het volk zal voltrekken, het gericht splijt en er een weg der ontkoming is.’ Zo ging ook Jezus de tempel uit. ‘Naar de Olijfberg! “In Hem woont al de volheid der godheid lichamelijk” (Colossenzen 2: 9).’[512] Daar hield Jezus zijn grote rede over de laatste dingen: dat het evangelie naar alle volkeren moest en hoe er oorlogen en verdrukkingen zouden komen. Nog vóórdat het einde zou komen. Inderdaad, zo schrijft Leenhouts, want nog vóór het einde moest het geheimenis van Openbaring 10 worden vervuld. ‘Vanuit de troonrede op de Olijfberg, gaat het via de uitstorting van de Heilige Geest en de wereldmissie, heen naar de tempel van Openbaring 11: l.’[513] Hoewel Jezus’ koninkrijk ‘niet van deze wereld is, breekt het wel door in deze wereld, met het concrete Israël als hoofdas in een mega-omwenteling der geschiedenis.’[514] ‘De oprichting van het koninkrijk aan Israël zal komen in de weg van het wereldwijde apostolische getuigenis in de kracht van de Heilige Geest.’ Leenhouts verbindt dan ook het woord van Jezus tegen de discipelen over het wederoprichten (St. Vert.) of het herstel (NBG) van het koninkrijk van Israël (Hand. 1:6) met het wederbrengen van het hart van de vaderen tot het hart van de kinderen en omgekeerd in Maleachi 4: 6. Wederoprichten was volgens Jezus al de taak van Johannes de Doper (Marc. 9: 12), dit zal uitlopen op de wederoprichting van alle dingen in Handelingen 3: 21. Daarom wordt de taak die vroeger rustte op ‘Oud-Israël’ in Handelingen 1: 6 ‘dus duidelijk gelegd op de nieuwe geestelijke stamvaders, de apostelen, en op al diegenen die door hun getuigenis zullen geloven in de naam des Heren.’ De apostelen worden de nieuwe stamvaders van Israël.[515]

4.4.2.3. Israël bij God brengen

De volheid der heidenen gaat in enkel op Gods tijd én door een daad van God zélf. Leenhouts wijst er voortdurend op dat het onze opdracht is om vol liefde Israël bij haar grootse roeping te bepalen. Hij zegt dat wij daar eerder in gefaald hebben dan geslaagd zijn. Op het concilie van Nicea in 325 hebben wij onze Paasdatum losgemaakt van de Joodse kalender. Hoeveel haat is er uitgegaan van de gevestigde kerken naar de Joden. De Joden werden als een gehaat bandeloos volk bestempeld, als godsmoordenaars. De archieven in het Vaticaan spreken boekdelen. In 1322 gaf paus Johannes XXII de opdracht om alle exemplaren van de Talmoed triomfantelijke te verbranden en om ‘de feestvreugde te verhogen werd tenminste één Jood samen met de boeken verbrand.’ Een uitzondering hierin was Paus Johannes XXIII in de vorige eeuw. Maarten Luther schreef het traktaat: ‘Von Juden und ihren Lügen’. Hij schold ze zelfs uit met: ‘Jullie vervloekte joden’.[516] Nooit lees je ergens in de stukken, ook niet in die van de Wereldraad van Kerken, welke taak wij hebben tegenover de Joden in het jaloers maken met het evangelie. Blij meldt Leenhouts dat paus Johannes Paulus II er veel aan deed om deze fout te herstellen en onlangs om vergeving vroeg. Hij deed dit speciaal ‘op de “Dag van vergiffenis” 12 maart 2000.’[517]

Naast het tot jaloersheid brengen moeten wij Israël ook bepalen bij haar opdracht, haar status: koninkrijk van priesters zijn. ‘De uiteindelijke bestemming van Israël ligt niet in het bezit van een Staat. Dan zouden ze gelijk zijn aan al de volkeren en was hun verkiezing te niet gedaan. - 1 Sam. 8: 20.’ Israël moet van Staat naar Status: ‘Status van Koninkrijk van priesters.’ Het is de Here voor Israël niet om land te doen. Let wel: ‘De stam Levi was vrijgesteld tot ambtelijke dienst’. Zij behoefden geen grond te bezitten in juridische zin en moesten ‘ook geen economie in stand houden, - “de Here is zijn erfdeel”, - Deut. 10: 9. Toch had Levi het recht om te wonen in het beloofde land.’ ‘Analoog aan Levi’s positie te midden der stammen zou in het vrederijk de positie van Israël zijn.’ ‘Een Rijk van Priesters! Daartoe is Israël losgekocht uit Egypte en daartoe zal Israël losgekocht worden als “de Verlosser uit Sion komt en de goddeloosheden van Jacob afwendt”. - Rom. 11: 26.’[518]

Leenhouts geeft de uitdrukking ‘getuige zijn’, die Jezus in Handelingen 1: 7,8 noemt nog een diepere betekenis. Getuige zijn betekent daar volgens hem dat de discipelen niet alleen het Evangelie moeten verkondigen. Dit getuige zijn heeft de lading van getuige-zijn in een rechtszaak. Als iemand getuige van iets is geweest. Jezus noemt de discipelen mede getuigen, omdat zij erbij zijn geweest toen de Messias gekruisigd werd. God heeft een procedure met het joodse volk en daarmee tegelijk ook met de hele Godvijandige wereld. Koning Jezus zegt op de Olijfberg: ‘De procedure van God zal beginnen. En in die procedure moeten jullie Mijn getuigen zijn’.[519] Handelingen 2 is een verslag van een rechtszitting te noemen. Jezus zetelt in vuur op Zijn discipelen als Rechter. Hij kwam dus weer, na opgevaren te zijn vanaf de Olijfberg, terug naar de tempel, in vuur op Zijn discipelen. Nu moeten de discipelen deze zelfde weg van de Messias gaan. ‘Van de Olijfberg naar de tempel van Openbaring 11:1. Dus naar de ene gemeente, vergaderd uit de heidenwereld en het joodse volk.’[520] Ze moeten getuigen tegen Israël van wat er op Golgotha is gebeurd, zodat Israël beseft wat er werkelijk heeft plaatsgevonden en er alsnog op terugkomt. Leenhouts wijst hierbij ook op het woord van Jezus in Lucas 22: 30 ‘En gij zult zitten op tronen om de twaalf stammen Israëls te richten.’ Het woordje richten, zegt hij, betekent hier herstellen, genadebewijzen. De discipelen moeten Israël richten, terechtwijzen én bij de Messias brengen.[521]

4.4.2.4. Politieke basisvoorwaarden scheppen

Wat christenen hiernaast moeten doen, is politieke basisvoorwaarden scheppen voor de ‘messiaanse status van Koninkrijk van Priesters’ voor Israël. Leenhouts noemt dit een vergeten dimensie in de politiek van vandaag. ‘De mensheid heeft een soort “ombudsvolk” hard nodig, zowel in verticale als in horizontale zin, om de weg naar de vrede met God te wijzen en de volkeren te brengen op de weg van de wereldvrede. Het moet tot die taak worden vrijgesteld.’[522] ‘Het in-vervulling-gaan van de goddelijke beloften voor Israël is de absolute voorwaarde voor het voortbestaan van de mensheid. Daarom kan een politieke oplossing alleen geboren worden uit een religieuze. Dat is de vergeten dimensie bij al de diplomatieke voorstellen voor de vrede in het Midden-Oosten en voor de vrede der wereld in het algemeen. Ieder politiek ontwerp waarin de verkiezing van Israël ontkend wordt, is als een verzoek aan de Eeuwige gericht om de aarde met de banvloek te slaan, waarover Maleachi door de Heilige Geest gesproken heeft. - Mal. 4: 6.’[523]

In zijn afkeuring van Israël dat zonder schuld te belijden en zonder de Messias toch weer terugkwam in het land (een ‘exodusstreven-buiten-de-eigen-Messias-om’ - ‘een valse exodus-ideologie’)[524] wijst Leenhouts op Marx die met zijn marxistische ideologie hetzelfde probeerde. Marx was nota bene ook Jood. ‘Het communisme wil de mens doen weerkeren tot stof reeds vóór zijn dood, en het komt als een engel des lichts, gehuld in het kleed van strijd tegen het imperialisme, kolonialisme, racisme en vele andere boosaardige “-ismen”.’[525] China heeft ‘maar één Bijbel’: “Das Kapital” van Marx, en maar één catechismus: “Het rode boekje” van Mao.’[526] Het zal allemaal geen redding bieden; ook niet de theocratie die de Islam op werpt. Zo moeten wij christenen in de internationale politiek er op wijzen dat er voor Israël én voor de hele wereld een ander wapen voor bevrijding is gegeven, zowel religieus als politiek. Dat is het bloed van het Lam.[527] Wij moeten er op wijzen dat het mee bouwen aan de huidige staat Israël een bouwen is tegen Gods wil in.[528] Niemand beseft dit vandaag: ‘Daarom is tot dit ogenblik nóch de christenheid, nóch het Jodendom-zelf zich ook maar enigszins ervan bewust, wélk uur geslagen heeft toen in 1948 het verkoren volk onbekeerd een poging waagde, de ballingschap officieel, te beëindigen door de oprichting van de staat Israël.’ Hierom is het zo ingrijpend dat de Heer met Zijn woord kwam: ‘Mijn Geest brult om Elia.’ De Heer besloot Zich opnieuw over hen te ontfermen.[529]

Wat de heidenwereld moet doen? Samen het pinksteraltaar oprichten. Dan zal er ‘dageraad’ zijn voor het Joodse volk. Het ‘neen’ van God zal verslonden worden ‘door het “ja” van Gods barmhartigheid.’[530] En wanneer de Joden een Karmelproces moeten doormaken, willen zij tot de Messias kunnen komen, dan moeten de Arabieren dat ook. Dit broedervolk zal dezelfde weg moeten gaan. In alle gesprekken van kerk en politiek moet de mens komen tot een verticale dialoog, tot luisteren naar de stem van de Geest: ‘Het is ons beloofd: de Heilige Geest zal u de toekomende dingen verkondigen. Maar waar is de rechte ontvankelijkheid ten opzichte van de beloften Gods?[531] De Heilige Geest kreeg als symbool de duif. De gemeente Gods zal alleen overwinnen als zij zich laat leiden door deze duif. ‘Er zijn in de kerkgeschiedenis te veel haviken en haviksklauwen bezig geweest.’ Zei Jezus niet: Gij zijt Simon Barjona? Zoon van Jona: duif? Deze basis-boodschap moeten de christenen uitdragen in de samenleving en in de politiek; zowel op plaatselijk, landelijk als op wereld niveau.[532]

4.4.2.5. Kerkelijke basisvoorwaarden scheppen

Eén van de belangrijkste dingen die de kerk van vandaag voor Israël moet doen is samen het heil gaan vieren aan de éne Avondmaalstafel. Dit moeten de christenen zó eendrachtig gaan doen dat Israël er naar toe getrokken wordt. De vader van de verloren zoon hield altijd een stoel voor zijn zoon gereed. Zo doet de Hemelse Vader dat voor Israël. ‘De Vader kan het nóóit over Zijn hart verkrijgen het kamertje van deze zoon aan een ander te verhuren; het blijft voor hem gereserveerd. God blijft naar Israël uitzien en wíj mogen als instrumenten van deze liefde, aan het op te richten éne avondmaal de stoel en het kamertje voor Israël in gereedheid brengen.’[533]

Vandaag, zegt Leenhouts, ligt de ‘éne Avondmaalstafel’ in stukken ‘geslagen door religieuze en zedelijke conflicten.’ ‘Het pinksteraltaar ligt in puin. Een godslasterlijke situatie!’[534] Zoals het oude volk één was én hun bevrijding vierde in het éne Pascha, zo moet het nieuwe volk dat doen in de éne Avondmaalstafel. ‘Israël zal Hem aanvaarden uit onze handen! ‘[535] De kerken moeten zó om de Pinkstervolheid worstelen, ‘dat wij daardoor in Gods handen het instrument der barmhartigheid kunnen zijn voor Israël, en daardoor horizontaal in de geschiedenis het vrederijk kan doorbreken.’[536] Wij moeten ‘Israël de ene Avondmaalstafel aanbieden, het ene brood, en de ene beker. Aan dit Paaslam zullen Jood en heiden zich ‘rein’ eten. ‘Kosjer’!’[537] De kerk moet hiervoor terug naar het stadium van de eerste christengemeente. Wat waren ze toen één van hart en ziel (Hand. 4: 32,33). Als de verdeelde kerk van Pinksteren weer zó één is, als de stenen van het verbroken Pinksteraltaar hersteld zijn, zal er vuur vallen op dat altaar. Dan zal het einddoel van de zending bereikt worden; wanneer de vijanden van Christus gemaakt zijn tot een voetbank van Zijn voeten (Hand. 2: 35).[538] Samen Heilig Avondmaal vieren was voor Leenhouts samen het ene-ware Pinksteraltaar herstellen: ‘Verwacht op deze hereniging het Vuur des Geestes!’ Hierop zal ‘van Godswege de Voorsabbath’ neerdalen, ‘als een onderpand van de eeuwige vrede die wij hebben door het geloof in de Naam van de Zoon van God. Want Jezus van Nazareth is Het Paasoffer voor de Here.[539]

De discipelen kregen tronen om de twaalf stammen van Israël te richten, te rechten. Jezus beschikte de discipelen deze tronen terwijl Hij het Avondmaal met hen vierde. ‘De beschikking van het Koninkrijk gaat niet buiten de tafel om.’[540] Het Avondmaal betekent hierom drie dingen: 1) De proclamatie van het nieuwe verbond in Jezus’ bloed. 2) Dit nieuwe verbond vraagt eendrachtige erkenning in het elkaar de beker doorgeven. 3) Deze twee kernelementen hebben als doel ‘de toetreding van de twaalf stammen Israels tot de Tafel des Heren’, in deze kritieke fase van ‘tijden en gelegenheden’. Dit zal dan leiden tot ‘één kudde onder één Herder en een voorspel zijn op de bruiloft des Lams.’ Er moeten dingen tegen Israël gezegd ‘worden - ook via de avondmaalstafels - die hun door de ziel snijden, tot hun behoud!’ Wij vieren het Avondmaal, omdat Jezus de vervulling van het Pascha is; aan die tafel beschikt Hij ons zijn koninkrijk.[541]

Omdat het Avondmaal volgens Leenhouts zo’n belangrijke factor bij de eenwording van christenen is, heeft hij er steeds voor geijverd om vaak het Heilig Avondmaal te vieren. Als het paaslam Jezus Christus de grond van ons geloof én onze eenheid is, moeten christenen elkaar met haast gaan zoeken en beginnen samen zijn dood te verkondigen aan zijn Tafel. Hij roept de christenen op om naar zijn/hun voorbeeld het Avondmaal te gaan vieren elke eerste Vrijdagavond van de maand. Mede door middel van deze viering mag de gemeente verwachten dat de Here hierop kracht geeft tot genezing, zoals Leenhouts dat zelf reeds ervaren heeft. Leenhouts vertelt dat hij zelf een paar keer vuur uit de hemel ontving toen hij heilig avondmaal had gevierd. Twee keer genazen mensen van een ongeneeslijke ziekte, een keer in Amsterdam en een keer in Den Haag. Hij doelt dan op de momenten dat hij veel tegenwerking had of dat op een andere plaats in dezelfde stad tegelijk met hem een oecumenisch - in zijn ogen vrijzinnig - avondmaal werd gehouden. Leenhouts smeekte de Here toen door de viering van dat avondmaal met een teken te laten zien dat God aan zijn kant stond.[542] Leenhouts roept de christenen van vandaag op om een soortgelijke ‘wedstrijd van altaren’ aan te gaan, niet om Elia op de Karmel te imiteren, maar in diepe eerbied voor zijn boodschap. De christenen moeten daarom tot waarachtige eenheid komen. Dat is de eenheid van het hogepriesterlijk gebed (Joh. 17), een eenheid in die waarheid. ‘De Geest van de Messias rustte op de oude profeten, en daardoor zijn op de hoogte van de Karmel wegwijzers neergezet voor de gemeente van de eindtijd, opdat die gemeente de weg zou kunnen vinden naar de ware oecumene,’[543] Zó wordt het Pinksteraltaar weer geheeld. En dan moeten de christenen samen een wedstrijd van altaren aangaan met vrijzinnigheid en elke andere afgoderij. Hierin moeten we God Zélf laten spreken: ‘Aanvaard de verticale dialoog!’ Dan valt er bij ons ook vuur uit de hemel.[544]

Dat vuur komt meestal als de wereld in een grenssituatie is gekomen. Dit gebeurt als er geen uitweg meer is en de ogen van de gemeente daarvoor opengaan; als de geschiedenis op haar kookpunt is. Zo ging dat bij David met zijn volkstelling; prompt kwam de gerichtsengel (2 Sam. 24: 16,17); zo ging het bij Achab met zijn afgodendienst (1 Kon. 16-18) en Jona bij zijn vlucht naar Tarsis (Jona 1). Toen greep God in; een verticale ingreep. Niet zómaar zegt Jezus dan: ‘Er is geen ander teken, dan het teken van Jona in de vis’ (Matth.12: 39).[545]

Dat vuur is Gods antwoord. Het is de bezieling waarmee de geestelijke droogte verdwijnt. Dan komt de volheid van de heidenen en de wederoprichting van de vervallen hut van David: Israël. Leenhouts zegt dat het onmogelijk zal blijken de ware eenheid van de gemeente te bereiken zonder de roeping na te komen ten aanzien van de vervallen hut van David; onmogelijk ook voor het Joodse volk om ‘thuis te komen in vrede langs de nu ingeslagen seculaire weg en om buiten het herstel van het Pinksteraltaar in de heidenwereld, te geraken tot de beloofde effectieve status van koninkrijk van priesters in de messiaanse tijd.’[546] Het Joodse volk krijgt haar Messiaanse vrede via een wedstrijd der altaren analoog aan het oude Karmelgericht. En zoals de oude stam Levi onder de andere stammen was, zal Israël straks onder de volkeren zijn: ‘vrijgesteld tot ambtelijke dienst’, een ‘soort ombudsvolk’.[547] ‘Het “neen” Gods zal effectief worden tegenover de weg die Israël insloeg en tegelijk zal dit “neen” worden verslonden door het “ja” van Gods barmhartigheid, die zich gaat manifesteren via de eenheid en volheid van de heiden- christelijke gemeente. Zo zal het worden één kudde onder één herder.’[548]

In zijn boek De man met de kruik zegt hij het zo: Avondmaal vieren is noodzakelijk voor: 1) De opbouw van de christenen onder elkaar. Je geeft elkaar de beker van verlossing, verzoening door. 2) Samen strijd je ‘tegen de valse eenheid!’; de valse synthese ook. 3) Het is een nabootsing van wat de andere stammen deden ten opzichte van de ‘priesterstam Levi’, waardoor het Joodse volk zijn bestemming kan bereiken namelijk een ‘koninkrijk van priesters te zijn. Daartoe vrijgesteld door de christenheid over de ganse wereld.’ Zo wil de Heer zijn gekochte volk vergaderen. Zo zei Petrus het op het apostelconvent: een volk rond zijn Ene Naam (Hand. 15:1-21). De volgorde in Gods plan is: eerst moet er een volk uit de heidenen komen, daarna wordt de vervallen hut van David opgericht, daarna komen de overigen uit de volken. Wanneer dit proces is voltooid komt Jezus terug bij de ‘‘Wederoprichting aller dingen’. Tot die tijd moet Jezus wegblijven (Hand. 3:19-21).[549]

Leenhouts beëindigt zijn boek Wedstrijd der altaren met: ‘De leiding die de goede Herder door Zijn Woord en Geest aan het volk uit de heidenwereld gaat geven, zal hetzelfde resultaat hebben als “de opwekking” ten tijde van Cyrus. Heidenen komen en belijden: onze afgoden zijn niets, ze brengen geen baat. Als de volheid der heidenen ingaat, zullen de ware getuigen toestromen tot de ene tafel des Heren, in een eendrachtige erkenning van het bloed van het Lam Gods, en belijden: onze instituten waren afgodisch, nu zien wij aan welke inspiratie wij door valse leidslieden waren uitgeleverd. Wij ervaren nu dat de satan komt als een engel des lichts, wij belijden nu dat wij verstrikt waren in een uiterst geraffineerde vervalsing van het evangelie. Wij laten ons nu bundelen door de Ene Naam onder de hemel tot zaligheid gegeven en willen tezamen met het verkoren volk de vervulling van Gods beloften vieren.’ [550]

4.4.2.6. Loofhuttenfeest, koninkrijk van priesters en wereldzending

Leenhouts zal niet nalaten te zeggen dat dit nieuwe spreken van de Heer zal plaatsvinden tijdens het Loofhuttenfeest. De tempel van Salomo werd ingewijd tijdens het Loofhuttenfeest. Zo zal dat ook zijn als de éne tempel (Ef. 2: 22) van Jood en heiden wordt ingewijd. ‘De oude feesten zijn de “uren” op Gods heilsklok.’ Dit gaat nét zo in het Nieuwe Testament. ‘Jezus sterft op het Paasfeest als het ware Godslam. De Heilige Geest wordt uitgestort als de Pinksterdag aanbreekt. Zouden deze twee feesten zo secuur naar het oude schema in de aardse geschiedenis, binnen het raam van onze wereldtijd hun vervulling krijgen in Jezus, en zou de Loofhuttenfeest-vervulling verwezen moeten worden naar de eeuwigheid? Neen!’ Dit laatste feest wordt vervuld bij de volheid der heidenen, als ook Israël tot volheid komt. ‘Dit is het geheimenis der donderslagen!’ (Openb. 10: 7). Een grote kracht Gods zal daarop neerdalen. ‘Een nieuw Pinksterfeest breekt aan!’[551]

Ook inhoudelijk zal het vrederijk veel op het Loofhuttenfeest lijken. Leenhouts ziet in de verheerlijking op de berg niet alleen een aankondiging van het vrederijk, maar ook een inhoudelijke invulling ervan. (Mattheus 17, Marcus 9 en Lucas 9). ‘De verheerlijking op de berg is een miniatuurapocalyps, een luchtspiegeling van de historie.’[552] Jezus had beloofd dat sommige van zijn discipelen Hem voor hun sterven zouden zien in zijn koninklijke waardigheid. ‘Uit alles blijkt dat de drie discipelen toen getuige geweest zijn van de majesteitelijke doorbraak van Zijn Koninkrijk.’ Petrus wilde geen tenten opslaan om daar met elkaar heerlijk te blijven hangen, ver van de wereld; ze hebben daar met elkaar het Loofhuttenfeest gevierd zoals ze dat later in het groot zullen doen. De Here verlost zijn volk naar de schaduw van de Oudtestamentische geschiedenis.[553] Het Loofhuttenfeest was een bevrijdingsfeest (Lev. 23: 42,43). Mozes stond bij die verheerlijking als vertegenwoordiger van de wet en Elia van de profeten. Beiden vertegenwoordigden ze de hele oude bedeling. ‘De vervulling van Wet en Profetie is de komst van het Koninkrijk Gods.’ Zij spraken met Jezus ‘over de grote voorwaarde voor de vervulling van Wet en Profetie, nl. Zijn uitgang die Hij te Jeruzalem volbrengen moest. Was aan die voorwaarde voldaan, dan was daar in wezen de grote bevrijding, dan kon het onverderfelijke leven geschonken worden aan al Gods kinderen. De apostelen zagen op de berg hoe in en door Jezus de Schrift in vervulling gaat. En wat ze aanschouwden werd rechtstreeks bevestigd door de stem uit de wolk. Omdat Jezus Gods Zoon is, is het Koninkrijk Gods gekomen en zal alles door Hem zijn volle vervulling krijgen.’[554] De Here ‘wint tenslotte het hart van Jakobs nakroost, opdat alle volkeren kunnen toestromen tot de vreugde van het Loofhuttenfeest in het Rijk Gods. Er komt een nieuwe “intocht” in Jeruzalem. In de herboren harten en op de gereinigde lippen van het joodse volk zal Gods Geest leggen de roep: ‘Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren’.’[555]

Naast Zacharia 14 vertelt Jesaja 61 dat de volken uit de hele wereld jaarlijks zullen optrekken om in Jeruzalem dat feest te gaan vieren. Israël zal het representatieve middelpunt van de wereld zijn; een ombudsvolk voor de rest van de wereld. Deuteronomium 7 (vers 6) zegt al dat de Here Israël verkoren heeft om een heilig volk te zijn te midden van alle andere volken op aarde. Zalig is het volk dat aan Israël gelijk is (Deutr. 33: 29). Nooit heeft een ander volk zo de stem van (hun of deze) God gehoord; een God die sprak vanuit het vuur (Deutr. 4: 31-33). De Here zal Israël stellen tot een lof onder alle volken op aarde (Zef. 3: 20); Jeruzalem het midden van de volkeren (Ez. 5: 5). Deze woorden van God, zegt Paulus, vervallen nóóit (Rom. 9: 6). Als zij niet bij hun ongeloof blijven zal Israël opnieuw geënt worden (Rom. 11: 23). Kwam er met de Heiland niet een grote blijdschap die voor héél het volk Israël bestemd zou zijn? Was Hij het niet die zijn volk kwam redden van hun zonden?[556]

Al eerder zagen we dat het Loofhuttenfeest op de wereld was gericht. Naar het aantal volken werden er zeventig stieren geofferd en met een plantenbundel en vruchten (de vruchten in de linker- en de plantenbundel in de rechterhand) liepen ze rond het altaar. Dit wees terug én vooruit; naar een paradijselijke toestand. Deze planten werden bovendien naar alle windstreken en van boven naar beneden bewogen en ‘Het Hosjannah rabbah,- het veelvuldige Hosjannah: “O God, help toch!”,- klonk óp bij de zeven omgangen om het altaar op de laatste dag van het feest.’[557] Jezus was indertijd teleurgesteld de tempel uitgelopen met de woorden dat Hij niet eerder terug zou komen dan dat Israël zou roepen: ‘Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren’ (Matth. 23: 39 en Ps. 118: 26). ‘En dit wordt de begroeting op het vervulde Loofhuttenfeest in het koninkrijk Gods, als de ware tempel Zijns lichaams uit heiden en Jood opgebouwd wordt ‘tot een woonstede Gods in den Geest.’- Ef. 2: 22.’ ‘Het duizendjarig Vrederijk zal één groot Loofhuttenfeest zijn, en de tot volheid gebrachte bruidsgemeente zal de woorden van de hemelse “Chatan berésjit” indrinken.’[558]

Vanuit dit vrederijk zal een enorme zending door de wereld gaan (Matth. 24: 14). Dit is de roeping van de christenen, maar ook van de Joden. De hele aarde zal dan (Jes. 11:9) overdekt zijn met ‘de kennis des Heren’, zoals ‘de wateren de bodem der zee bedekken.’ Dat is wat de Bijbel noemt ‘de tijden van verkwikking’ breken aan (Hand. 3: 19). ‘Dan zal het overige deel der mensen den Here zoeken, en alle heidenen, over welke mijn naam is uitgeroepen’ (Hand. 15: 17).’[559]

Leenhouts ziet hierbij geen herbouw van de tempel, zoals velen dat in Ezechiél 40 lezen, maar een geestelijke tempel: de tempel van Jezus’ lichaam. Zo ziet hij de tempel van Openbaring 11: 1 ook; evenals ons lichaam een tempel is. Het zal geen tempel zijn van steen, maar een woonstede Gods in de Geest. Van deze tijd van vrede staat (in Zach. 8: 23) dat tien mannen (uit de volken) zullen grijpen naar de slip van een Judese ‘man en zeggen: wij willen met u gaan, want wij hebben gehoord, dat God met u is.’ ‘De zaligheid is en blijft uit de Joden!’[560] ‘In het vrederijk zal Israël uitsluitend religieus existeren, gedragen door de éne gemeente uit alle volkeren.’[561] Evenmin kent Leenhouts een opname van de gemeente of een duizendjarig vrederijk met Christus hier al lichamelijk op de aarde, voor de nieuwe aarde nog. Jezus komt volgens hem maar één keer terug. Hij onderstreept dit onder andere met de tekst: ‘De hemel moest Jezus opnemen ... “tot de tijden van de wederoprichting aller dingen,…”- Hand. 3: 21.’ Dé opname is er pas bij zijn wederkomst. Jezus zegt dat Hij zijn engelen zal uitzenden om met luid geschal de uitverkorenen te verzamelen. Hierop ziet ook het woord van Paulus waar hij zegt dat wij de Here bij zijn komst tegemoet gaan in de lucht. Eerst moest ook nog de grote afval komen, die komt pas écht tijdens de grote verdrukking. Direct daarna, zei Jezus, kom Ik. (Mattheus 24: 31, 1 Thessalonicenzen 4: 13-18 en 2 Thess. 2: 3)[562]

‘Deze twintigste eeuw, het einde van het tweede millennium, ziet eruit als een “slagveld”, waarin de diepten van God en de diepten van satan met elkaar een ongekend hevige strijd leveren,’ zal resulteren in het duizendjarig rijk van vrede op aarde. De derde godsdag, het derde millennium zal ‘een positieve en reddende ontsluiting’ brengen.[563] Tegelijk moeten we beseffen dat de mens al deze dingen niet, en zeker niet exact, berekenen kan. Wie kan de plannen en wegen van de Hoogheilige God narekenen. De mens kan zijn plannen evenmin tegenhouden. Wij kunnen de dingen van God niet overzien. En daarom kreeg Leenhouts ook die woorden: ‘Als Ik het heelal doe inkrimpen tot de omvang van een knikker merkt gij het immers niet?’ Mens weet je plaats.

Conclusie

Leenhouts ziet de komende volheid van de heidenen als een vervullend handelen van God. Deze volheid komt tijdens een dieptepunt in de geschiedenis. De uitdrukking dat de Heer Zijn voeten zal zetten op de Olijfberg, ziet Leenhouts meer als een geestelijk iets: God maakt Zijn vijanden tot een voetbank voor Zijn voeten. Geestelijk ziet Leenhouts ook het splijten van de Olijfberg. Hij leest dat als een splijten van het gericht van God. De christenen moeten naar die volheid toe: Israël tot jaloersheid brengen, Israël wijzen op haar status koninkrijk van priesters te zijn, politieke en kerkelijke basisvoorwaarden scheppen door het Pinksteraltaar te herstellen en zó een worden dat men samen Heilig Avondmaal kan vieren. Dan zal er vuur uit de hemel vallen. Geestelijk ziet Leenhouts ook de tempel in het vrederijk (Openb. 11).

4.5. Door verdrukking naar de Grote Triomf

Na deze grote doorbraak komt er nog een korte tijd van grote afval. ‘Wanneer tot verbazing van de hele mensheid op de stengel van zesduizend jaar doornige geschiedenis een wondere sabbatsbloem openbloeit, dan zal toch ook deze bloem nog eenmaal verwelken: de voorhof, de heilige stad, wordt vertreden 42 maanden; - nog een korte tijd; - de 1260 dagen volgen waarin satan losgelaten wordt en de Here God de toornschalen uitgiet als een tegenbeeld van het Loofhuttenfeest.’[564] Deze toorn van God zullen de mensen aan het einde van die bloeiperiode zélf oproepen, wanneer ze God vaarwel zeggen: De ‘afvallige christenheid’ zal zélf de weg banen ‘voor de periode van de grote verdrukking. Na het meest-ingrijpende réveil dat de geschiedenis ooit meemaakte, komt ook de ergste inzinking en afval van de levende God.’[565] Er zal opnieuw een valse synthese van (geloof) religie en wereld plaatsvinden; zo heftig dat het lijkt alsof deze synthese het voor altijd heeft gewonnen. In Openbaring 13 lezen we dat satan, de antichrist (dat is het beest uit de zee) en de valse profeet (dat is het beest uit de aarde) ‘de vreselijke “Triple Alliantie” vormen ‘van de laatste ronde’; een ‘driebond’, een tégen-drieëenheid. ‘Doch de Here is een krijgsheld.’ ‘God geeft een laatste reformatorische injectie aan een doodzieke wereld door de twee getuigen te verwekken.’ Hiermee bedoelt Leenhouts de twee getuigen uit Openbaring 11. ‘Zij vormen de voormannen van de laatste kerkstrijd.’ Opnieuw valt de mantel van Elia terug, zeiden we.[566]

In aansluiting op deze korte tijd volgt de eeuwige heerlijkheid. Na het spreken van de twee getuigen volgt het spreken van de zevende bazuin, die de voleinding zal aankondigen: ‘het geheimenis Gods.’[567] Zoals op de eerste plagenserie een tempel volgt, zo volgt dat op de tweede serie plagen ook. Zoals het voorlaatste geheim een onderpand is van het (laatste) geheimenis Gods, zo is de tempel uit Openbaring 11 een onderpand van de nieuwe aarde die immers één grote tempel zal zijn: ‘Van die uiteindelijke staat der eeuwige heerlijkheid is de tempel van Openbaring 11 vers 1 het voorteken en onderpand.’ ‘De komst van de antichrist is pas te verwachten ná de voltooide openbaarwording van het lichaam van Christus. Na de oprichting van de tempel - Openb. 11:1- kan pas de voorhof vertreden worden, 42 maanden.’[568]

Bemoedigend is, zo zagen we, dat niet de hele ‘tempel’ vertreden zal worden. De Here zal de kern van de gemeente, de ware aanbidders, tijdens die grote verdrukking bewaren, beschermen: áfperken als Zijn eigendom. Bij deze bewaring zullen niet alleen de twee getuigen een belangrijke rol gaan spelen; ook zal het ‘algemene ambt der gelovigen weerstand bieden door wat genoemd wordt: de volharding en het geloof der heiligen. (Openbaring 13: 10) Het drievoudig verbond’, heeft het bij voorbaat ‘tegen God en Zijn gemeente verloren. Babel vaart ten onder.’ De overwinning is aan het Lam.[569] Deze overwinning leest Leenhouts ook in de tempel van God die voor Johannes al plotseling zichtbaar wordt in de hemel. ‘De vermelding van stemmen en donderslagen’ en dan die vermelding van het zichtbaar worden van de tempel ‘onderstreept de proclamatie van het koningschap van God.’ Met S. Alblas ziet hij hierin een overeenkomst met ‘de terugkeer van de ark door David.’ ( 1 Kron. 15 en 16).[570] God wordt koning en zal de volkeren oordelen. De laatste ronde van de geschiedenis begint. Openbaring 10 was daar ‘een voorcirkel’ van. Met deze ‘voorcirkel’ nu hebben ‘wij in onze tijd te maken. In de weg van de volheid der heidenen en de bekering van Israël zal ‘de ark’ (het evangelie) in Israël terugkomen. Dit zal eveneens een onderpand zijn van de definitieve komst van Gods koninkrijk.’ Via de heidenen zal het heil naar Israël gaan en dan via Israël weer naar de heidenen, Romeinen 15: 7-13.[571] Zoals Rachab destijds dienstbaar was aan Gods genade, zullen de heidenen tijdens het ‘intermezzo-gebeuren van Openbaring 10’ dienstbaar zijn ‘in de erkenning van Jezus als Messias’ en het ‘verkoren volk in het komende koninkrijk Gods ‘ binnenleiden.[572]

Eerst moet de volheid van Gods Rijk openbaar worden in ‘de uitgroei van de gemeente tot een heilige tempel’ naar Efeze 2: 21 en Openbaring 11: 1 ‘en dan zal de antichrist zich in die tempel Gods zetten.’ Hierna volgt direct terstond na de grote verdrukking het einde met een nieuw begin. Alles wordt nieuw. Leenhouts leest dit in Mattheus 24: 29,30. Om deze reden is voor hem het nog te vervullen ‘voorlaatste geheim’ de weerhouder uit 2 Thessalonicenzen 2.[573]

Conclusie

Wanneer wij nu de visie van Leenhouts puntsgewijs op een rij zetten, kunnen wij zeggen dat we volgens hem nog de volgende stappen in de geschiedenis hebben te verwachten:

Israël moet volgens het Oude Testament een koninkrijk van priesters worden - Israël faalt hierin - de belofte blijft, aangevuld met het straks koning worden van de Zoon van God - Israël weigert dit koningschap - bedekking en nieuwe ballingschap volgen - eerste reeks van gerichten komt - dit loopt uit op de volheid van de heidenen - bedekking en ballingschap worden opgeheven - Israël neemt de Messias aan, de troon van David blijft in de hemel (Hij moet namelijk in de hemel blijven tót de wederoprichting van alle dingen. Hand. 3: 21) - satan wordt gebonden en het vrederijk komt. Israël wordt een koninkrijk van priesters, een ombudsvolk voor de hele wereld, met wereldzending - satan wordt nog een moment losgelaten, de grote verdrukking met de grote afval volgen, de ware gelovige volhardt, twee getuigen komen - wederkomst met vernietiging van Gods vijanden - opstanding - oordeel - Jezus draagt het koningschap over aan de Vader - de nieuwe aarde komt.

Voor de kerk betekent dit: zij ontstaat op de Pinksterdag - de troon van Jezus staat in de hemel - de kerk moet Israël en de wereld het Evangelie verkondigen, daar jaloers mee maken - de volheid komt en het vrederijk waarbij satan gebonden wordt. Samen met Israël vormt de gemeente een koninkrijk van priesters - satan wordt weer losgelaten, de grote verdrukking met de grote afval volgen, de ware gelovige volhardt - wederkomst met vernietiging van Gods vijanden - opstanding - oordeel - Jezus draagt het koningschap over - nieuwe aarde komt. Voor wie sterft staat tot de dag van wederkomst de tijd stil.

5. De Toetsing

Nu kan iedereen zeggen dat hij een profetie van God ontvangen heeft. Er is ware profetie, maar ook vrome fantasie, hallucinatie en zelfs valse profetie. Wat maakt dat wij naar Leenhouts wél moeten luisteren en naar anderen niet? Eerder zagen we al dat de Gereformeerde theologie meent dat er na het sluiten van de kanon, na de eerste bloeiperiode van de christelijke kerk geen nieuwe profetieën meer plaatsvinden. De gave van profetie werd onder andere de gave van de uitleg van Gods Woord. Hoe zou een blijven ontvangen van profetieën zich immers verhouden met Hebreeën 1: 1 waar staat dat God vroeger gesproken heeft door middel van zijn profeten, maar in het laatst van de dagen door zijn Zoon? Sloot daarom met het afsluiten van de kanon niet de gave van profetie en zou dit anders op zich weer niet tekort doen aan de artikelen 5 tot en met 7 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis waarin wij belijden dat de kanon afgesloten is? Om deze redenen willen we de profetie nu toetsen.

5.1. Veelvuldige wens tot toetsing

Uit de persoonlijke aantekeningen in het privé-archief blijkt dat Leenhouts nog dezelfde dag dat hij zijn profetie ontving op 17 augustus 1948 een brief stuurde naar ds. J. Overduin te Amsterdam. Per omgaande stuurde Overduin hem een uitnodiging om op 26 augustus samen met Prof. F.W. Grosheide over deze materie te komen spreken. Direct na het schrijven van deze brief ging Leenhouts naar zijn gereformeerde collega in Enschede. Deze collega kon hem niet geloven en zei dat profetie niet meer bestond. Volgens hem was het goed als Leenhouts naar de psychiater ging. Niet de boodschap moest getoetst worden, maar de persoon die met zo’n boodschap kwam. Spoedig werd Leenhouts ‘overspannen’ verklaard. Uit de Enschedese Kerkbode van 14 augustus 1948 blijkt dat Leenhouts nog volop in dienst is en als praeses de kerkenraadsvergadering voorzat. In de kerkbode van 28 augustus 1948 wordt onder het kopje ‘Uit de kerkeraad’ geschreven dat br. J. de Ruiter het presidium van de kerkenraad waarneemt ‘door ontstentenis van Ds Leenhouts’. De kerkbode vermeldt op 11 september dat ds. Leenhouts nog steeds met ziekteverlof is. In november treedt hij weer in volledige dienst.[574] Uit de persoonlijke aantekeningen van Leenhouts blijkt dat zijn collega in de Enschedese Kerkbode van 28 mei 1949 geschreven heeft: ‘Er is geen profetie’.

Er zijn die maanden allerlei brede kerkenraadsvergaderingen over de gerezen problemen. Op de vergadering van 2 augustus 1949 wordt hem geadviseerd een beroep aan te nemen. Hij zou niet tegen de gerezen problemen in Enschede op kunnen. Leenhouts ontkent dit en zegt dat de oorzaak ligt in het gebed van de I.C.C.C. en dat hij niet de gelegenheid heeft gekregen dit uit te leggen. Die dagen schrijft Leenhouts opnieuw naar ds. Overduin en vraagt hem of hij gelooft dat op zo’n gebed als van de I.C.C.C. een werking kan uitgaan. Tevens voegt hij in grote lijnen toe wat hem is overkomen en hoe hij ‘door de ontsluiting van de Schrift’ het schema van de eindtijd ziet.[575]

In 1950 vertrekt Leenhouts naar Soest. Al heel snel komt op dat moment voor de tweede keer de vraag van de plaatselijke Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt aan de kerkenraad van de Gereformeerde Kerk van Soest om de leerbeslissingen van 1942-1946 die de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland heeft genomen te verwerpen, zodat zij in Soest weer één kerk kunnen vormen.[576] Leenhouts wordt door zijn eigen kerkenraad gevraagd om deze brief te beantwoorden. Op 25 november 1950 schrijft Leenhouts een brief en verklaart daarin onomwonden dat zijns inziens de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland met de leerbesluiten van ‘42-46’ foute beslissingen heeft genomen. Deze brief krijgt inhoudelijk ongeveer dezelfde woorden als Leenhouts in zijn profetie heeft ontvangen: ‘Er is profetisch gestotterd en tevens koninklijk gedwongen, waardoor de harmonie der ambten tussen profeet, priester en koning geschonden is. Hier ligt onze schuld.’ In die brief noemt hij de scheuring een gericht van God en besluit dat ‘wij’ de binding als zodanig aan de leerbesluiten van ‘42-46’ verwerpen, evenals de daaropvolgende tuchtmaatregelen, de meerdere vergadering hiervan op de hoogte te stellen en alles in zullen zetten voor de eenheid van de kerk van Jezus Christus. Op één na stemde de gehele kerkenraad in met dit ‘antwoordontwerp’. Het besluit werd genomen om de gebroken ‘tafel des Heren te herstellen’, de schuld weg te doen en de gehele gemeente op te roepen net zo te handelen.[577]

Dit besluit werd al na enkele dagen een zaak voor kerkvisitatoren. Deze visitatoren eisten dat het besluit teruggenomen werd. De kerkenraad gehoorzaamde hierin, maar Leenhouts zei dat hij dit absoluut niet kon. Na enkele weken werd Leenhouts op 11 juli 1952 voor drie maanden geschorst. Uit de stukken in het privé-archief blijkt dat de schorsing toch ook duidelijk te maken had met ‘diens visie op Israël en zijn eschatologische verwachtingen’.[578]

Het Zoeklicht van 23 augustus 1952 wijdt een hele pagina aan deze schorsing die ‘tegen het middernachtelijk uur’ plaatsvond. Tevens geeft de redactie een beoordeling van de profetie van Leenhouts. ‘Ds Leenhouts moge zich troosten met de wetenschap dat God in het middernachtelijk uur onzer dagen voor allen die de verschijning des Heeren Jezus Christus liefhebben een heerlijke taak heeft, namelijk de verkondiging van de Maranatha boodschap: “Ziet, de bruidegom komt, gaat uit Hem tegemoet!” (Matth. 25: 6). Wij willen deze dienstknecht (en ook de Soester Gemeente met haar kerkeraad) gaarne gedenken in onze gebeden!’[579]

Op 10 oktober namen de gecombineerde kerkenraden van de Gereformeerde Kerken van Soest en Amersfoort het besluit dat de schorsing met een maand verlengd werd en Leenhouts krijgt 14 dagen de gelegenheid om ‘het gebeuren van 1948’ … ‘uit te werken en na te gaan of dit verband houdt met de schorsingsgronden.’ Gedurende deze 14 dagen vinden verscheidene gesprekken plaats tussen Leenhouts en de door deze vergadering hem toegewezen raadsman F.H. von Meyenfeldt. Op de opnieuw gecombineerde vergadering van de kerkenraden van de Gereformeerde Kerken van Soest en Amersfoort op 24 oktober 1952 rapporteert Von Meyenfeldt, dat hij in een fijne open sfeer met ds. Leenhouts heeft kunnen spreken en dat niets van ‘hardnekkigheid of doordrijverij’ bleek. Von Meyenfeldt geeft een samenvatting van zijn visie op het bijbelboek Openbaring en eindigt dan:

Wij moesten zeer kort zijn. Wij merken echter op dat de kijk die Ds. L. op aangrijpende wijze heeft verkregen op de Openb. aan Joh. een uitermate belangrijke visie is. Het is de eerste kijk die grondig exegetisch afrekent met het Chiliasme. Een inzicht bovendien dat afdoende weerlegt het heersende defaitisme in de geschiedenis beschouwing. Het Christendom, dat het bloed van het Lam erkent, heeft nog een belangrijke taak op aarde. In het door velen overspannen Israëlvraagstuk worden de juiste verhoudingen in acht genomen. De eenheid der Kerk wordt op juiste wijze gesteld. En zo voort. Met grote belangstelling lazen wij dit boeiend betoog. Er is geen sprake van enige fantasterij. Met zorg streeft Ds. L. naar een alzijdige Schriftuurlijke fundering, waarbij verrassende exegetische resultaten worden bereikt. Onder de vele verklaringen van het laatste bijbelboek is dit wel de meest stimulerende en verantwoorde. ‘[580]

Hierop verklaart de Gereformeerde Kerkenraad van Amersfoort dat het hen spijt dat zij hebben ‘medegewerkt aan de schorsing van ds. A. A. Leenhouts te Soest.’ De Gereformeerde Kerk van Soest blijft bij zijn standpunt en Leenhouts vertrekt. In zijn afscheidstoespraak in Soest zegt Leenhouts dat hij zich tot de Generale Synode zal richten om te vragen hoever de vrijheid van een predikant strekt ten opzichte van de bediening van Woord en Avondmaalstafel.[581]

Zo te zien vond er geen officiële toetsing van de profetie plaats, maar bleef het bij een beoordeling van de schorsingsprocedure. Leenhouts vertelde dat hij voortdurend om toetsing vroeg, maar dit nooit heeft gekregen.

Aanvullend kan nog gezegd worden dat ds. J. Overduin in een brief van 5 januari 1951 naar aanleiding van drie hoofdstukken van Gods voorlaatste geheim schrijft: ‘Voorzover ik het kan controleren geloof ik inderdaad dat de algemene lijn van Uw betoog schriftuurlijk is.’[582]

Uit de correspondenties na deze tijd blijkt dat de wens van toetsing bij Leenhouts blijft bestaan. Regelmatig vraagt hij vooraanstaande theologen om hun visie te geven. Uit een brief van 7 april 1959 blijkt dat ds. B. Telder Leenhouts publicatie In een punt des tijds ‘met belangstelling en met instemming’ heeft ‘doorgelezen’. Van 17 september 1973 is een brief van Dr. H. Berkhof. Leenhouts uit naar Berkhof zijn wens tot toetsing van de profetie en heeft hem een exemplaar gestuurd van Mijn wraak is barmhartig. Berkhof schrijft hierop dat hij de uitleg van Openbaring 10 niet volgen kan, tenzij Leenhouts zijn ‘illuminatie uit 1948 beschouwt als een stuk onfeilbaar leergezag. Misschien hebt u inderdaad het ‘charisma van profetie’. Berkhof lijkt het onmogelijk om de profetie te toetsen en zegt dat het beter is om dit in kleine gemeentekringen te bespreken en dan ‘af te wachten of de gebeurtenissen de profetie zullen bevestigen.’[583]

In 1982 stuurt Leenhouts een exemplaar van het boek Wedstrijd der altaren naar de door hem gewaardeerde vroegere collega F.H. von Meyenfeldt. Von Meyenfeldt was door de hierboven genoemde gecombineerde kerkenraadsvergadering als raadsman aangereikt en hierdoor tevens de opsteller van het geciteerde verslag. Terwijl Von Meyenfeldt in dat verslag duidelijk positief was, is hij dat nu bij de beoordeling van het boek Wedstrijd der altaren veel minder. Von Meyenfeldt kan zich namelijk niet voorstellen dat wat ooit verzegeld werd (Openb. 10: 3,4) aan Leenhouts zou zijn geopenbaard. ‘Waarbij zal een eenvoudig mens als ik dit weten? Dat moet ik geloven op jouw subjectief gezag.’ De brief eindigt met: ‘Wij zijn duidelijk op fundamentele punten het oneens. En toch meen ik ook de Geest Gods te hebben! Ik wens mij te onderwerpen aan het Evangelie, maar aan geen enkele profetie van eigen uitleg. Bram, de eerlijkheid gebiedt me dit alles te schrijven.’[584]

We kunnen hier concluderen dat Leenhouts zélf steeds anderen vroeg om zijn profetie te toetsen.

5.1.1. Wens van toetsing door anderen

Op 12 november 1983 schrijft een aantal vooraanstaande theologen een ‘Open appelbrief aan de Nederlandse Christenheid’.[585] Door middel van deze open brief richten zij zich met name tot diegenen, ‘die in de gemeente van Jezus Christus op welke plaats dan ook (mede) verantwoordelijkheid dragen.’ Zij roepen hen die de leiding hebben van de kerk in die dagen op de profetie van Ds. A.A. Leenhouts te toetsen. Zij menen dat het veronachtzamen van ‘eventueel aanwezige profetie een wezenlijk gevaar voor de christelijke gemeente inhoudt. …. ‘Daar komt nog bij dat de christelijke kerk, verscheurd als zij is, nog niet aan haar historische taak van het wekken van het volk Israël tot jaloersheid is toegekomen. In dit verband dringen wij met klem bij U allen, een ieder in zijn eigen verantwoordelijkheid, er op aan, kennis te nemen, of hernieuwd kennis te nemen van de laatste publicaties van Ds. A.A. Leenhouts, te weten Mijn wraak is barmhartig en het meer recente Wedstrijd der altaren, waarin hij zijn niet aan hem zelf ontsproten profetisch getuigenis heeft pogen neer te leggen. Zonder dat wij onszelf met al het geschrevenen zouden willen verenigen en ons daarmee zouden willen vereenzelvigen, staat toch dit voor ons vast, dat Ds. Leenhouts het recht van onbevooroordeelde, schriftuurlijke toetsing toekomt, en dat een christenheid, die hiervan niet serieus kennis neemt, zichzelf wezenlijke schade zou kunnen berokkenen. “Dooft de Geest niet uit, veracht de profetieën niet, maar toetst alles, en behoudt het goede.” (1 Thess. 5:19-21)’

Reacties op deze oproep volgen in de pers. S.C. Bax schrijft in het Reformatorisch Dagblad dat de ondertekenaars onderling verschillen in de beoordeling van deze profetie; ook al schrijven zij dat de profetie een ‘niet aan hemzelf ontsproten profetisch getuigenis’ is. Na een telefonisch gesprek met Leenhouts hierover zegt Bax dat de profetie de vorm heeft van een mechanische inspiratie. Dat wil zeggen dat Leenhouts niet meer dan een klerk ‘van de Geest’ zou zijn geweest. Bax vindt dit alleen al in strijd met de ‘Gereformeerde vaderen’ die met artikel 3 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis altijd met nadruk hebben gezegd dat God de auteurs van de Bijbel liet schrijven met hun eigen taal en bij hun volle bewustzijn. In dat gesprek zegt Leenhouts dat zijn ontvangen profetie meer nieuw licht geeft ‘over de uitleg van bestaande openbaring’. Volgens Bax relativeert Leenhouts hiermee zijn eigen boeken. Leenhouts zegt dat hij de uitleg van zijn profetie ‘regelrecht van God’ ontvangen heeft. ‘Die uitleg is onweerlegbaar en als ik ga argumenteren is er geen speld tussen te krijgen.’ Bax vindt dit het ‘einde van alle tegenspraak’ en citeert W.H. Velema die zegt dat hij zelden boeken verkoopt, maar dat hij Mijn wraak is barmhartig toch van de hand heeft gedaan, omdat hij het nog ‘tienmaal erger’ vindt dan Hall Lindsey. Dit laatste weerspreekt T. A. Bolhuis, een van de ondertekenaars. Leenhouts ‘boort dieper’ dan Lindsey. Waar Luther en Calvijn niet toekwamen aan de uitleg van de Apocalyps ‘rijst volgens velen op dit moment de profetische gestalte van A.A. Leenhouts omhoog om de lacune in het werk der reformatoren op te vullen.’ Bolhuis noemt het ‘500 jaar na de Reformatie - een nieuwe Reformatie.’ Bax kan hier niet mee instemmen. Hij vindt het gevaarlijk als men in de gemeente dit zomaar zou gaan toetsen, met name omdat er op het eerste gezicht naar Leenhouts eigen zeggen ‘geen speld tussen te krijgen’ is. Leenhouts is voor hem geen profeet en hij zegt de apostel na: ‘Wees nuchter en waakzaam’.[586]

J. van der Graaf is positiever. Hij vraagt zich bij de oproep tot toetsing in De Waarheidsvriend van 15 december 1983 af hoe de ware en de valse profeet van elkaar te onderscheiden zijn. Van der Graaf zou het ‘een wezenlijke verarming’ vinden als er vandaag geen ruimte meer zou zijn voor de gave van profetie.[587] Maar toetsing is geboden en zeker als het in dit geval gaat over een ‘door de kerken niet overgenomen profetie’. Voor Van der Graaf is Leenhouts niet de eerste die de open bladzijde van Openbaring 10 met Israël in verband brengt. ‘Op zichzelf is dat niet nieuw. In zijn preek over Rom. 11: 25,26 brengt Curtenius (1650) de verborgenheid uit Openbaring 10 óók in verband met de verborgenheid van Rom. 11.’[588] Van der Graaf maant tot voorzichtigheid en vindt het moeilijk om Leenhouts werkelijk te kwalificeren. Van der Graaf vindt de toekomst van de profetie zo open. Hij heeft ook moeite met Leenhouts’ eigen uitleg van de profetie. Volgens hem kan dat vanuit 2 Petrus 1: 20 niet eens. Daar zegt de apostel Petrus dat geen profetie een eigen uitleg mag geven. Bovendien leest hij het boek Openbaring fundamenteel anders dan Leenhouts en wel speciaal hoofdstuk 10. Van der Graaf vindt het belangrijke in de hele discussie van dat moment dat men weer gedwongen wordt zich te bezinnen op de tekenen van de tijd. Hierbij mag de profetie van Leenhouts voor hem best een hulpmiddel zijn. De toekomst zal eens leren hoe alles wérkelijk zal gaan.[589]

Ds. Joh. Francke schrijft in het Nederlands Dagblad: ‘Helaas moeten wij de auteur Leenhouts waarderen als een pseudo-profeet, die ons pseudo-profetie opdient.’ ‘Getoetst aan de Schriften is Leenhouts het bijbels spoor geheel bijster. Na de afsluiting van Gods zelfopenbaring met de Openbaring aan Johannes op Patmos kan en mag niemand meer zich aandienen als profeet met nieuwe openbaring.’ De apostel Johannes heeft het geheim van Openbaring 10: 4 mee in het graf genomen. Francke vindt het onbegrijpelijk dat ‘mannen van naam’ de boeken van Leenhouts willen verspreiden en zelfs vragen om ‘schriftuurlijke toetsing’. ‘Een pseudo-profeet heeft geen recht van spreken.’[590]

Er is echter ook een andere beweging. In de Kerkbode van de Gereformeerde Kerken in de Classes Barendrecht, Dordrecht en Gorinchem van 18 augustus 1984 schrijft E.R.V. Schuddebeurs dat de boodschap van Leenhouts nu na járen langzamerhand aandacht krijgt. Schuddebeurs schrijft dan: ‘Wij mogen zijn profetie best eens toetsen. Hij vraagt er trouwens al járen om dat dat gebeurt; met het oog op de toekomst.’[591] Ditzelfde zegt Schuddebeurs in het blad Vuur als hij geïnterviewd wordt over zijn doctoraalscriptie die over profetie ging. ‘Nergens wilde men zijn boodschap onderzoeken. Pas in de járen 80 is er enig gesprek met hem op gang gekomen. Een tragisch verhaal eigenlijk; maar ik vond het toch prachtig dat iemand uit mijn eigen traditie daar zo mee bezig is.’[592]

5.2. De toetsing

De genoemde Deputaten en daarna de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland van Haren in 1995 reiken zes criteria aan. In eerste instantie willen we deze criteria volgen en daarna het verschillende gewicht daarvan en de totale compositie van criteria die ook door anderen zijn genoemd, daarbij inbrengen. Daarbij komen de twee vragen die we in hoofdstuk 1 hebben gesteld, namelijk: Leidt de profetie van Leenhouts werkelijk tot een beter verstaan van de Bijbel en nieuwe Schriftuitleg, nieuw zicht?

Zo komen we tot de criteria:

1. Erkenning van Jezus Christus als definitieve openbaring van God

2. Eerbiediging van de tweeheid Schepper-schepsel

3. God en kwaad

4. De participatie aan Christus in de doop

5. De uitkomst van de profetie

6. Profetie moet stichten

7. Leidt de profetie van Leenhouts tot een nieuw verstaan van de Schrift?

5.2.1. Erkenning van Jezus Christus als definitieve openbaring van God

In al zijn boeken belijdt Leenhouts dat Jezus werkelijk de Zoon van God is. Hij is het vleesgeworden Woord. Deze onvoorwaardelijke erkenning is de oorzaak van Leenhouts grote strijd tegen de vrijzinnigheid. Die vrijzinnigheid ontmoette hij speciaal een half jaar voordat hij zijn profetie ontving in een artikel van zijn Nederlandse Hervormde collega P. Smits in Enschede. Zijn profetie zou zelfs een antwoord hierop te noemen zijn. Deze collega schreef toen korte tijd na elkaar, dat het voor het Joodse volk volkomen legitiem was het Evangelie af te wijzen en dat het voor ons christenen legitiem is de maagdelijke geboorte af te wijzen.[593] Smits is met dit denken steeds verder gegaan. Tien jaar later hoort Leenhouts ditzelfde geluid in een kerstpreek van ds. P. Lugtigheid in Den Haag. Wij hebben dit uitvoerig behandeld in hoofdstuk 4.1.3. Het woord dat Leenhouts voor de Nederlandse Hervormde Kerk kreeg, ging niet zonder reden over de afwijzing van de maagdelijke geboorte. Dat was tegelijk een Goddelijk Woord tegen alle vrijzinnigheid die steeds meer ruimte kreeg in die kerk. Leenhouts wijst er regelmatig op dat wat hij toen in Enschede meemaakte zijn leven lang alleen maar verder is gegaan. Deze versmalling van het Evangelie en daarmee de ontkrachting ervan kwam Leenhouts ook tegen in de naar zijn mening veel té smalle basisbelijdenis van de Wereldraad van Kerken. In deze Wereldraad werd volgens hem de Godheid van Jezus geloochend, zijn verzoenend kruisoffer en eveneens dat Jezus de enige weg tot behoud zou zijn. Wij hebben dit uitvoerig behandeld in hoofdstuk 4.1.3. en 4.1.4.1. Leenhouts spreekt dan van ‘de concentrische cirkels van Izebel. Wat plaatselijk gebeurde, gebeurde ook landelijk én wereldwijd.

Waar mensen de maagdelijke geboorte van Jezus loochenen, zijn offer op Golgotha weigeren of ontkennen evenals zijn lichamelijke opstanding, Maria als medeverlosseres aanbidden, de paus als plaatsvervanger van Jezus op aarde zien, vinden zij Leenhouts pal tegenover zich. De helft van elk van zijn boeken is gewijd aan zijn strijd tegen deze loocheningen. De weg die Middelaar Jezus ging, was voor Leenhouts de enige weg om ons met God te verzoenen. In zijn preken wees hij daar voortdurend op. Het deed hem daarom verdriet dat deze vrijzinnigheid de laatste decennia ook zijn eigen Gereformeerde Kerk binnensloop. Toen in zijn laatste dagen C.J. den Heyer openlijk uiting gaf aan zijn vragen ten aanzien van de verzoening van Jezus, beleed Leenhouts onverminderd wat hij zijn leven lang al beleden had: Jezus bracht het noodzakelijke offer dat de zonden van de wereld moest wegnemen én Hij hééft die zonden ook daadwerkelijk weggenomen.[594]

Conclusie

Leenhouts kreeg woorden, die een correctie waren op het ontkennen van de maagdelijke geboorte en de smalle basis van de Wereldraad van Kerken. Deze woorden voldoen volledig aan het criterium dat Jezus Christus de definitieve openbaring is van God.

5.2.2. Eerbiediging van de tweeheid Schepper-schepsel

Voor Leenhouts is God God en de mens is mens. Volgens hem komen er grote problemen wanneer die twee met elkaar vermengd worden. Dan grijpt God altijd in. Leenhouts heeft daar tal van voorbeelden voor; uit de gehele geschiedenis. Als eerste noemt hij de torenbouw van Babel. De toren van Babel beeldde volgens hem een tempeltoren uit, een oerheuvel waarlangs mensen de hemel wilden bereiken. ‘Langs de trappen van deze toren bereikte de mens de vestibule der góden, daar was de bab-el, de poort Gods.’ Elk groot rijk en iedere cultuur van aanzien uit de geschiedenis heeft in deze ‘oerheuvelmystiek’ op de een of andere manier meegedaan. Leenhouts zegt dat ook de burchten waar de vorsten woonden naar dit model zijn gebouwd. Zo’n vorst liet zich vaak als god aanbidden. ‘Wanneer deze totalitaire religieuze conceptie nog wordt verbonden met de functie van de koning als het harmonische middelpunt van de staat en het heelal, als de planetarische hogepriester van de kosmos, dan is daarmee de weg gebaand voor de aanbidding van de God- Koning, dus voor de zelfvergoddelijking van de mens.’[595] Zo ging het, zegt Leenhouts, bij de Egyptenaren met hun piramidebouw, bij de Perzen, de Grieken, de Romeinen en daarmee ging tegelijk elk van deze cultuur te gronde. God corrigeert dit streven altijd.[596]

Leenhouts zegt bijvoorbeeld dat God zijn Zoon geboren liet worden als reactie op de volkstelling van de keizer van Rome in die dagen. Wanneer de keizer van Rome denkt dat hij alle macht heeft en als zodanig ook als god aanbeden wenst te worden, grijpt God onmiskenbaar in. Dan zingen de engelen: ‘Aan God is het overwicht.’ Leenhouts zegt datzelfde in een kerstpreek over Lucas 2. In die kerstpreek zegt hij dat Lucas 2 een frontbericht is. God gaat ingrijpen, de mens heeft zijn grens bereikt: God is God! Hij wijst er dan verrassend op dat de mensen hetzelfde zingen bij de intocht in Jeruzalem: ‘ere in de hoogste hemelen’ (Lucas 19: 38b). De kerstengel is een ‘hoge officier’ die komt melden dat God een einde komt maken aan deze vermengingen van God en mens.[597] Dit is in feite ook Leenhouts grote bezwaar tegen het Vaticaan en de Paus in Rome. ‘De heidense oerheuvelmystiek kreeg zo een historische concrete gestalte in het pausdom. Op het Sint-Pieterplein kwam een obelisk te staan, een woordeloze vloek in steen tegen de ware gezindheid van de apostel des Heren, die misschien wel juist op die plaats met het hoofd naar beneden gekruisigd is. De overste van deze wereld zoekt hardnekkig naar een hoofdkwartier! Tot in onze dagen.’[598]

Van Oosterhoff vernamen we al eerder dat valse profeten meenden ‘dat God niet los kon van Zijn eigen volk. Geen zonde kon naar hun gedachte in de verhouding van God tot Zijn volk verandering brengen.’[599] Ditzelfde ziet Leenhouts in het denken van de New Age. Ook in het New Age-denken vallen uiteindelijk Schepper en schepsel samen. De New Age denkt vanuit het karma en de reïncarnatie; het is een holistische filosofie. In dat denken is geen plaats voor een Jezus zoals de Bijbel Hem leert kennen. Jezus komt niet verder dan onze gedachtewereld; geen Jezus, Die God en mens is en straks terugkomt. Uiteindelijk stevenen alle godsdiensten op hetzelfde doel af. Men zoekt een eenheidskerk van alle religies. Leenhouts ziet in dit syncretisme in feite een coalitie van God met satan en die coalitie is onbestaanbaar.[600]

Conclusie

Leenhouts voldoet aan dit criterium. Er is een niet te dichten kloof tussen Schepper en schepsel. Het is onmogelijk om via een oerheuvelmystiek, uitgebeeld in een toren van Babel, op te klimmen tot God of via het inkeren in jezelf van de New Age. God is God. God is evenmin te vinden in een eenheidskerk van alle religies. Het onmiskenbare verzet tegen de New Age dat in de criteria van de Synode aanwezig is, wordt door Leenhouts van harte gesteund.

5.2.3. God en kwaad

De deputaten stellen dat goed en kwaad nooit beiden uit God kunnen komen. Het zijn elkaars polen; geen kop en munt van het ene geldstuk. Dan wordt de bijbelse grens overschreden. Zonde en fouten zijn geen weg om zo van lieverlee hogerop te komen.[601] Er is voor hen geen ruimte voor een evolutionaire of een New Ageachtige ontwikkeling van de mens. Zoals we met het vorige item eindigden staan voor Leenhouts zowel God en de satan, maar daarmee ook goed en kwaad pal tegenover elkaar. Zonde is opstand tegen God en niets anders. De wanhoopsklokken luiden in onze chaotische wereld. ‘De duivel heeft het leven in de knoop gedraaid. Het is gebleken inzonderheid in de laatste decenniën hoe geen aardse stelsels in staat zijn onze gestriemde wereld omhoog te stuwen naar het verlossende licht. Mensenwegen zijn doodgelopen. Menselijke gedachten ten einde gedacht. We behoeven ook van beneden uit niets meer te verwachten. Hadden we geen bijbel in de hand en geen God in de hemel, dan was er inderdaad grond voor het zwartste pessimisme.’[602] Wij kunnen stellen dat Leenhouts’ profetie één grote richtingwijzer is naar het grote moment dat Jezus terugkomt om ons te verlossen uit deze in zonden gevallen wereld. Uiteindelijk richt zich alles naar de ‘grote Dag des Heren.’ Dat is al het grondpatroon van zijn eerste grote werk Gods voorlaatste geheim en dat blijft in zijn verdere boeken zo. Het boek Openbaring is naar zijn inzicht een openbaring om in deze gevallen zondige wereld de weg te vinden naar Gods nieuwe toekomst. De Enige, Die ons daarin leiden kan en moet, is Het Lam Jezus Christus. ‘Alles is gezet rondom dat ene middelpunt - HET LAM.’ Het boek Openbaring is met recht een troostboek te noemen.[603]

In alle hoofdstukken van het boek Openbaring laat Leenhouts het venijnige werk van de satan zien; Gods grote tegenstander. ‘De strijd tussen het zaad der vrouw en der slang blijft het wereldtoneel beheersen.’[604] Die strijd zal er tot het einde zijn; want zoals er een messiaans rijk komt, komt er ook een anti-messiaans rijk. Maar het zaad van de vrouw zal in het Lam Jezus Christus overwinnen. ‘Er is dus tussen God en satan strijd op alle fronten - er is een totale oorlog aan de gang, maar in één belangrijke sector is al een beslissing gevallen n.l. in de hemel.’[605] En juist omdat er zo’n kloof is tussen de heilige God en satan, goed en kwaad kunnen wij alleen maar gered worden door genade. Deze genade is wél ‘kruis-genade’.[606] Omdat de oude schepping door de zonde getekend is, moet er een hérschepping komen. ‘God is met de hérschepping bezig.’[607]

Conclusie

Er is een niet te overbruggen kloof tussen God en het kwaad. God wil het kwaad niet eens. Er is een strijd tussen goed en kwaad. De boodschap die Leenhouts ontving is één richtingwijzer om bij dat kwaad weg te komen en God te vinden. Ook aan dit criterium voldoet hij.

5.2.4. De participatie aan Christus in de doop

In feite staat ook dit onderwerp weer in het verlengde van het voorgaande. De deputaten bedoelen hiermee dat volgens de Bijbel de mens niet in een gereïncarneerd leven op aarde terug kan komen. Van onze geboorte en wedergeboorte is er een lineaire lijn naar het grote einde op de nieuwe, werkelijk vernieuwde aarde. Daar is de doop het teken van. Onze doop beeldt uit dat wij één zijn in de doop van Jezus. In de doop beelden wij uit dat wij mét Jezus sterven én met Hem opstaan uit de dood. Het is het teken van ons nieuwe leven dat aan mag vangen. ‘Van Christus wordt beleden dat de dood over Hem geen heerschappij meer voert, nu Hij uit de doden is opgewekt (Rom. 6,9). In het sacrament van de doop wordt de deelname van de gelovigen aan deze geschiedenis uitgebeeld.’[608]

In zijn ontvangen profetie kreeg Leenhouts ook woorden over de doop. In die profetische woorden wordt benadrukt dat de mens niet pas gestorven is als hij in het graf wordt gelegd. De mens is al gestorven in de zonde van Adam. Vanaf dat moment wordt ieder mens ‘in zonden ontvangen en geboren’. Dit heeft de kerk, volgens de ontvangen profetie, de mensen niet duidelijk genoeg verkondigd. Van deze dood moet ieder mens gered worden. Leenhouts krijgt deze woorden wellicht omdat in die dagen in zijn eigen kerk een hevige strijd woedt over de betekenis van de kinderdoop. De Gereformeerde Kerken die Leenhouts op dat moment dient, is enkele járen daarvoor tot de stelling gekomen dat de kinderen in de doop voor wedergeboren gehouden moeten worden; tenzij het tegendeel blijkt.[609]

Wellicht bedoelt de ontvangen profetie te zeggen dat die stelling wel erg snel én automatisch over de redding van de mens spreekt. Beseffen de gereformeerden van die dagen nog wel de ernst van de breuk door de zonde voldoende? Daarom mag deze kinderdoop in ieder geval niet automatisch, vanzelfsprekend bediend worden; nooit als een stalen wet opgelegd. Met deze doopstrijd moet de kerk ‘terug naar de hoogten van Pasen en Pinksteren!’[610] De doop verzekert ons volgens Leenhouts dat de breuk van Adam door het offer van Christus op Goede Vrijdag is betaald. In Zijn opstanding op de Paasmorgen stonden wij ook op en de uitgestorte Geest van de Vader en de Zoon op Pinksteren, gaat het allemaal in ons waarmaken én uitwerken. In de doop participeert de gelovige in de dood en opstanding van Jezus. Hierin is geen weg terug. In hoofdstuk 4.1.1. schreven we dat Leenhouts de door de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt opgestelde ‘Acte van Vrijmaking en Wederkoor’ over de doop van harte onderschreef.[611]

Conclusie

Leenhouts voldoet aan dit criterium, omdat wij met onze doop delen in de dood en de opstanding van Jezus. Wij hebben nodig wat de doop inhoudt. Leenhouts kreeg te horen dat wij vanwege de zonde bij onze geboorte al gered moeten worden.

5.2.5. De uitkomst van de profetie

Al eerder zagen we dat een criterium voor het waar zijn van een profetie is, dat zij uit moet komen (Deut. 18: 21,22). Toch stellen de deputaten dat dit moeilijk kan zijn, omdat het soms een kwestie van lange adem is. Er zijn namelijk nog heel wat profetieën die naar ieders mening waar zijn, maar nog steeds op verdere vervulling wachten, terwijl de betreffende profeet al lang overleden is. Veel van die profetieën hebben al wel een eerste vervulling gehad kort nadat de profeet haar ontving. De deputaten wijzen daarom op de opmerking van Gamaliël: Indien dit werk uit mensen is, zal het te gronde gaan, maar indien het uit God is, zal het vanzelf standhouden (Hand. 5: 38,39).[612] Maar is de profetie van Leenhouts uitgekomen? Het is moeilijk te zeggen welke onderdelen van zijn profetie ‘al’ uitgekomen zouden zijn. Zijn profetie gaat namelijk over verschillende dingen, fases in de wereldgeschiedenis, die niet in één keer vervuld kunnen worden. Maar, hoe worden beloften in de Bijbel dan vervuld?

We zullen onze beoordeling toespitsen op twee aspecten uit zijn profetie: Israël en de Wereldraad van Kerken. Vooraf willen we zien of we kunnen ontdekken hoe we de beloften in de Bijbel moeten lezen en hoe ze worden vervuld.

5.2.5.1. Vervulling van de beloften

Het is in de bijbeluitleg een blijvend dilemma hoe we de bijbelwoorden uit moeten leggen. Moeten we alles letterlijk nemen wat er staat? Sommigen nemen de Bijbel woord voor woord letterlijk. Jezus zei immers: ‘Er staat geschreven’ (Matth. 4: 4). Maar kunnen wij de Bijbel wel letterlijk lezen? In bepaalde gevallen is het duidelijk dat dit niet kan. Wanneer we lezen dat de stromen in de handen klappen, zal niemand dat letterlijk nemen (Ps. 98). Dan nemen we zo’n woord als beeldspraak, ‘geestelijk’, zeggen we dan. Maar waar ligt de grens tussen letterlijk en geestelijk lezen? Wanneer we het Oude Testament lezen, zien we dat nog veel beloften uitstaan. Kunnen wij de in onze ogen al vervulde beloften simpel afvinken en zo een plaatje maken van wat wij (inclusief het Joodse volk) nog tegoed hebben? In de gereformeerde theologie heeft men veel passages vergeestelijkt. Beloften die op Israël betrekking hadden onder andere, hebben we geestelijk geduid of overgezet op de kerk. Maar met welk recht hebben we dat gedaan?

Wat is letterlijk lezen? Het antwoord hierop is niet moeilijk: Geloven dat wat er letterlijk staat, waar is en zo ook plaats zal vinden. Maar neemt de Bijbel zélf alles letterlijk? Direct in het begin van de Bijbel lezen we al twee scheppingsverhalen: welke is de originele en daarmee meest waar? Hoe kunnen we het 2e gebod letterlijk nemen ‘geen beeld maken van iets dat in de hemel is’ en prompt daarna Mozes in opdracht van God twee cherubs op de ark zien zetten? Het Nieuwe Testament begint met vier Evangeliën die soms met elkaar in tegenspraak zijn. Het Nieuwe Testament citeert het Oude Testament lang niet altijd letterlijk. Jezus zegt in Lucas 4: 21 ‘Heden is dit schriftwoord voor uw oren vervuld’, maar heeft het ‘aangename jaar’ met Zijn komst werkelijk ten volle gestalte gekregen? Werd iedere gevangene bevrijd; kreeg elke blinde het gezicht? Hoe verschillend wordt Psalm 8 in het Nieuwe Testament gebruikt. In vers 3 lezen we dat God uit de mond van kinderen en zuigelingen sterkte gegrondvest heeft. Mattheus 21: 16 maakt daarvan dat God uit die kindermonden lof bereid heeft. De schrijver van de brief aan de Hebreeën citeert in hoofdstuk 2: 6-8 Psalm 8: 5-7, maar daar worden zomaar dingen tussen gevoegd en op de Messias toegepast, terwijl daar in de Psalm zelf geen aanleiding voor is. De apostel Petrus zegt op de le Pinksterdag dat op dat moment de profetie van Joel (2: 28-32) in vervulling gaat. Maar de ‘laatste dagen’ waar Joel van spreekt én de grote tekenen in de kosmos moeten nog komen.

Volgens Ellis is het moeilijk na te gaan of oudtestamentische beloften letterlijk in vervulling gaan. De citaten in het Nieuwe Testament zijn vaak genomen uit de Septuagint van de le eeuw. Soms blijken er andere versies en invloeden van andere talen te zijn en zelfs opzettelijke veranderingen[613] met variante teksttradities ‘to serve the purpose of the New Testament writer.’[614] ‘Er staat geschreven’ kan net zo goed[615] de bedoeling van de tekst weergeven als de betekenis of een goede interpretatie (Rom. 9: 33 en 11: 26). Zelfs als de betekenis niet waar is (Matth. 4: 6). Soms is er onderscheid tussen lezen en horen van de Schrift (Hand. 8: 30 en Lukas 4: 16,21). Ook worden teksten gecombineerd (Rom. 15: 9-12, Joh. 12: 38- 40, Rom. 3: 10-18, 2 Cor. 6: 16-18, Rom. 10: 18-21, 1 Petr. 2: 6-9). Ellis zegt dat dit in het Judaïsme gebruikelijk was. Dat dient om het thema te ontwikkelen en tot voorbeeld te maken (Deut. 19: 15). Gecombineerde teksten zien we vaak als het over de Messias gaat (o.a. Hebr. 1).[616] Soms komt er bij het citaat al interpretatie voor. Paulus voegt in Romeinen 10 vers 11 het woordje iedereen toe, omdat dit beter past, zegt Ellis.[617] Dat doet hij ook met het citaat uit Genesis 21: 10 in Gal 4: 30: ‘Zoon van een vrije vrouw’ is vervangen voor ‘mijn zoon Isaak’. Dat geeft een betere toepassing. ‘The use of Scriptural phraseology to describe and thus to explain the meaning of current and future events is more subtle and reflects a different focus: the event appears to be of primary interest and the Old Testament allusions are introduced to illumine or explain it.’[618]

Wanneer de nieuwtestamentische schrijver uit het Oude Testament citeert, zegt D. Holwerda gaat het meestal maar om een paar woorden uit het Oude Testament, omdat het doorgaans om de ‘context van destijds’ gaat. Holwerda zegt dat de Bijbelschrijver hierbij vaak uitgaat van ‘de goede verstaanders’. ‘Ik heb me weleens verstout te zeggen: de geciteerde uitspraak is vaak niet veel meer dan een trefwoord waaronder de oudtestamentische situatie in het geheugen van de schrijver en van zijn lezers ligt opgeborgen. En goede verstaanders worden geacht aan dit ‘halve woord’ genoeg te hebben om zich de context van toen voor de geest te halen.’[619] Bij de behandeling van een citaat uit Jesaja 8 schrijft Holwerda: ‘De auteur ‘rekent op goede verstaanders, op mensen die de Schriften even goed kennen als hijzelf, en weten aan te vullen wat hij weglaat.’[620]

Van Bruggen zegt ditzelfde: vaak citeerde men vanuit de herinnering. De Bijbelschrijver had niet altijd het beoogde oudtestamentische citaat voorhanden. Bij de herinnering van het citaat klonk altijd de gehele context mee. [621]

H. Baarlink schrijft in Vervulling en voleinding - de toekomstverwachting van het Nieuwe Testament: ‘In de profetie gaat het niet om gedetailleerde voorzeggingen, om een overzicht over op elkaar volgende feiten volgens de agenda Gods. De profetische verkondiging trekt lijnen van heil en oordeel vanuit het heden door naar de toekomst.’[622]

Vreekamp zegt bij een behandeling van Zacharia 14: ‘Zacharja staat als profeet met de beide benen op de straten van het Jeruzalem van zijn dagen. Geen nieuw Jeruzalem ziet hij neerdalen van de hemel, maar het licht van de overzijde zet het eigen Jeruzalem van hout en steen in de glans van Gods troon.’[623] Zacharia ziet de volken het Loofhuttenfeest vieren. Dat feest doet denken aan de dagen van ‘het wonen in het woeste land - tussen uittocht en intrede - waar de Eeuwige ook zelf in een tent wilde wonen.’ Zacharia ziet dat Gods voeten de berg raken. ‘Hij heeft de hemel als troon en de aarde als voetbank voor zijn voeten. En toch, er is een plaats gewezen waar de hemel de aarde raakt, waar de zegen van boven het beneden vervult. Jeruzalem is die plaats.’[624] Net als Leenhouts zegt Vreekamp dat God eens overwinnend zijn voeten op de Olijfberg zet. ‘Hij zelf grijpt in door de voeten te zetten op de Berg van de olijven. Hij zelf rekent af met de verklaarde tegenstanders die dood en verderf bleven zaaien rond en in de heilige stad. En dan zal het geschieden. De overgelatenen van alle volken zullen van jaar tot jaar optrekken naar het midden.’ Zij komen met een tweeledig doel: ‘hèt Feest vieren en zij zullen zich buigen voor de Koning, de HEER Zebaoth.’[625] Die Koning is voor Vreekamp zonder enige twijfel de Here Jezus.[626] Vreekamp leest Zacharia zo dat volgens hem de oude en nieuwe beelden - de oude en de nieuwe tijd door nog elkaar loopt. ‘Het Rijk van duizend járen komt als een tussenruimte. Tussen deze wereld en de toekomende is gegeven de dag van de Messias - een dag als duizend járen - waarin beide werelden over elkaar schuiven, deze en de komende. In dit licht kunnen we de beelden van Zacharja 14 ook “plaatsen”. Déze wereld heeft de profeet als vaste grond onder de voeten. Hij schetst onmiskenbaar de contouren van de geliefde en bekende stad. De naam van de Olijfberg spreekt de taal der herkenning. Van de ándere zijde - in op het heden toekomend licht - ziet de profeet hoe de nieuwe schepping de oude hier en daar binnentrekt. Hij ziet de ene dag waarop geen nacht volgen zal, de stromen van levend water uit de flanken van de stad en de splitsing van de Olijfberg in tweeën. Deze wereld en de toekomende schuiven over elkaar, zoals wanneer twee diabeelden op het scherm over elkaar glijden: de ene gaat en het andere komt.’[627]

Eenzelfde manier van het lezen van profetieën vinden we bij G.C. den Hertog als hij Jesaja 65 behandelt: ‘Het nieuwe leven wordt hier getekend in geheel aardse beelden. De dood is dan nog wel niet overwonnen, maar de levensjaren lengen zich - en worden niet verkort ten gevolge van de zonde.’ Het is zelfs zo dat wie dan de honderd jaar niet bereikt als een vervloekte zal worden gezien.[628] Tegelijk stuiten de bijbelschrijvers bij zo’n profetie ‘op de grens van wat we nog zeggen kunnen. Dat is iets om voor ogen te houden: juist het spreken in beelden die naar de toekomst openstaan is dus niet een vorm van fixatie, en dus: van overtreding van het Tweede Gebod, maar helpt ons bij de grens te komen, vertelt wat we wel en wat we niet kunnen zeggen, en geeft ons voldoende perspectief om verder te kunnen.’[629] Van Bruggen gebruikt bij de uitleg van profetieën het voorbeeld van de telelens: ‘de dingen schuiven in elkaar en de onderlinge distantie is niet goed te schatten.’[630] Tevens moeten we rekening houden met de stijl. ‘Veel profetieën hebben een poëtische vorm.’ Dan spreekt het vanzelf dat we dingen niet letterlijk moeten interpreteren. Als de profeet zegt dat de Heer de oren van het volk doof en hun harten vet zal maken zal niemand dat letterlijk nemen. Veel letterlijk lezen, zegt Van Bruggen, blijkt in de praktijk een lezen te zijn met de oogkleppen voor: ‘men leest de tekst, maar kijkt niet opzij naar wat overigens bekend is.’[631] Bovendien is het zo dat profeten soms dingen zien of horen waarvan de betekenis voor hen verborgen blijft (Dan. 12: 9,10) of kennis eenvoudig tekort schiet.[632] Met vele anderen maakt Van Bruggen onderscheid tussen voorspellen en verkondigen[633] en wijst er op dat de vervulling van profetieën meestal in meerdere fases plaatsvindt.[634]

Een handzame manier van Bijbellezen is volgens J. Hoek een aan H.G.L. Peels ontleende manier van lezen dat de Bijbel Gods Woord is, - wij bij het lezen ervan de leiding van Gods Geest nodig hebben, - de Bijbel zichzelf uitlegt, - een hart en een omtrek heeft, - tijdbetrokken is, een heilhistorische interpretatie vraagt - en verschillende literaire genres heeft. Hiermee zegt Hoek dat profetie geen menselijke fantasie is, maar tegelijk nergens een blauwdruk heeft van het verloop van de ‘ontwikkelingen in het laatste der dagen.’[635] We moeten oog hebben voor de historische culturele context, die in menig opzicht anders is dan de onze.[636] Bij de uitleg van profetieën moeten we bedenken dat we te maken hebben met verschillende voorstellingen die op één en hetzelfde gebeuren wijzen: de wederkomst van Jezus Christus in volle heerlijkheid. ‘Het gaat niet aan de vele beelden en voorstellingen te zien als steentjes van een mozaïek, die zich laten samenvoegen tot een sluitende reportage.’ Hoek kan volledig instemmen met de wijze waarop M.J. Paul de oudtestamentische profetieën leest. Paul onderscheidt daarin vier soorten van vervulling: 1) de vervulling in de dagen van de profeet zelf (de eigentijdse geschiedenis); 2) de vervulling voor en in de christelijke gemeente (de geestelijk-typologische); 3) de vervulling voor Israël en de volken in de toekomst (de letterlijk-eschatologische); 4) de vervulling in de eeuwigheid met de komst van de nieuwe hemel en aarde.[637] Hoek stemt ook in met de visie van Isaac da Costa die benadrukte dat God zijn beloften aan het natuurlijke land en volk Israël zal vervullen. Die beloften zijn niet overgegaan op de kerk. Met het ingaan van de volheid der heidenen zal Israël zich bekeren, dan gaan de oude beloften alsnog in vervulling en dit zal ten voordele zijn van de volken in de wereld.[638] Hoek noemt de zienswijze van de bedelingenleer de Bijbel lezen als een puzzelboek en daarmee geen recht doen aan de eigen aarde van de profetie.[639]

Bij zijn bespreking van Zacharia 14 en Jesaja 65 zegt Hoek net als Vreekamp en G.C. den Hertog twee beelden - werelden - door elkaar te zien lopen. ‘In Jesaja 65 wordt het nieuwe leven nog getekend in geheel aardse beelden. De tekening is aan de ene kant gebonden aan het aardse, maar anderzijds verbreekt het het aardse leven ook. Straks zal er geen zuigeling meer sterven. Wie de honderd jaar niet haalt zal als een gevloekte gelden. ‘Als het gaat over de nieuwe hemel en de nieuwe aarde verwachten wij niet meer te horen over de dood. De dood zal immers geheel teniet zijn gedaan en het graf zal geheel overwonnen zijn. Hier is echter de dood wel sterk teruggedrongen, maar nog niet geheel overwonnen…’ Jesaja zegt eenvoudig dat een vroegtijdige dood niet meer zal plaatsvinden,[640] hij zag nog geen totale uitbanning van de dood. ‘Zover kon de profeet kennelijk nog niet kijken, maar hij wijst wel degelijk in die richting.’ ‘De toekomst wordt door de profeet dus in aardse kleuren geschilderd.’ De werkelijkheid van de nieuwe aarde zal totaal anders zijn, maar de profeet helpt ons om de ‘concreetheid van het eeuwige leven te beseffen’. Vergeestelijking dient uitgebannen te worden.[641]

Hoek gelooft hierdoor niet in een duizendjarig vrederijk op aarde. Dat ‘doet geen recht aan de eigenaardigheid van het profetische spreken.’ Hij gelooft wél dat God in deze geschiedenis zo nu en dan een voorschot kan geven op de nieuwe aarde.[642] Bij zijn uitleg van Openbaring 20 en het chiliasme staat Hoek een gemodificeerd postmillennialisme voor ogen. Daarmee ziet hij in het begrip duizendjarig rijk ‘niet zozeer een bepaalde aaneengesloten periode, maar meer een samenvatting van wat over vele tijden is uitgesmeerd. Openbaring 20 heeft dan betrekking op verleden, heden en toekomst. Het gaat om plekken van licht in de geschiedenis, waarbij iets blijkt van de kracht en doorwerking van Jezus’ opstanding.’[643] Zoals Israël in de woestijn al voorproefjes kreeg van het beloofde land, zo zijn er ‘tijden van verademing voor de Kerk, bijzondere zegen op de evangelieverkondiging, deuren die opengaan voor zending en bijbelverspreiding.’[644] ‘De nieuwe hemel en de nieuwe aarde werpen nu al hun licht vooruit in deze oude wereld en in de zozeer geteisterde geschiedenis van de mensheid.’[645] Hoek leest evenmin van een opname, ‘niet in een escape van de gemeente voor de jongste dag, maar in het escorte door de gemeente op de jongste dag.’[646] Hij komt tot die conclusie, doordat hij in de Bijbel leest dat de terugkomst van Jezus, op de ‘dag des Heren’, een richten van de aarde zal zijn. Niet iets dat in het verborgene plaatsvindt. De roep van de aartsengel zal duidelijk te horen zijn. Het vervolg van 1 Thessalonicensen gaat duidelijk over de wederkomst van Jezus en het laatste oordeel. Het in 1 Thessalonicensen 4: 17 gebruikte woord apantèsis betekent letterlijk een vorst triomfantelijk onthalen. Zo zullen de gelovigen juist zélf Jézus onthalen. ‘Geen escape, maar escorte’.[647]

Hoek biedt hierop zeven regels om profetieën te verstaan. De belangrijkste zijn:

1) Een profetie verkondigt Gods bedoeling voor nu en voor de toekomst. Hiermee zijn de profeten geen ‘fore-tellers’, voorspellers, maar ‘forth-tellers’, verkondigers van Gods bedoelingen. Een moment wordt een tipje van de sluier opgelicht. Verder dan dit tipje komen wij niet. Het geheim zelf doorgronden wij nooit. Daarom mogen wij een profetie nooit verlagen tot de krant van morgen. Een profetie is wel gericht op bekering. Blijft de bekering uit dan wordt zij niet vervuld.[648]

Een profetie is altijd tijd- en situatiebepaald. Zij dient eerst gelezen te worden met de oren van de eerste hoorders. Ezechiël bijvoorbeeld, die in hart en nieren een man van de tempel was, ziet de toekomst in beelden die ontleend zijn aan het tempelgebouw en de tempeldienst.[649] Zacharias zingt in zijn lofzang over de bevrijding van de Romeinse overheersing. Het waren hun referentiekaders. Er blijft altijd een eerste én een uiteindelijke vervulling; maar we moeten die uiteindelijke vervulling niet weer gerealiseerd denken te zien in een situatie die gelijk is aan die oude wereld.[650] Profetieën blijven fragmenten. Nergens vinden we een afgeronde leer over de laatste dingen. De verwachtingspatronen en toekomstschilderijen sluiten niet naadloos op elkaar aan. Het gaat niet aan om die verschillende profetieën bij elkaar op te tellen en aan elkaar te plakken. Dan doen we geen recht aan de zo verschillende situaties waarin die profetieën ontvangen zijn. Elk Bijbelgedeelte moet allereerst voor zichzelf spreken.[651]

2) Elke profetie vraagt om respect voor haar eigenaardigheid. Een gedicht moeten we anders lezen dan een geschiedverhaal. De feiten die ons verteld worden, zijn geen naakte feiten, maar ‘geïnterpreteerde feiten’. Ze zijn naverteld door de bril van de gelovige. Zo geldt dat ook voor het Bijbelse spreken over de toekomst. Het zijn flitsen, zonder chronologische lijn; in geen geval ‘een blauwdruk van de eindtijd’.[652]

3) De uitleg van profetieën zoekt een weg tussen vergeestelijking en reportage. Profetieën vergeestelijken en stellen dat ze vervuld zijn in de komst van de kerk, is zich vergrijpen aan Gods geheimen; dat doet men evenzeer als men een eindtijdscenario opstelt. Hoek citeert dan Paul die er op wijst dat veel profetieën in het Nieuwe Testament letterlijk vervuld zijn, maar wie alleen het Oude Testament heeft, had nooit kunnen bedenken dat het allemaal op deze wijze zou uitkomen. Dat moet ons voorzichtig maken. God heeft ons genoeg bekend gemaakt om te beseffen wat komen gaat, maar veel te weinig om gedetailleerde tabellen en berekeningen ervan te maken.[653] Gods beloften worden vervuld, maar hoe precies, dat is ons onbekend.

4) Profetieën zijn meerdimensionaal en kunnen gedeeltelijk in vervulling gaan. Zo kunnen Jesaja 65 en Zacharia 14 aanvankelijk betekenen dat de doorgaans verachte gelovige minderheid eens een heersende meerderheid vormen, maar de volle vervulling zal plaatsvinden op de nieuwe aarde.

5) Er is geen strikte scheiding tussen profetie en apocalyptiek mogelijk. Beiden verkondigen ze Gods toekomst, echter de profetie doet dat algemeen, met enkel de contouren van het heil, de ‘apocalyptiek geeft een nadere invulling en inkleuring aan de profetie’.[654]

De vervulling van deze profetie van Leenhouts komt nog sneller in beeld als we oog krijgen voor de eerder gevonden lagere drempel voor profetie, onder andere bij M. Bickle en E. van Niekerk. Net als anderen wees Bickle op de mogelijkheid van meervoudige vervullingen; maar God kan ook profetieën geven ook al hoort men geen stem van Hem.[655] Hij kan evengoed een profetie geven met een teken in de natuur of met een bijbelwoord dat plotseling in onze herinnering opduikt.[656] Profetie was voor Bickle een innerlijk hoorbare stem.[657] Er zijn vele niveau’s van persoonlijke openbaring, van zwakke indrukken tot hoorbare stemmen en visitatie van engelen.[658] Vaak ontvangen wij profetie ‘door de impressie van de Heilige Geest in ons eigen hart.’[659]

Volgens Van Niekerk is God van het begin af bezig met Zijn openbaring van schepping tot en met volmaking op de nieuwe aarde. God werkt en openbaart Zich voortdurend op velerlei manieren. Het is aan ons mensen om dit bewust te worden en te ontdekken. Deze bewustwording moeten we ontdekken in de vele ervaringen van geloven, spreken, denken, voelen en liefhebben van alle dag.[660] Hij noemt dat de ‘sense making approaches and views’. Dat wil zeggen een bewustworden van hoe God, mens en de natuurlijke omgeving zin maakt voor mensen in de dynamische voortgang van het Gemenebest van God. Dit is Zijn profeet, priester en koning zijn, waarmee God met Zijn grote daden door de geschiedenis trekt.[661]

Kortom: ook zonder een visioen of een stem van God, kan Gods Geest dus tot ons spreken. We moeten daar fijngevoeliger voor worden. God kan spreken door dingen in de natuur, een herinnering, een woord van iemand, een preek, boek, enzovoort. Die boodschap kan bedoeld zijn voor de persoon zelf, groep, gehele gemeente of gemeenschap. Afgewezen moet worden wat psychologisch ongezond is, ingaat tegen het geloof, de liefde, de eigen verantwoordelijkheid en alles wat verslavend werkt. God werkt bevrijdend en Hij spreekt nog altijd in menselijke taal. Helpen kunnen hierbij het ‘grote gebod’ en een goede geloofstheorie (theologie).

Conclusie

Bovenstaande theologen helpen ons om boven het dilemma ‘letterlijk of geestelijk lezen’ uit te komen; ook al verstaan zij momenten de tekst anders dan Leenhouts dat doet. Zij laten de tekst letterlijk staan, leren ons hoe de Bijbel zélf met zijn eigen tekst omgaat, maar lezen daar tegelijk dingen in, die de tijd van de eerste lezer ver overschrijden. Erg verhelderend is wat Holwerda en anderen schreven, dat Bijbelschrijvers vaak uit het hoofd citeerden, of enkel een punt een aspect uit een profetie overnamen, of slechts het doel van een bepaalde profetie, of gewoon de Septuaginta citeerden. Elke exegeet is het er over eens dat van een letterlijke vervulling maar heel zelden sprake is. Wanneer Mattheüs in hoofdstuk 1 (vers 23) schrijft dat met de geboorte van Jezus de oude profetie van Jesaja (7: 14) in vervulling is gegaan, citeert hij uit de Septuaginta over de ‘maagd’ en accepteert zelfs dat het ‘kind’ niet eens Immanuël wordt genoemd. Mattheüs schrijft (2: 17,18) dat met de kindermoord van Bethlehem de woorden van de profeet Jeremia (31: 15) in vervulling is gegaan. Maar de situatie in Jeremia 31 is heel wat anders. Mattheüs neemt slechts één punt uit die profetie. Zo geldt dat ook van de profetie in Micha (5: 1-7) over de Messias en Bethlehem. Het enige wat uit die profetie vervuld is, is dat de Messias letterlijk in Bethlehem is geboren; nooit echter heeft Hij Israël van de Assyriërs bevrijd. Als de profeet Joël (2: 28-32) in een oorlogsituatie zijn profetie ontvangt, zal hij nooit verwacht hebben dat dit later de vervulling zou krijgen in de uitstorting van de Heilige Geest op de Pinksterdag; terwijl de tekenen van bloed, rook en vuur op die dag nergens te zien zijn geweest.

Zeker zijn veel beloften van God met de komst van Jezus vervuld, maar als degenen die deze profetieën ontvingen later zouden hebben gezien hoe die beloften in Jezus in vervulling zijn gegaan, zouden ze hun ogen niet hebben kunnen geloven. Totaal anders dan hun voorstelling er van geweest zal zijn. Profetieën blijken vaak meer richtingwijzers te zijn om onze verwachting levend te houden dan ons exact voorzeggen, om niet te zeggen voorspellen, hoe dingen plaats zullen vinden. Vaak zullen we blij kunnen zijn dat beloften niet letterlijk in vervulling zijn gegaan en daarmee een veel grotere strekking hebben gekregen. Een letterlijke vervulling van Amos 9: 11,12 over de vervallen hut Israël, zou niet meer betekend hebben dan dat Israël een grote overwinning zou hebben behaald op Edom. Nu mogen wij er met de uitleg van Leenhouts iets veel groters in zien met zelfs een eschatologische verwachting en uitwerking.

Verhelderend is ook de gedachte dat ‘beelden over elkaar lopen’, waar Vreekamp en Den Hertog van spreken en de ‘telelens’ van Van Bruggen, waardoor hij de toekomst beziet. Het past wel bijzonder bij ‘de bril’ waarmee Leenhouts na zijn onthulling de Bijbel leest. Leenhouts laat ook de letter van de tekst staan, hij verstaat die tekst nu beter, tegelijk leest hij zo boven de tekst uit dat hij sommige dingen weer wél geestelijk ziet. De voeten op de Olijfberg zetten betekent voor hem dat de Heer Zijn vijanden maakt tot een voetbank van Zijn voeten. Dat de Olijfberg splijt betekent volgens hem dat het gericht van God splijt (Zach. 14: 4). Nog meer verhelderend is de gedachte dat God al spreekt met een impressie van de Heilige Geest in ons hart, zoals Bickle zegt en dat wij ons bewust moeten worden van Gods spreken in en door alles heen, zoals Van Niekerk stelt. Leenhouts spreekt zelf steeds van een hoorbaar spreken tot hem; maar in zijn preken deelde hij regelmatig dat God ook tot hem sprak, zoals Bickle en Van Niekerk stelden. Dan is de vraag of God wel echt tot Leenhouts gesproken heeft in ieder geval niet ondenkbaar meer.

5.2.5.1.1. Israël

De profetie van Leenhouts is nog niet zó uitgekomen dat nu al de volheid van de heidenen is ingegaan, dat Israël al een koninkrijk van priesters is voor de rest van de wereld en dat het Evangelie op dit moment aan alle volken verkondigd wordt. In zijn boeken horen we hem weinig over directe vervullingen spreken. Wel lezen we in zijn boek Wedstrijd der altaren dat er voor het jaar 1988 een bepaalde verwachting leefde. Daar wijst Leenhouts er zoals steeds op dat God altijd via de Joodse kalender heeft gewerkt. We hoorden dit al toen we over het Loofhuttenfeest spraken.[662] In Gods weg met Zijn volk zien we dat het getal 40 een heel belangrijk getal is geweest. Het leven van Mozes bestond uit drie keer 40 jaar, Israël zwierf 40 jaar door de woestijn, Jezus is 40 dagen verzocht en verscheen gedurende 40 dagen na de opstanding aan de discipelen, enzovoort.[663]

Leenhouts schrijft dan ‘Het is geen ijdele speculatie als onze verwachting een speciale plaats geeft aan het jaar 1988, dat is veertig jaar na 1948, het jaar van de oprichting van de Staat Israël. In september van het jaar 1988 zal het volgens de joodse jaartelling het jaar 5749 zijn. In bepaalde kringen leeft de verwachting dat 1988 de aanvang moet betekenen van de vrijdagavond der wereldgeschiedenis. Het argument hiervoor in deze joodse mystieke kringen is dan: duizend jaar zijn bij God als één dag en als God de grote wereldsabbat doet aanbreken, zal Hij zich houden aan de weekindeling van de joodse kalender. De sabbat begint met een kwart van de vrijdag getrokken bij de zevende dag. Tel daarom bij 5749 een kwart millennium, dus tweehonderdvijftig jaar, dan krijgt men 5999, het grensjaar van de - zevende godsdag. Het moet hoogst merkwaardig worden genoemd, dat juist veertig jaar na de constituering van de Staat Israël 1988 als ‘grensjaar’ samenvalt met die mystieke verwachting van de vrijdagavond van de wereldgeschiedenis. Geheel hiermee in overeenstemming zijn de woorden waarmee een mens werd aangesproken in 1948: ‘Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel overnemen in wrake en Elia roepen en Mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia. ‘ Wanneer de Here der geschiedenis Zelf het getal veertig systematisch gebruikt bij Zijn heilige ingrepen in het leven van Zijn volk, dan is er een objectief recht ontstaan voor de gelovige om ook voor de toekomst op dit teken ernstig acht te slaan.’[664]

In een persoonlijk gesprek met mevrouw S.B. Leenhouts-Van der Kruijt hierover, vertelde zij dat haar man in zijn preken regelmatig benadrukte dat hij een kentering in de geschiedenis verwachtte. Niet dat prompt na zijn profetie of exact 40 jaar later een knopje om zou gaan en het vrederijk aanbrak. Zo worden dit soort dingen vaak gesteld bij sekten. Volgens Leenhouts zal er echter eerst een kentering komen. Een wereldwijde crisis over de gehele linie; zowel politiek als economisch en geestelijk. Zo’n periode zal best een poos kunnen duren. Een gevleugelde ‘kanseluitspraak’ was vaak: ‘Die bui kan best een poos blijven hangen’. Leenhouts zei altijd: ‘Het wordt steeds erger met Israël, ze moeten eerst opnieuw de woestijn in en dáár roepen naar God.’ Hij sprak er zich niet over uit of dit letterlijk of figuurlijk zou gebeuren. Naar zijn mening zou noch het een noch het ander uitgesloten zijn. In ieder geval zou er volgens hem een situatie voor het joodse volk ontstaan die hen het gevoel gaf weer terug te zijn in de woestijn; letterlijk of in geestelijk opzicht. En in die situatie, zo was zijn overtuiging, zou God opnieuw tot hun hart spreken en hen tot Bruid werven voor eeuwig (naar Hosea 2:13-19).[665] In dat dieptepunt zullen de politieke en geestelijke raderen in elkaar grijpen en dan krijgt de kentering een positieve wending. De lijn gaat omhoog. Dán gaat het allemaal beginnen.[666]

Het jaar 1988 is naast de uiteenzetting in het boek Wedstrijd der altaren en in zijn preken ook aan de orde geweest tijdens de bespreking met de professoren en theologen die daarna de Open appèlbrief aan de Nederlandse Christenheid hebben gestuurd. In zijn antwoord op een vraag van Prof. Dr. B. Goudzwaard hierover zei Leenhouts het zo: ‘Ik verwacht in 1988, 40 jaar na de consolidering van de staat Israël, een dieptepunt voor het joodse volk. En die bui blijft een tijd hangen. En ik verwacht dat tegelijk in de heidenwereld het besef zal groeien: We moeten samen bij Het Kruis terechtkomen en ons laten bundelen in de barmhartigheid Gods, om het vangzeil te spannen vanuit de herstelde éne tafelgemeenschap, het herstelde altaar, dat nu nog in brokstukken ligt, onder een arm joods volk dat zó niet ‘thuis’ komt en dat we eigenlijk naar het Midden-Oosten hebben getrapt. Dat toch Gods volk is.’[667]

De intifada die in december 1987 uitbrak en in 1988 in alle hevigheid doorzette met al zijn afschuwelijke consequenties voor de beide bevolkingsgroepen, heeft Leenhouts gezien als een begin van die neergaande lijn. Voor hem stond onomstotelijk vast dat het joodse volk alleen maar de vrede kan bereiken in hun aanvaarding van Messias Jezus, de Vredevorst.

Deze neergaande lijn verwachtte hij ook voor de kerken totdat ook daar het besef zou doordringen dat er geen eenheid kan worden bereikt, als die niet geworteld is in de eendrachtige erkenning van het kruisoffer van Jezus, het Lam Gods, dat verzoening brengt voor de zonde der wereld. Deze beide ‘raderen’ zullen op een gegeven moment in elkaar grijpen: De onmogelijkheid van het bereiken van vrede voor het verkoren volk zonder de erkenning van hun Messias, én de onmogelijkheid tot het creëren van kerkelijke eenheid buiten de eendrachtige erkenning van het bloed van het Lam om. Herhaaldelijk wees hij erop dat het moment van het in elkaar grijpen van deze raderen, die natuurlijk zijn weerslag zal hebben ook op politiek en economisch gebied, zal komen wanneer de grond zoals in de dagen van Elia, in figuurlijk opzicht ‘bruin gebrand’ is van de ‘droogte’: de grenssituatie. In die situatie verwachtte Leenhouts het ‘Karmelgericht’, waarbij duidelijk zal worden, zowel voor de Joden als voor de christenen, dat de Here alleen God is en Jezus Christus Zijn gezonden Messias.[668]

Leenhouts zei vaak dat hij geen datum bij zijn profetie kreeg. Bovendien kreeg hij woorden die niet eens op één bepaald moment plaats zouden kúnnen vinden. De volheid van de heidenen en het vrederijk, met Israël aan de macht als koninkrijk van priesters en de evangelieverkondiging wereldwijd, dat op zich al zijn dingen die veel tijd (duizend jaar?) vragen.

De vraag of Leenhouts’ profetie uitgekomen is of uitkomt, zou ook omgekeerd kunnen worden: Wat wijst er op dat de profetie niet vervuld gaat worden? Het gaat in Israël nog steeds geen stap vooruit, integendeel zelfs. Omdat ze meer geld hebben dan in 1948, waardoor ze op elke paar meter een soldaat kunnen zetten en een sterke bondgenoot, hebben ze ‘vrede’. De rozen die daar bloeien in de woestijn kunnen moeilijk een vervulling zijn van de profetie: ‘De woestijn zal bloeien als een roos’ (Jesaja 35 en Hosea 14). Echter: elke roos die daar in de woestijn bloeit, bloeit, omdat er uit een slang konstant water drupt. De huidige voortdurende neergaande lijn zou een aanvankelijk uitkomen van zijn profetie te noemen zijn.

J. Hoek schrijft: ‘Zoals God de eeuwen door de zon, de maan en de sterren geeft in vaste ordeningen, zo zal Hij vasthouden aan zijn verbond met Israël.’[669] Voor Hoek is de stichting van de staat Israël in 1948 een teken van de ophanden zijnde wederkomst van Christus. De vijgenboom Israël loopt uit. Als de vijgenboom uitloopt staat de zomer voor de deur.[670] Vanwege de stichting van de staat Israël is in ieder geval een nieuwe doorstoot en doorstroming van de Heilige Geest die tegen het einde van de geschiedenis als een spade regen is beloofd te verwachten. Hoek verwacht ‘een bij Israël inzettende en zich over de volkeren verspreidende wereldwijde opwekking. Als dat gaat plaatsgrijpen, breken de tijden van de verkoeling aan.’ Dan nadert het einde van de lange warme dag van de wereldgeschiedenis en de wederkomst van Jezus komt in zicht.[671] God heeft zijn verbond aan Israël nooit opgezegd. ‘Niet buiten Christus, maar juist in en door Christus zullen de vele beloften die de Bijbel bevat over de heilrijke toekomst van het volk Israël ja en amen blijken te zijn.’[672] Het Bijbelwoord in Romeinen 11: 26 ‘Alzo zal geheel Israël zalig worden’, kan volgens Hoek eveneens wijzen op een tijdsvolgorde en dus temporeel vertaald worden met ‘alsdan’.[673] De christelijke gemeente deelt met Israël in het nieuwe verbond dat God in Jeremia 31 aangekondigd heeft. Met Pinksteren is het onderscheid tussen Jood en heiden op dat punt weggevallen. Beiden delen in dat nieuwe verbond.[674] Heidenen zijn volgens Paulus nu mede-erfgenamen (Ef. 3: 4b,6).[675]

Volgens Hoek is Jezus’ antwoord op de vraag van de discipelen of Hij in hun tijd het koningschap van Israël zou herstellen wel een correctie op het tijdstip en de uitgebreidheid van het koninkrijk van God, maar geen afwijzing van de verwachting voor Israël. Jezus benadrukt enkel Gods recht om Zijn tijden en gelegenheden zelf te bepalen. Wij mogen daar geen puzzelboek van maken. ‘Het Woord geeft signalen en signalementen van de eindtijd. Niet meer en niet minder.’ Ook Hoek spreekt van een geding, een proces dat God met de wereld voert, waarbij de gemeente getuige is. ‘De vraag naar het tijdstip wordt dus beantwoord met het geven van een opdracht, de nog altijd onvervulde taak van de wereldzending. Door middel van het getuigenis van de gemeente zullen de volkeren gaan delen in het heil voor Israël.’[676] Hoek interpreteert de tijden van verademing in Handelingen 3: 19-21 als ‘adempauzes in de barensweeën van de geschiedenis, en in het bijzonder op momenten en perioden in de geschiedenis van het volk Israël na Christus’ eerste komst in deze wereld.’ Er blijft in Handelingen ruimte voor wederopbouw van Jeruzalem. Lucas maakt duidelijk ‘dat Israël zijn tijd nog moet krijgen’.[677]

Paul benadrukt in zijn artikel Terug naar de toekomst: de uitleg van de oudtestamentische profetieën over Israël eveneens de aparte status van het Joodse volk. Bij zijn behandeling van Zacharia 14 over het Loofhuttenfeest schrijft hij: ‘Het Loofhuttenfeest heeft in het NT nog geen nieuwe betekenis gekregen, maar Zacharia profeteert dat dit zal gebeuren.’[678] Paul zegt volledig in de lijn van Brakel en Da Costa te willen staan en een meer letterlijk verstaan van de oudtestamentische beloften er op na te houden.[679] Hij citeert daar ook met volledige instemming Capadose die stelde dat als Israël zich bekeert de hele wereld overstort wordt met het licht van het Evangelie.[680] Paul wijst er op dat de lofzangen bij de komst van de Messias heel concreet waren. Ze spreken in aards concrete zin over bevrijding van vijanden. En de Messias zal terugkomen zodra de blijde welkomstgroet klinkt: ‘Gezegend is Hij, Die komt in de Naam des Heren’. Het was daarom geen wonder dat de discipelen bij Jezus heengaan vroegen naar het zichtbaar worden van Zijn koninkrijk. Hij had daar regelmatig over gesproken.[681] De afwezigheid van de grote tekenen bij de Pinksterdag bloed, rook, vuur uit de profetie van Joël doen een ‘rijkere of completere vervulling verwachten.’ Petrus past daar de woorden van Mozes toe op Christus als de profeet, maar Deuteronomium 18 belooft ons nog méér van die profeet.[682] Paul ziet met á Brakel en Da Costa ook de landbeloften voor Israël in vervulling gaan. Bij het eventueel letterlijk nemen van teksten, zegt Paul, moeten we wel weten wat we doen. We kunnen nooit symbolische taal letterlijk nemen; bovendien moeten we rekenen met de noodzaak van bekering.[683] Beloften blijven conditioneel, voorwaardelijk. We krijgen geen spoorboekje aangereikt, geen blauwdruk. ‘Dit moet ons voorzichtig maken. God heeft ons genoeg geopenbaard om ons te doen beseffen in wat voor tijd wij leven, maar veel te weinig om gedetailleerde tabellen en berekeningen te kunnen maken.’[684] Paul mist in de nieuwe Bijbelcommentaren de rijke inzichten van de theologen uit de Nadere Reformatie.[685] ‘Het is voor de uitleggers van de Bijbel van het grootste belang de eigen tijd te verstaan, om hiermee de gemeenten toe te rusten. Laat er op onderdelen verschillend gedacht worden, het is toch niet goed, dat zoveel van het profetisch getuigenis voor onze gemeenten toegesloten blijft. Velen hunkeren naar geestelijke leiding op dit gebied. Aan ons is de hoge roeping toevertrouwd de Schriften te openen en oude en nieuwe schatten uit te delen. Het is de aantrekkingskracht van de evangelische beweging dat zij ook deze bijbelgedeelten betrekt in haar theologie en dat hierdoor de Maranatha-gedachte sterk gevoed wordt. Wordt het geen tijd dat we heel de Schrift laten spreken? Daarom het pleidooi ‘Terug naar de toekomst’: allereerst te verstaan als een terugkeer naar de exegese van vroeger eeuwen. Maar dan ook - tegenover de rationalistische exegese dat profeten slechts hun eigen tijd interpreteren - als een oproep te aanvaarden dat voorzegging op lange termijn mogelijk is. Want het profetische woord is zeer vast en wij doen wel daarop acht te nemen als op een licht, schijnende in een duistere plaats (1 Petr. 1:19).’[686]

5.2.5.1.2. Wereldraad van Kerken

Leenhouts ontving in 1948 bij de oprichting van de Wereldraad van Kerken de woorden ‘Neen, Ik zal de antichrist de eer niet gunnen Mijn volk bijeen te drijven, maar Ik zal dit doen door de zweepslagen van Mijn Woord.’ Leenhouts begreep hieruit dat de oprichting van deze Wereldraad niet het werk van God kon zijn vanwege de te smalle en vage basis van de Raad. Hij bedoelt daarmee dat van de deelnemende kerken enkel gevraagd werd Jezus Christus te aanvaarden als onze God en Heiland. Deze Jezus wilde zijn ‘kinderen’ niet bijeenbrengen door middel van een vage, volgens die woorden ‘antichristelijke’ Wereldraad van Kerken. Eenheid van Gods kinderen kan er alleen komen via de aanvaarding van het verzoenend kruisoffer van Jezus. Is die basis er niet en wordt dát van de deelnemende kerken niet geëist, dan kan de Wereldraad nooit het werk van God zijn; integendeel, dan is hij het werk van de antichrist.

In hoofdstuk 4 (4.1.4.1) lazen we: ‘De ontvangen profetie haalde een dikke streep ‘door al de oecumenische verwachtingen die ik tot op dat moment koesterde.’[687] De Here liet mij zien, hoe de satan een greep deed naar het sterk ontwaakte eenheidsverlangen in de christenheid van de twintigste eeuw, ten einde dit eenheidsverlangen, met alle goede en kwade intenties erbij, zodanig te kanaliseren en te exploiteren, dat zijn einddoel: de uitroeiing van alle geloof in Jezus Christus, kan worden bereikt.’[688] De reden voor deze ‘goddelijke correctie ‘ is volgens Leenhouts de veel te smalle basis van de Wereldraad en de vrijzinnigheid. De Raad is niet gegrond op een ‘confessionele hoeksteen’. Onbeperkt is daarom ruimte gegeven aan het interpretatie-subjectivisme en zo werd de valse synthese officieel gesanctioneerd.[689]

Hoe is het verder gegaan met de Wereldraad van Kerken?

De materie van de Wereldraad van kerken is te breed om in ons onderzoek uitvoerig aan de orde te stellen. Bovendien is de Wereldraad van kerken nog volop in beweging. Daarom beperken we ons tot een aantal fragmenten, die ons een indruk, een impressie geven.

Op 16 November 2002 ‘kopt’ het Nederlands Dagblad met ‘Ooit werd hij beschouwd als een verschijning van de antichrist, nu is hij vergeten en in verval: de Wereldraad van Kerken. Het symbool van de wereldwijde christelijke oecumene lijdt onder een machtsstrijd tussen Orthodoxe kerken uit Oost- Europa en protestantse kerken uit het Westen. Een belast verleden, waarin de Raad het communisme naar de ogen zag, ondermijnt de geloofwaardigheid. De zwanenzang zet aanstonds in.’[690]

Bouwman verduidelijkt in dat artikel dat met de Orthodoxe kerken onder andere bedoeld wordt de ‘Russisch-Orthodoxe kerk, de Servisch-Orthodoxe kerk, de Bulgaars-orthodoxe kerk, etc.’ Deze Orthodoxe kerk is ontstaan na het conflict met de paus van Rome in 1054 en ziet zichzelf ‘als de enige, heilige, apostolische kerk, die bestaat sinds de grondlegging van de christelijke kerk.’ Toen deze orthodoxen in 1961 tot de Wereldraad toetraden is er een nieuwe grondslag gekomen. De deelnemende kerken moesten voortaan Jezus als God en Heiland belijden en ‘daarom samen hun gemeenschappelijke roeping trachten te vervullen tot eer van de ene God, Vader, Zoon en Heilige Geest’. Hoewel deze nieuwe basisformule in de richting wees van de Orthodoxen, schrijft Bouwman, ‘in de praktijk voer de Wereldraad een linkse, radicale koers.’ ‘Eindjaren zestig werd het Geneefse hoofdkantoor kraamkamer van moderne theologieën, zoals de theologie van de revolutie en de theologie van de bevrijding.’ Binnen de Wereldraad wilde men ook luisteren naar andere religies ‘om Christus te leren kennen.’[691]

Ook anderen hebben ten aanzien van de Wereldraad het woordje antichrist laten vallen. Direct bij de aanvang deed dat in ons land de Vrijgemaakt Gereformeerde C. van der Waal. In 1991 vroeg C. Graafland zich af of de Wereldraad Christus diende of de antichrist en noemde J. van der Graaf ‘de Wereldraad potentieel antichristelijk’. In Duitsland sprak ook P. Beyerhaus van het ‘potentieel antichristelijk karakter van de Wereldraad’.[692] Dit antichristelijke kreeg wel bijzonder gestalte toen communistische invloed de Wereldraad binnendrong. Deze communistische invloed kwam, paradoxaal, mede door de toetreding van de Orthodoxen. Van huis uit hadden deze Orthodoxen niets met sociale en politieke actie. Die theologie kenden zij niet. Hun theologie omvatte alle christelijke dogma’s van voor 1054. Zij dankten hun bestaan echter wél aan hun loyaliteit aan het communistische ideaal van de wereldrevolutie. Geen verzet of zelfs openlijke instemming met de regering was de garantie om in hun land christen te mogen zijn en hun kerken te onderhouden. De Orthodoxen waren hierdoor gewend om aan de leiband van hun communistische regeringen te lopen. Mede via deze Orthodoxe kerken drongen communistische machthebbers door in de Wereldraad van Kerken.[693] Mede via deze Orthodoxe kerken kon bijvoorbeeld dictator Milosevic in Servië zijn gang gaan. De Servisch-Orthodoxe kerk bestond bij de aanvaarding van het bewind van deze dictator en de Wereldraad kon zijn handelwijze niet veroordelen, omdat deze kerk lid was van de Wereldraad.[694] Op de Assemblee van Nairobi in 1975 ‘werd met steun van de Orthodoxe kerken een resolutie aangenomen, die financiële steun beloofde aan bevrijdingsbewegingen in zuidelijk Afrika.’ ‘De Russische, Oost-Duitse en Tsjechische geheime diensten waren aanwezig op alle bijeenkomsten van de Wereldraad, als ‘tolk’, ‘journalist’, ‘adviseur’ of ‘waarnemer’.’ ‘Alles wat de Wereldraad over het stalinistische regime van de Roemeense dictator Ceaucescu zei, werd bepaald door de Roemeense geheime dienst Securitate. Volgens de Russische dissident Gleb Jakoenin was de leiding van de Russisch-Orthodoxe kerk merendeels in dienst van de KGB.’[695] Victor H. Huitink uit in zijn artikel Dialoog Kerken-Marxisme gevaarlijk nog altijd zijn grote moeite met die handelwijze.[696] Inmiddels zijn de orthodoxen van deze communistische leiband bevrijd en nemen zij de gelegenheid om hun eigen opinies naar voren te brengen zoals hun visie op de vrouw in het ambt, gezamenlijke vieringen van het Avondmaal waar zij grote moeite mee hebben, evenals de vermenging van godsdiensten en praktisering van de homoseksualiteit. Het resultaat is dat sommige radicale feministes uit de Raad zijn gestapt, gezamenlijke vieringen van het Avondmaal verleden tijd zijn, men kent nog enkel ‘gezamenlijke gebedsdiensten zonder status’ en besluiten ‘worden niet meer genomen bij meerderheid van stemmen, maar bij overeenstemming, wat in het voordeel van de Orthodoxen is. Zij zijn doorgedrongen in de leiding’. De voorzitter van de Wereldraad was de Libanees Aram I.[697]

5.2.5.1.2.1. Kritiek

In de loop van de járen kwam steeds meer kritiek op de Wereldraad. Er kwam kritiek over het steunen van bevrijdingsbewegingen, over het zwijgen ten aanzien van het communisme en het aan de leiband lopen ervan en de verdrukking van christenen elders in de wereld. Niet dat de Raad luisterde. In 1994 ‘stelde de Servisch-orthodoxe patriarch Pavle zich onomwonden achter de etnische zuiveringspolitiek van de Bosnische Serviërs. En weer zweeg de Wereldraad.’[698] Kritiek kwam er ook vanwege het overwegend horizontale karakter van de Wereldraad. J.E. Hopman schreef: Het was de bedoeling dat kerken elkaar zouden bij staan op het gebied van geloofsbeleving, zending en sociale gerechtigheid, maar de plank sloeg door naar ‘sociale gerechtigheid’.[699]

Het stak R. Fernhout dat de secretaris generaal van de Wereldraad Konrad Raiser, die in de zomer van 1998 de kernproeven van India en Pakistan afkeurde, dit enkel deed op humanitaire principes. ‘Op 13 mei jl. schreef de secretaris generaal van de Wereldraad van Kerken, dr. Konrad Raiser een brief aan de eerste minister van India, Atal Bihari Vajpayee. Wanneer we letten op de datum, kan de inhoud van de brief geen verrassing zijn. Dr. Raiser spreekt de verontrusting van de Wereldraad uit over de door India gehouden kernproeven op 11 en 12 mei. Raiser heeft er geen gras over laten groeien! India wordt in deze brief stevig onder handen genomen. “Het heeft”, aldus Raiser, “zijn reputatie van een wijze en bezonnen redelijkheid in internationale zaken bezoedeld” en “zijn vertrouwen gesteld op wapens van massale en onderscheidsloze vernietiging in plaats van op de subtiele kunst van het staatsmanschap om zijn wijsheid te tonen.” Raiser besluit zijn brief met een oproep aan India om terug te keren naar zijn nationale erfgoed van redelijkheid en actieve geweldloosheid. Het is nog niet te laat. Ik kan me voorstellen dat de eerste minister van India zich afvraagt waar de Wereldraad van Kerken zich eigenlijk mee bemoeit. Namens wie of wat en met welk gezag deelt de Wereldraad deze forse vermaning uit? Het antwoord lijkt voor de hand te liggen: Namens de christelijke kerken! Maar waaruit blijkt dat dan? Vajpayee kan het alleen afleiden uit het brievenhoofd en de ondertekening. Alles wat daar tussenin staat had net zo goed geschreven kunnen zijn door een vertegenwoordiger van een of andere humanistische wereldorganisatie. Iedere verwijzing naar het christelijk geloof ontbreekt. Het woord ‘God’ komt er niet in voor. Ruim veertien dagen later kon Raiser een tweede brief schrijven, ditmaal aan de eerste minister van Pakistan, Mohammed Nawaz Sharif, nadat zijn land kernproeven had gehouden op 28 en 30 mei. Ook Pakistan krijgt er duchtig van langs. De brief ademt dezelfde geest als het schrijven aan de eerste minister van India en uit niets blijkt dat dit de Geest van het Evangelie is. Het is bepaald wrang en onthutsend om te merken, dat met betrekking tot deze kernproeven God wel genoemd is, maar dan niet door Konrad Raiser, maar door de Pakistaanse eerste minister. Nawaz Sharif sprak openlijk zijn dank aan God (Allah) uit voor de geslaagde kernproef. Dat de Wereldraad van Kerken terecht zeer verontrust is, behoeft geen betoog, maar wel moet de vraag gesteld worden of hij zich op deze wijze de profetenmantel om mag hangen. Kan hij in zulke bloedernstige zaken vermaningen uitdelen, zonder met ook maar één woord te verwijzen naar de Heer van de Kerk? De overweging dat er anders niet meer naar hem geluisterd wordt, is niet steekhoudend, want dat gebeurt ook nu niet.’[700]

Dit horizontale karakter naast het wijden van vrouwen tot priester, militant feminisme, verdwijning van het zondebesef, houding van de wereldraad ten opzichte van de praktisering van de homoseksualiteit, houding tegenover abortus, in de ogen van de Orthodoxen Westers-protestants-activistische inslag en het vermengen van godsdiensten dreef de orthodoxen in de zomer van 1998 bijeen om zich openlijk af te vragen of zij nog wel verder wilden met de Wereldraad. Op de Assemblee van Canberra in 1991 had Professor Chung Hyun Kyung in haar toespraak het christelijk geloof op één lijn gezet met het heidens sjamanisme. Deze vrouw zou nu in 1998 met een healing act komen.[701] De orthodoxen kwamen ervoor samen in Thessaloniki.[702]

Fernhout schreef: ‘Ondertussen wordt de Wereldraad geconfronteerd met het gevaar van ‘kernsplitsing’ in eigen gelederen. De oosters-orthodoxe kerkfamilie (de Orthodoxe Kerken van Rusland, Griekenland en elders, met tezamen meer dan driehonderd miljoen leden!) dreigt af te haken. Er heerst binnen deze kerken grote verontrusting over de huidige koers van de Wereldraad. Een (verlicht) protestantisme geeft, aldus de oosters-orthodoxe kerken, binnen de Wereldraad de toon aan. Daarbij zouden wezenlijke opvattingen van de Oosterse Orthodoxie aangaande kerk, eredienst en ambt (o.a. priesterschap alleen voor mannen) in het gedrang komen. Bovendien zou de Wereldraad in zijn optreden naar buiten al te zeer gericht zijn op het ‘wereldse’ heil zonder de verbinding met God. Gezien beide boven aangehaalde brieven, kunnen we ons hier wel iets bij voorstellen. De orthodoxen ergeren zich ook aan de vrije opvattingen van velen binnen de protestantse kerken aangaande sexualiteit, abortus en dergelijke. Zulke opvattingen worden verdedigd, aldus de orthodoxen, met een beroep op de ‘rechten van de mens’. De Orthodoxie wil aan deze rechten niet tekort doen, maar evenmin zich laten beletten om duidelijk te stellen dat bepaalde levensstijlen en praktijken waarvoor men zich op de ‘rechten van de mens’ beroept, in strijd zijn met Gods verordeningen. De zaak is hoog opgelopen. Onlangs werd te Thessaloniki, in Griekenland, een conferentie gehouden van orthodoxe kerken. De conferentie gaf aan de afgevaardigden van de Orthodoxe Kerken naar de komende bijeenkomst van de Wereldraad van Kerken te Harare (Zimbabwe) twee aanbevelingen mee die er niet om liegen. De eerste luidt: Neemt niet aan de stemmingen deel, tenzij er zaken aan de orde zijn die rechtstreeks de Orthodoxie betreffen. De inhoud van de tweede is: Doet niet mee aan gemeenschappelijke erediensten en gebedsbijeenkomsten. De aanbevelingen konden voor de Wereldraad niet op een ongelegener moment komen. Juist in Harare immers hoopt men te gedenken en vieren dat de Wereldraad van Kerken vijftig laar geleden, te Amsterdam, werd opgericht. Van het begin af aan hebben Orthodoxe Kerken meegedaan in de Wereldraad (overigens wel met het argument dat zij dwalende medechristenen moesten laten kennismaken met het ware, orthodoxe geloof). Het hoogtepunt vormde de bijeenkomst te New Delhi (1961), waarop de Russisch Orthodoxe Kerk toetrad (de grootste van de deelnemende kerken).’[703]

Fernhout sluit dan af met de vraag: ‘Zullen de orthodoxen nu de positie van deelnemers verruilen voor die van waarnemers of wellicht van buitenstaanders? Er is in ieder geval reden genoeg voor de Wereldraad om zich diepgaand te bezinnen op de bezwaren van de orthodoxen, welke niet geheel uit de lucht gegrepen zijn.’ Op 12 december 1998 laat de Bulgaars-Orthodoxe Kerk weten dat zij definitief uit de Wereldraad stapt. Eerder stapte de Georgisch-Orthodoxe Kerk al op.[704]

5.2.5.1.2.2. Nabloei

De Wereldraad van kerken is veel van zijn enthousiasme van 1948 verloren. Men zegt wel dat de Raad in zijn nabloei is gekomen, in een impasse. Er is wel meer contact gekomen, maar niet meer eenheid.[705] Daarom kon het 50 jarig bestaan op 19 september 1998 in Amsterdam, de plaats waar hij eveneens werd opgericht, maar sober gevierd worden. R. Sikkema schrijft: ‘Van de hooggestemde idealen waarmee de organisatie werd opgericht, is na vijftig jaar bitter weinig terechtgekomen.’ De herdenking kreeg meer een karakter van bezinning, dan van feestelijke terugblik. Deze herdenking tijdens een reeks bijeenkomsten moest uitlopen op de Assemblee in Harare, Zimbabwe, van 3 tot en met 14 december. Een aantal van degenen die in 1948 toetrad, keert de Raad nu de rug toe. De Raad kan uit deze impasse komen, zegt Sikkema, als hij zich weer concentreert op een van zijn hoofdtaken ‘het leiden van hun leden tot Christus. Je kunt een heleboel goede woorden over het afbreken van onrechtvaardige machtsstructuren zeggen, maar als Christus in dat verhaal ontbreekt, ben je het meest wezenlijke van je kerk-zijn kwijt.’ De Wereldraad moet zijn geboortepapieren weer eens gaan lezen. Dat is ontdekken dat de Raad ooit ontstaan is in kringen van zending en evangelisatie; kringen die verkondigden dat Jezus de Christus is. B. Plaisier zei ditzelfde daarvoor al in Trouw.[706]

Grote hoop was er op de vergadering van Harara en 1998. Tevoren werd gezegd dat deze vergadering een verandering zou brengen. ‘Deze Assemblee zal een keerpunt betekenen’, zei Aram I de voorzitter van de wereldraad. Het thema was ontleend aan het Jubeljaar zoals dat in Leviticus 25 staat. ‘Turn to God! Rejoice in Hope!’. De bedoeling van het Jubeljaar is: opnieuw beginnen, terugkeren naar God, zich met Hem verzoenen; terugkeren ook tot de naaste, afgenomen land teruggeven aan de oorspronkelijke familie, slaven moeten worden vrijgelaten en men moet voor alles blij zijn en zingen tot eer van God. Zo wilde de Assemblee deze dingen ook centraal stellen. Mensen moesten weer leren nederig te zijn, opener naar elkaar en God meer z’n gang laten gaan. Het thema van de Assemblee stelde er indirect de eigen moeilijke financiële positie mee aan de orde.[707]

Een keerpunt zou de Assemblee ook brengen, omdat meer en meer de ogen opengingen dat niet langer de protestanten van het rijke Westen de dienst uit konden maken: ‘De toekomst van de oecumenische beweging in de 21ste eeuw zal grotendeels worden beslist in Afrika’, maar ook in Latijns-Amerika. Tevens werd gesteld dat de kerk van de toekomst ‘evangelicaal van kleur’ zal zijn. Op grond van deze komende verandering was hier en daar het pleidooi te horen dat de Raad zich naast het sociale aspect weer moest richten op zending en evangelisatie: Worden, zoals de kring waaruit hij ontstaan is. In een op de Assemblee uitgereikte folder riepen 18 evangelische vooraanstaande afgevaardigden de vergadering hiertoe op.[708]

De mooie verwachting eindigde in een kille werkelijkheid. Op de Assemblee werden boeddhistische gasten uit Japan verwelkomd als ‘vertegenwoordigers van een levende religie’.[709] Hield de Japanse Professor Koyama een bezielend betoog over de ‘rennende God’, die als de Vader van de verloren zoon zijn kinderen tegemoet holt en naar wiens voorbeeld wij ons in liefde dienstbaar moeten opstellen in de leniging van de nood van armoede, racisme en machinegeweren - de feministisch theologe W. Deifelt (Brazilië) verengde de betekenis het Griekse woordje metanoia tot: bekering tot de naaste. Volgens haar had het profeteren in de kerk plaatsgemaakt voor profileren en samenwerken voor competitie. Zwak was tijdens deze vergadering het optreden van de Orthodoxen, die in alles een flinke vinger in de pap wilden hebben en tegelijk de sessies onregelmatig bezochten. Toen het thema ‘bekeer u tot God en verblijd u in de hoop’ aan de orde was, waren ze er; toen er gesproken werd ‘over sociaal-politieke aangelegenheden’ bleven ze weg. Deze opstelling bevreemdde de voorzitter Aram I en hij vroeg hen voortaan mee te doen ‘in dialoog, actie en volwaardige participatie.’[710]

In de verklaring over de status van Jeruzalem kwam de raad niet verder dan te zeggen dat de heilige plaatsen in Jeruzalem beschermd moeten blijven en dat Jeruzalem een stad is ‘waarin alle godsdiensten dezelfde rechten hebben’. Jeruzalem is een wereldstad en ‘symbool van de belofte van Gods aanwezigheid.’[711] Er viel geen enkel woord over Jeruzalem in het licht van Gods beloften, zei Plaisier. Verder durfde de Wereldraad geen uitspraak te doen over polygamie en, dialoog en elkaar in z’n waarde laten, stond hoger op de agenda dan de verkondiging van het Evangelie en de klacht bleef: ‘een kleine minderheid deelt de lakens uit’.[712]

Als resultaat van deze Assemblee is te noemen dat er een ‘Forum’ kwam voor ontmoeting met Evangelische en Rooms-Katholieke christenen, er kwam een commissie om de problemen met de orthodoxen op te lossen, de raad ging zich sterk maken om schulden van de arme landen te laten kwijtschelden en beloofde te strijden tegen schendingen van mensenrechten.

Blij met deze Assemblee waren onder andere Nelson Mandela en Albert van den Heuvel. Mandela zag duidelijk vooruitgang op het gebied van vrede, mensenrechten, democratie en economie. Van den Heuvel noemde het een teken van grote vitaliteit dat de orthodoxen binnen het kamp waren gebleven, vrouwen een sterkere bijdrage hadden gekregen, Mandela met zoveel gejuich onthaald was en president Mugabe van Zimbabwe, de gastheer nota bene, als geen ander staatshoofd ooit zó aangepakt was. De Nederlandse theologe Wies van Houweling noemde de relatie verticaal en horizontaal tijdens de Assemblee bijzonder indrukwekkend en stelde: ‘Niemand die hier geweest is, is dezelfde gebleven.’[713]

Minder blij was K. Blei, die de Raad beschuldigde van vaagheden. Hij vond de forum veel te vrijblijvend en de orthodoxen vroegen teveel aandacht. Zijn algehele indruk was: ‘Futloosheid en inspiratieloosheid. We waren te veel bezig met onszelf.’ Het stoorde 46 evangelische kerkelijke leiders uit 23 landen dat in de slotverklaring van de Wereldraad de naam Jezus ontbrak, dat de betekenis van het gezin niet aan de orde was gekomen en de op de Bijbel georiënteerde seksuele ethiek; blij waren ze met het komende forum, de ijver om straatarme landen hun schulden kwijt te schelden en de solidariteit met de stemlozen in de wereld. Zij benadrukken nogmaals dat niet alleen belangrijk is verbetering van persoonlijke levensomstandigheden, maar ook persoonlijke bekering van ieder mens.[714]

5.2.5.1.2.3. Beoordeling

Wanneer wij op grond van bovenstaande impressies de weg die de Wereldraad van Kerken de geschiedenis door ging, vergelijken met wat Leenhouts hierover ontving en er zelf van zei, moeten we stellen dat hij niet ver van de waarheid is geweest. Zeker heeft de Wereldraad goede dingen gedaan en nog. We noemen dan het aan de orde stellen van schendingen van mensenrechten, het aanspreken van onderdrukkende heersers in de wereld en het zoeken van bevrijding voor mensen die gebukt gaan onder onderdrukkende regimes. Dit is onomwonden iets waar het Evangelie daadwerkelijk toe oproept.

Zo was nog in april 2002 positief te noemen dat een delegatie van hen naar Jeruzalem ging, om daar de vredesactivisten van zowel de Israëliërs als de Palestijnen te bemoedigen en beide strijdende partijen opriepen tot vrede.[715] En dat men zich beijverde dat er in de ‘Verklaring van Europa’ kwam staan dat het christendom de wortel van Europa is en daarmee niet op één lijn stond met andere godsdiensten.[716] Hoffelijk is ook dat men in de zomer van 2003 openlijk erkend heeft dat men in de ‘Koude Oorlog’ grote fouten heeft gemaakt en daarmee ‘dissidenten als Charta ‘77 in Tsjechoslowakije en Solidarnosc in Polen niet erkend en deze strijders voor de mensenrechten’ (maar ook de ‘West-Duitse kerken’) ‘niet ondersteund’ heeft.[717] Niet begrijpelijk is dan dat men aan de eis van president Mugabe van Zimbabwe toegaf, toen hij stelde dat er bij de oecumenische waarnemers bij de verkiezing in het voorjaar van 2002, ‘geen inwoners van EU-landen’ bij mochten zijn.[718]

Maar de Raad liet erg vaak het allerbelangrijkste van het Evangelie liggen: De verzoening door Jezus Christus. Dat Hij de grote Bevrijder is én dat Hij alleen bevrijding kan brengen door eerst harten van mensen te bevrijden. Ronduit kwalijk is te noemen het heulen met het communisme. Dat was daadwerkelijk heulen met de antichrist en zó kan het Koninkrijk van God nooit op aarde komen. Als deze strekking verborgen zat in die woorden van de Heer aan Leenhouts, dan is dat een vervulling van zijn profetie te noemen.

K. Runia noemt het een zwakte van de Wereldraad dat hij nooit gesproken heeft over wat in onze tijd ketterij zou zijn; ketterij op het gebied van de christelijke leer. De Raad sprak wel van ketterij op ethisch gebied. Runia wijst dan op de apartheid; die werd door de Raad wél als ketterij aangewezen. Nooit wees de Raad iets aan over ketterij in iemands theologie: ‘Is orthopraxie in de Wereldraad dan toch belangrijker dan orthodoxie?’ Runia heeft bij de Wereldraad ook vragen over de eschatologie: Hoe denkt men dat het koninkrijk van God op aarde komt? Door middel van ons menselijk handelen of doordat God het Zelf uit de hemel hier neer doet dalen?[719]

Runia, maar ook Leenhouts hebben gelijk. Wij kunnen de wereld nooit verbeteren; met geen enkel ‘isme’. Dat hebben velen geprobeerd, ook binnen de Wereldraad van Kerken. Dat blijft in deze zondige wereld echter, hoe goed bedoeld ook, dweilen met de kraan open. De wereld verbeteren en vernieuwen kan alleen via Hem, die Zelf beter en werkelijk nieuw is.

De Wereldraad heeft geen eenheid van kerken gebracht. Bij de oprichting in 1948 verzuchtte Visser ‘t Hoofd: ‘Bijna alle kerken zien zichzelf als de ware kerk’. Hopman stelde in 1998 dat daar na 50 jaar niks in veranderd was. Velen zeiden dat met hem.[720] De onderlinge verdeeldheid komt wel treffend uit in het niet samen Heilig Avondmaal kunnen vieren. Trouw schreef: ‘Frustratie over rem op oecumenische vieringen.’[721] Deze kloof tussen de kerken was mede groot vanwege de ‘argwaan’ die de orthodoxen ‘jegens de Wereldraad’ hebben.[722] Dat was dan ook de reden waarom secretaris-generaal (Keniaan) Samuel Kobia het streven naar eenheid tot de ‘hoge prioriteit’ van zijn werk had uitgeroepen.[723] Na 60 jaar klinkt openlijk de vraag of de Wereldraad zal blijven bestaan. Dit mede vanwege grote financiële problemen.[724] Als de geloofsbasis niet boven het humane uitkomt zijn we er net zo mee gesteld als met de Verenigde Naties. Die beloofde immers ook het goede te zoeken voor ieder volk en individu.

De eerlijkheid gebiedt tevens te zeggen dat er in de kleine oecumene van de International Council of Christian Churches (I.C.C.C.), de Gereformeerde Oecumenische Raad (GOR) en de International Council of Reformed Churches (ICRC) weinig méér terecht gekomen is.

Tijdens de viering van het vijftigjarig bestaan van de I.C.C.C. zei J. Maris dat de I.C.C.C. niet langer ‘tegen windmolens’ moet vechten. ‘De oecumenische beweging, waar de I.C.C.C. al vijftig jaar onversaagd tegen strijdt, is niet meer actueel, het vuur ervoor is gedoofd’.[725] De realiteit echter dringt de vraag op of er bij de I.C.C.C. zélf nog wel vuur is. De ruim 700 splinterkerkjes hangen als los zand aan elkaar. De pers meldt alom innerlijke conflicten. Bij de Wereldraad wil de secretaris-generaal nog werken aan de eenheid. Die wil zal er bij de I.C.C.C. beslist bestaan; de pers vermeldt hem helaas niet. Zowel de leiding als het aantal lidkerken brokkelt af. In ons land is alleen nog de Molukse evangelische kerk lid en ook daarvan zegt men voor zolang als het nog duurt.[726] Het Reformatorisch Dagblad citeert op 25 mei 2001 een woordvoerder van de ‘United Presbyterian Church van Pakistan’: ‘Het noemen van 750 lidkerken is een valse bewering. De I.C.C.C. functioneert in werkelijkheid niet.’[727]

Terecht zei J. van der Graaf: ‘De Wereldraad mag dan het voorbeeld van bijbelse oecumene niet hebben gegeven, een overtuigend beter alternatief heeft zich niet voorgedaan, zeker niet in de gereformeerde wereld. Waarom eigenlijk niet? Het is kennelijk ook geen hoogtij in de gereformeerde ‘wereld’.’[728]

Eigenlijk zijn we toe aan een nieuwe Wereldraad van Kerken; een Wereldraad die werkelijk de dingen gaat aanpakken naar Gods bedoeling met mens en wereld. In ons slothoofdstuk willen we laten zien dat de profetie van Leenhouts er een aanzet toe kan geven. Wij kunnen daarom van harte instemmen met wat Wentsel schrijft: ‘De voornaamste taken van de WVK zijn om het podium en het klankbord van de vele heterogene kerken te zijn in de wereld; om het gemeenschappelijke belijden in iedere nieuwe wereldcontext onder woorden te brengen; om voor het front van de Verenigde Naties stem te geven aan het getuigenis namens en aangaande de Christus, zijn beloften en geboden; en ten laatste om te werken aan een grotere eenwording van de lidkerken zonder enige positie aan te tasten of de eenwording daarvan te forceren.’[729] De Heer zal zijn volk Zélf bijeenbrengen met Zijn Woord.

Conclusie

De profetie van Leenhouts valt naar ons gevoel binnen het criterium over het uitkomen van een profetie. Leenhouts zelf heeft het als een bevestiging van zijn profetie gezien dat toen hij buiten het kerkverband kwam, al die járen in zijn levensonderhoud is voorzien. Hij kreeg tevens wonderen op zijn prediking en uit het hele land kwamen mensen naar zijn samenkomsten die zijn boodschap als woorden van de Heer ontvingen. Eerder vernamen we dat over de gehele wereld nóg wekelijks volgelingen samenkomen. Zij beluisteren zijn preken en vieren samen Heilig Avondmaal.

Een vervulling is ook te noemen dat het in de wereld, inclusief Israël, gegaan is zoals Leenhouts voorzag. Israël is nog net zo vogelvrij als in 1948; terroristische aanvallers vernietigen dagelijks de beschaving én de wereldvrede. Het machtigste land ter wereld, de Verenigde Staten van Amerika, moet overal in de wereld (s)pionnen hebben om de wereld in toom te houden en kwaad in de kiem te smoren. ‘De bui hangt al een hele poos’, zei Leenhouts, ‘Israël moet eerst de woestijn weer in en dáár gaan roepen naar God.’ Die woestijn is niet ver weg meer, maar als Israël dáár roept, gaat het gebeuren.

Voor de Wereldraad van Kerken geldt hetzelfde. Zijn mening over de Wereldraad is de járen door niet veranderd. In zijn laatste boek schrijft hij daar net zo over als in het eerste.[730] In hoofdstuk 4.1.4.1. zagen we dat Leenhouts de vrijzinnige theologen voorhield dat ze konden rekenen op ‘een Karmelgericht van de Heilige Geest’. In dat gericht zal blijken of er vuur komt op een altaar zónder het bloed van Het Lam of op een altaar waar dat bloed van Het Lam niet (meer) ligt. In ieder geval is dat vuur op het altaar van de Wereldraad van kerken (nog) niet gekomen. Op 13 augustus 2003 lezen we onder de kop Wereldraad denkt over nieuw elan dat de idealen waarmee de Wereldraad van Kerken in 1948 is gestart ‘veel mensen nu niet meer kan boeien.’ Er is een roep om een nieuwe koers.[731] Leenhouts’ ijver was elkaar als kerken te vinden aan de voeten van het kruis - daardoor weer uitkomen bij de hoogten van Pasen en Pinksteren - en samen zó één worden dat het Heilig Avondmaal gevierd kan worden. Dat gezamenlijke Avondmaal is bij de Wereldraad inmiddels verleden tijd.

5.2.6. Profetie moet stichten

De deputaten bedoelen hiermee dat als de Heer woorden aanreikt, dit altijd woorden zijn, die tot opbouw dienen. Daarom stellen zij: ‘Aan de vruchten kent men de boom.’ Dat geldt zowel voor de profeet als voor de gemeente. Wat levert deze profetie de gemeente op? Maar ook hier is alles niet meteen duidelijk: ‘Ook van dit criterium kan men zeggen dat het tijd veronderstelt. Het is niet altijd onmiddellijk helder, wat sticht en wat de gemeente dichter bij het heil van Christus brengt. Wijsheid en voorzichtigheid zijn deugden die de omgang met verschijnselen van profetieën, ingevingen en visioenen moeten begeleiden.’[732]

Bij het toetsen van een profetie hoort ook het toetsen van de profeet zelf, lazen we. Toen Leenhouts in 1948 zijn profetie ontving, was hij een onbesproken, getrouw dienaar van Gods Woord en een pastor die zijn gemeenteleden, met gevaar soms voor eigen leven, onvermoeibaar begeleidde. Leenhouts heeft er recht op gehad om toen en in die hoedanigheid getoetst te worden.

Er kwamen wel problemen nadat Leenhouts zijn profetie ontvangen had. Het heeft hem uiteindelijk zelfs buiten het ambt gebracht.[733] Dit kan als oorzaak hebben dat iemand die zoiets groots gezien heeft, daardoor zó gedreven is geworden, dat hij er niet van zwijgen kon. We kunnen dit bijvoorbeeld merken als Leenhouts in Soest gevraagd wordt een brief te schrijven naar de Gereformeerd Vrijgemaakte kerkenraad daar. Prompt komen woorden uit zijn profetie op papier: Jullie hebben profetisch gestotterd, enzovoort.

Dit soort moeiten kunnen er echter ook gekomen zijn, omdat de gemeenten, kerken, niet ontvankelijk waren voor Leenhouts profetie. Zijn eigen Gereformeerde Kerken waren toen in een heftige kerkstrijd verwikkeld en wie was toen écht bezig met Israël? Israël en die oude beloften van God werden in zijn kerk nog ‘geestelijk’ verstaan. Het is in de geschiedenis van Gods volk vaak gebeurd dat de boodschap van een profeet haaks stond op de leefwereld van de mensen waar die boodschap voor was. Wie wilde de boodschap van Jeremia (20: 7-18) horen en van Amos (7: 10-17)? Absoluut wáár was de boodschap van Stefanus (Hand. 7), maar toen het volk zijn boodschap hoorde ‘sneed het hun door het hart en zij knersten de tanden tegen hem’ (Hand. 7: 54). Een profeet heeft vaak een moeilijk, eenzaam leven en vol pijn, lazen we.

Naar het genoemde criterium van C. van der Kooi[734] is te zeggen dat hij nooit mensen aan zich heeft willen binden. Hij wees niet naar zichzelf, maar naar de Heer. Nooit heeft Leenhouts ook een eigen gemeente willen stichten. Voor hem was er maar één kerk. Dat was de wereldwijde Kerk die zich schaarde rondom het bloed van Jezus het Lam Gods. Deze Kerk heeft hij naar eigen zeggen, enkel méé willen stichten, mee willen bouwen. Nadat Leenhouts in 1958 zijn ambt van predikant in de Gereformeerde Kerken had neergelegd, was hij nog een aantal járen godsdienstleraar in Amsterdam. In die periode werd hij regelmatig uitgenodigd om te preken in evangelische kringen, onder andere in Pinkstergemeenten. Uiteraard zweeg hij daar niet over wat hem in 1948 was overkomen. Daar kwam bij dat hij de overtuiging had dat, waar de kerk haar taak om profetieën te toetsen, zoals in zijn geval niet nakwam, nu het ‘ambt aller gelovigen’ in werking mocht treden.

Toen hij uiteindelijk in vrijheid ging spreken, ontstond er een groep gelovigen om hem heen, die deze taak ernstig nam en hem steunde om zijn bediening te kunnen uitoefenen. Deze groep werd door hem ‘introductiegemeente’ genoemd, namelijk om zijn boodschap te helpen introduceren in breder verband.[735] Een andere betekenis of opdracht heeft deze groep nooit gehad en mocht zij naar zijn overtuiging ook nooit krijgen. Hij had immers geen opdracht om een eigen, nieuwe, gemeente te stichten, maar een oproep te plaatsen aan het volk van God dat zich in de verschillende kerken en kringen bevindt, zich te richten op de verzoening van Jezus en de nog te vervullen beloften voor Israël. In die zin gebruikte hij wel het voorbeeld uit Numeri 2: 1,2 waar God aan Mozes en Aaron de vorm van de legering van de stammen opdraagt: ‘De Israëlieten zullen zich legeren ieder bij zijn vendel onder de veldtekenen van hun families; op een afstand zullen zij zich rondom de tent der samenkomst legeren.’ Leenhouts wees er dan op dat alle stammen gelegerd moesten zijn rondom de tent van de samenkomst, daar stond het altaar, het hart van Gods volk. Dit was ook ‘de legerplaats der Levieten’ (vers 17). Daar hadden de levieten een speciale plaats en taak. Tegelijk mochten de andere stammen hun eigen identiteit hebben en houden: ‘ieder op zijn plaats naar hun vendels.’ Het was God, volgens Leenhouts nooit te doen geweest om de verscheidenheid van volken en mensen teniet te doen. God wenst, zo zei hij, pluriformiteit. Ieder mag zijn identiteit behouden, ook de afzonderlijke christelijke gemeenten. Als alles maar gericht is op het centrale punt van Zijn liefde, de verzoening door het offer dat Jezus op het altaar van Golgotha gaf en daarna uitgedrukt werd in de ene Avondmaalstafel, het herstelde pinksteraltaar.[736]

Tijdens zijn begrafenis waren mensen uit het gehele land én uit het buitenland aanwezig. Toen rouwde een kudde om een herder die in hun ogen een onmisbare leraar in de geheimen Gods was geweest. Waar moesten deze schapen nu heen? Welke dienaar van God, welke kerk verkondigde wat Leenhouts verkondigde? Volgens die rouwenden niemand en geen. Hoe moeilijk is in zo’n situatie het criterium van de deputaten te handhaven dat een profetie de gemeente moet stichten.

Schuddebeurs, die in een doctoraalscriptie Leenhouts bespreekt, noemt het eveneens een pre, dat Leenhouts zoveel volgelingen heeft gekregen én dat hij sinds 1960 zonder vast inkomen heeft geleefd. ‘Maar nog alle dagen is in zijn onderhoud voorzien, soms op wonderlijke wijze. Juist bij de keerpunten in zijn leven vinden er wonderen van genezing plaats, overal waar Leenhouts verschijnt. Dit zag hij als een bevestiging van zijn roeping.’[737] Teleurstellend is volgens Schuddebeurs, dat niemand zijn profetie heeft willen toetsen, maar sinds 1982 kwamen wel gesprekken op gang, een studiedag zelfs. ‘Die vond plaats in augustus ‘83. En dat leidde weer tot een open appèlbrief van enige VU professoren en theologen. Het onderzoek komt meer en meer op gang.’[738]

5.2.6.1. Geen correct criterium

Het is voor ons echter de vraag of dit criterium wel correct is. In een situatie waar een profeet gedreven is door zijn boodschap en de gemeente die profetie niet wil toetsen is het niet goed te stellen dat de profetie de gemeente moet stichten. Bij de criteria van Ferguson was de vraag of de leiding van de gemeente wel open stond voor de nieuwe boodschap; ook als het roer om zou moeten. Elia werd de beroerder van Israël genoemd; hij zou Israël in het ongeluk hebben gestort (1 Kon. 18: 17). Een profetie is vaak tot bekering bedoeld. Zo’n boodschap staat meestal haaks op wat Gods volk horen wil. Volgens de profetie van Leenhouts moest het roer om in de Wereldraad van Kerken, in Israël, in zijn eigen en andere kerken. Wie spreekt van stichting als de ‘profeet’ door zijn profetie ook nog buiten zijn kerkverband is geraakt? Hosea en Stefanus kwamen evenmin stichtend over. Leenhouts heeft nooit het conflict gezocht. Hij vroeg om eerlijke toetsing. Maar wanneer een kerk daar niet voor openstaat, is zij dan niet degene die stichting in de weg staat? Op deze manier zou ieder die kritiek heeft in de kerk moeten zwijgen. Misschien moeten we zeggen dat de tijd niet rijp was voor de boodschap van Leenhouts. Stichting is wel te noemen dat de mensen van zijn introductiegemeente hem al wél verstaan hebben en in onze tijd gaan meerdere ogen open.

A. Noordegraaf schrijft in zijn hoofdstuk De kerk in het Nieuwe Testament in dezelfde lijn als Leenhouts. Ook hij wijst op de hoge roeping van Israël ‘een koninkrijk van priesters te zijn’ voor de andere volken. Hij spreekt van een eschatologisch herstel waar de ‘rest van Israël’ in zal mogen delen. Dit moment zal aanbreken als de volheid van de heidenen ingaat. Dan wordt de verharding van Israël weggenomen. Hoewel Noordegraaf daar niet van een vrederijk spreekt, hij noemt het ‘het perspectief van de messiaanse heilstijd’, staat de rest volledig in het spoor van Leenhouts.[739] Op een bezinningsdag van de Gereformeerde Zendingsbond in de Nederlandse Hervormde Kerk en het deputaatschap Kerk en Israël van de Christelijke Gereformeerde Kerken en het Instituut voor gemeenteopbouw en theologie van de Christelijke Hogeschool Ede, zei M. van Campen: ‘De gereformeerde gezindte moet heel Israël weer in het vizier krijgen: messiasbelijdende, orthodoxe en seculiere joden’.[740] Van Campen wees er toen op dat we in de ontmoeting met Israël moeten luisteren, dienen en getuigen. De grens voor deze ontmoeting is volgens hem echter aangegeven met 4 piketpaaltjes. De eerste grens is de vervangingstheologie, de tweede de zogenaamde tweewegenleer, de derde ‘de groot-Israëlideologie’. Van Campen bedoelt daarmee dat ons (enige) doel niet moet zijn dat Israël weer zo groot moet worden als in de dagen van David en Salomo. De vierde grenspaal is de bedelingenleer. Binnen deze vier grenspalen is volgens Van Campen nog heel wat te bespreken.

J. van Barneveld schrijft dat de Here in onze tijd bijzonder bezig is met het herstel van Israël. Hij leest in Ezechiël 36 alleen al ‘40 uitspraken over Gods soevereine handelen met Israël’.[741]

Hoewel A. van de Beek met zijn boek De kring om de Messias; Israël als volk van de lijdende Heer, een andere weg inslaat, een ander aspekt over Israël aan de orde stelt, past hij ook binnen de huidige tendens van meer aandacht voor Israël.[742] Van de Beek beschrijft in dit boek de geschiedenis van Israël als een geschiedenis van lijden. Het echte dienen van God brengt lijden mee, zegt Van de Beek. Daarom is de geschiedenis van Israël een geschiedenis vol lijden. Het toppunt van dit lijden is er geweest in de Messias Jezus en met Hem en door hem ook in het leven van christenen. Zelfs de Geest zucht mee met onuitsprekelijke verzuchtingen, zegt hij Paulus in Romeinen 8 na. Voor ons onderzoek spreekt de gedachte van Van de Beek aan dat Israël er niet simpel is om een stuk land op aarde te bezitten. Israël is veel meer dan een stuk land; Israël past in feite niet op de wereldkaart. Het thuis van Israël is nooit een eigen huis. Het is God met Israël niet te doen om een stuk land, maar om als Zijn oogappel de Thora voor te leven aan de volken om haar heen. Niet een stuk grond, maar de Here is Israëls erfdeel. Daar ligt haar roeping. Dit ruikt op z’n minst naar de roeping een koninkrijk van priesters te moeten zijn.

Nagenoeg volledige bijval voor zijn visie krijgt Leenhouts in het boek van H. van Wijk De dans van de blinde bruid.[743] Als Van Wijk gaat schrijven over de kerk, Israël en de volken geeft hij in een overzicht eerst hoe hijzelf de dingen ziet. ‘Allereerst het uitgangspunt: Israël heeft een blijvende plaats in het plan van God met deze wereld. De kerk heeft dat in het grootste deel van haar geschiedenis vergeten en ontkend. Daardoor is zij ook blind geworden voor het profetische beeld dat Israël tot op de dag van vandaag voor de kerk vormt als het gaat om haar eigen positie. We gaan in op de manier waarop Israël gefaald heeft in haar roeping en zien dan vervolgens hoe de kerk op dezelfde wijze geestelijk een catastrofale weg gaat. Tot in de jongste geschiedenis toe wordt het woord van Paulus, dat de weg van Israël, ook in haar zonde, een voorbeeld en waarschuwing voor de kerk is, vervuld. En toch heeft God geen berouw over zijn roeping. Niet als het gaat om de roeping van Israël en evenmin als het gaat om de roeping van de kerk. Door de diepte van het lijden heen zullen zij beide, elk op hun eigen plaats, door God bevestigd worden in hun door Hem verleende roeping. Dat zal ook de zegen bewerken voor de volken, want God heeft de volken lief en als Hij Israël als het eerste volk op aarde zegent, is dat een model en voorteken van de zegen voor alle volken als zij zullen optrekken naar Jeruzalem.’[744]

Voor Van Wijk is de volgorde zo dat de gemeente, de Bruid van het Lam op een moment wordt opgenomen. Daarop zal de antichrist zich met name keren tegen het volk Israël. Weer daarna ‘zal de Messias komen met zijn heiligen in heerlijkheid. Hij zal de antichrist vernietigen met de adem van zijn mond en de heerschappij over de volken aanvaarden’. Nu volgt de tijd dat satan voor duizend jaar gebonden wordt en op aarde het vrederijk gestalte krijgt (Lucas 2 en Micha 4). De bruid regeert met Jezus vanaf Zijn troon. Dit is voor Van Wijk de eerste opstanding.[745] Jezus blijft nu voorgoed op aarde. Wij zien hierin een andere volgorde dan bij Leenhouts. Bij Leenhouts wordt de gemeente niet eerst opgenomen en de antichrist krijgt pas ruimte ná de duizendjarige binding. Bovendien blijven de overleden gelovigen in de hemel. Zij regeren met Christus vanuit de hemel. Jezus komt pas ná de duizend jaar naar de aarde én na de grote verdrukking.

De verschillen met Leenhouts verbleken als we verder lezen. Tijdens het vrederijk zal God een Koninkrijk oprichten dat ‘in eeuwigheid niet te gronde zal gaan en waarvan de heerschappij op geen ander volk meer zal overgaan’ zegt Van Wijk Daniël 2: 44 na. Gedurende dat rijk zal de dood nog niet verdwenen zijn, maar zijn macht is al wel ingeperkt (Jes. 65: 20). Net als bij Leenhouts zullen volgens Van Wijk de volken jaarlijks optrekken naar Jeruzalem om te aanbidden. In die periode zal Israël ‘het eerste volk zijn op aarde.’ Pas ná die duizend jaar zal Jezus afrekenen met de boze en draagt Hij Zijn Koninkrijk over aan de Vader (1 Cor. 15: 23-28).[746]

De kerk heeft volgens Van Wijk het geloof in het vrederijk voor een groot deel afgeschaft. Maar de discipelen vroegen bij het heengaan op de Olijfberg niet iets vreemds aan Jezus toen zij vroegen naar het herstel van het koningschap voor Israël. Het enige dat hen niet aanging was het tijdstip en de gelegenheid wanneer dit koningschap zal aanvangen (Hand. 1: 6,7.[747]

Geheel in de lijn van Leenhouts gaat Van Wijk dan verder. Het enige verschil is dat Van Wijk de grote opdracht voor Israël motiveert vanuit het ‘eerstgeborene-zijn’ van Israël, eersteling, in plaats van een koninkrijk van priesters, zoals Leenhouts dat doet. ‘Israël zal het eerste volk op aarde zijn in het Rijk van de Messias. Het eerste volk te zijn is, net als iedere andere verkiezing, geen status die door een mens, of in dit geval een volk, zelf na te streven is of verworven kan worden. Zij is een geschenk. Een geschenk van God, uit liefde en omwille van anderen. De uitdrukking ‘het eerste volk’, is te herleiden tot het woord van God aan Mozes in Exodus 5:22, dat Israël de eerstgeboren zoon van God is. De eerstgeborene is in het bijzonder aan God gewijd. Zo was het in Israël onder de mensen, het vee en de vrucht van het veld. Zo was het met de tienden van alle inkomsten. Zij werden aan God opgedragen ofwel geofferd. Dit opdragen van de eerstelingen was een symbool voor de toewijding aan God van het geheel. Met de toewijding van de tienden van alle inkomsten werd het geheel van de inkomsten geheiligd. Israël zelf wordt in de Schrift dan ook genoemd als ‘de HERE geheiligd, de eersteling zijner opbrengst’ (Jeremia 2: 3). Het vertegenwoordigt de volkeren die God liefheeft, voor wie Hij zijn Zoon zond en die zijn eigendom zijn en zullen zijn.

De uiteindelijke vervulling van het gehele beeld van de eerstelingen vinden we in Christus, die de wet, en daarmee ook dit beeld van en in Israël, vervulde en dé Eersteling van God is. De Zoon werd mens om geheel de schepping te heiligen. Jakobus kan van de kerk, als in Christus opnieuw geboren, zeggen: ‘Naar zijn raadsbesluit heeft Hij ons voortgebracht door het woord der waarheid, om in zekere zin eerstelingen te zijn onder zijn schepselen’ (Jakobus 1: 18). Daarom wacht ook de gehele schepping als in barensnood op het openbaar worden van de zonen van God (Romeinen 8: 19). Zoals de val van de mens heel de schepping meesleurde, zal ook de openbaarwording van de zonen van God als ‘de eerstelingen onder zijn schepselen’ het begin inluiden van de vernieuwing van alle dingen.’ [748]

‘Israël zal Gods eerste volk op aarde zijn.’ Van Wijk zegt dat God dat beloofd heeft ‘en Hij heeft daarbij gezegd dat geen ballingschap of verdrukking Hem er van zou kunnen afhouden dit plan uit te voeren. Hij zal zijn volk weer terugbrengen naar het land dat Hij aan Abraham heeft beloofd, het herstellen en welvarend maken, geestelijk én nationaal, en het een zegen doen zijn voor alle andere volken. Israël is niet alleen een zegen voor alle geslachten der aarde geworden omdat de Messias uit dat volk geboren is. Dat is wel het hart waar het om ging. Maar daarmee is Israël (ondanks dat zij tot nu toe Jezus van Nazareth verwerpt) nog geen wegwerpartikel geworden dat na bewezen diensten wordt afgedankt. God houdt van dit volk en zal het bevestigen op de plaats die Hij het door de profeten heeft toegezegd.’[749]

Ook Van Wijk komt hierbij met teksten als: Jeruzalem uw huis wordt aan uzelf overgelaten. U zult mij niet meer zien totdat u zegt: Gezegend Hij, die komt in de naam van de Heer (Matth. 23). Hierbij valt alle nadruk op het woordje totdat. Van Wijk noemt het zonde dat de kerk deze dingen de eeuwen door heeft misverstaan en vergeten. Net zoals Israël de Messias had moeten erkennen zo moest de kerk in de verwachting leven dat als de verharding van Israël weggenomen wordt, deze dingen in vervulling gaan.[750] Het verstaan van wie en wat Israël is, vormt de sleutel van het verstaan van de tijd waarin wij zelf leven. Alleen als we dit verstaan kunnen wij ook leren van het falen van Israël.[751] Israël faalde zelf omdat het de tijd niet verstond waarin zij leefde. Maar God laat zijn volk niet los. Geen volk op aarde werd zo vervolgd en verstrooid, maar ook niet één volk mocht zoveel filosofen, Nobelprijswinnaars en andere toonaangevende mensen voortbrengen. Er was vloek, maar er bleef altijd zegen.[752]

Net als Leenhouts wijst Van Wijk er op dat Israël op alle ellende die over haar heenging zich tot nu toe niet bekeerd heeft. Zelfs niet na de holocaust. Zonder boete en bekering heeft het in 1948 haar eigen staat opgericht.[753] Maar zelfs in die situatie nog wil God bij zijn volk aanwezig zijn. In alle omstandigheden is het volk in zijn hand. Niemand is met grotere ontferming over Israël bewogen dan hun eigen Heer en God.[754]

Volledig met de bewoordingen van Leenhouts noemt Van Wijk de stichting van de staat Israël én de oprichting van de Wereldraad van Kerken een heilloze torenbouw van Babel; de aanbidding van het gouden kalf gelijk. Beiden hebben niet als fundament het verzoenend handelen van God in Christus de Messias. Is het dan vreemd dat in zo’n zelfde jaar Jeruzalem én Berlijn in tweeën vallen? Israël moet boete doen en tot bekering komen en de kerk moet Israël tot jaloersheid wekken.[755]

Dat kerk en theologie in onze tijd anders reageren dan in 1948 toont wel de ontvangst van het boek van Van Wijk. Bijzonder was de reactie én de bijval van Arthur Katz een Christus-belijdende Jood die hem vertelde dezelfde visie op zijn eigen volk Israël én de kerk te hebben. Arthur Katz is de schrijver van het boek Der Holocaust, wo war Gott; de Duitse vertaling van The Holocaust - Where was God dat in 1998 uitkwam. Als Jood schrijft hij over het Joodse volk in de ‘wij-vorm’. Hoofdelement in dit boek is hoofdstuk 11 dat de titel heeft: ‘Gericht als Ausdruck der Gnade’. Katz ziet zijn eigen volk Israël als het volk van God dat nog steeds onder het oordeel van God ligt, omdat zij de Messias niet hebben aangenomen. Katz was blij dat de hoofdlijn van zijn boek overeenstemde met het boek van Van Wijk.[756] Ook reacties uit het eigen land bleven niet uit. Op de achterkant van Van Wijks boek prijken citaten van verscheidene toonaangevende theologen.[757]

Conclusie

Hoewel we bij dit 6e criterium vraagtekens hebben, kunnen we zeggen dat Leenhouts toch ook binnen de ruimte van dit criterium blijft. In feite confronteert iedere profetie de gemeente met haar falen op onderdelen. Daar wordt een profetie juist voor gegeven. Dit veroorzaakt altijd ‘onstichtelijke momenten’. Leenhouts wilde echter maar één ding: de gemeente van de Here Jezus stichten, (op)bouwen en als bruid toerusten voor de grote Dag. In ons onderzoek laten we de meer persoonlijke dingen, zoals het karakter van de profeet en de relatie tot de liefde, achterwege. Zoiets is van achter het bureau moeilijk te beoordelen. In onze inleiding hebben we gesteld dat wij de persoonlijke en kerkrechtelijke aspecten zouden laten liggen om ons enkel te richten op de profetie. Toen Leenhouts in 1948 zijn profetie ontving stond hij bekend als een integer, intelligent en toegewijd dienaar van God. Indirect, uit de erkenning wie God voor hem was, is op te maken dat hij gezag ontleend aan de Bijbel en dat zijn profetie in overeenstemming is met het algemeen christelijke geloof. Indirect kwam ook aan de orde dat de profetie in een bepaald opzicht een andere richting met de kerk én de wereld voorstaat, maar dat de kerk zélf niet rijp was voor deze nieuwe boodschap.

Voor ons zijn nu nog twee belangrijke aspecten blijven liggen, die niet tot de gestelde criteria van de Synode behoren. Dat zijn de vragen of deze profetie werkelijk nieuw zicht geeft op de Bijbel; werkelijk ook nieuwe dingen aanreikt, zoals Leenhouts dat in bescheidenheid stelde én de vraag of God op deze manier Zijn Derde Testament aan het schrijven is: ‘nieuwe wegen in de tijd’, zoals E. van Niekerk stelt.

5.2.7. Leidt de profetie van Leenhouts werkelijk tot een nieuw verstaan van de Schrift?

In de inleiding van zijn boek Gods voorlaatste geheim eindigt Leenhouts met: ‘En moge diezelfde dierbare Heiland ontzondigen wat in dit werk gebrekkig of verkeerd is, want - en zo zal het blijven tot aan de voleinding - wij kennen ten dele en wij profeteren ten dele ... doch wanneer het volmaakte zal gekomen zijn. Dan zal hetgeen ten dele is te niet gedaan worden.’[758]

Toch stelt Leenhouts daarna voortdurend dat de ontvangen profetie hem een totaal andere visie op dingen in de Bijbel heeft gegeven.

Mogelijk was de vermelding van Leenhouts, dat de verborgenheid van Openbaring 10 te verbinden is met Israël niet helemaal nieuw, maar het was wél uiterst nieuw dit te horen binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland. Volledig nieuw en uniek was dat Leenhouts de profetie van Maleachi 4: 5,6 verbond met Openbaring 10. In Maleachi 4 wordt de komst van de profeet Elia beloofd. Duidelijk heeft Leenhouts de engel horen zeggen: ‘Elia kom.’ Via dat roepen kwam de profetie van Maleachi 4: 5 en 6 bij Israël: Ik zal de roep van degenen, die Mij hoonden toen Ik hing in de diepten der hel overnemen in wrake en Elia roepen en Mijn wraak is barmhartig. Mijn Geest brult om Elia.’ De taak van deze beloofde Elia was de harten van de vaderen terug te brengen bij de kinderen en andersom. In de bekendmaking van de betekenis van de donderslagen en de inhoud van het geopende boekje in Openbaring 10 werd Leenhouts duidelijk dat God nog een hele weg met Israël zal gaan. God kan wel ‘twee dagen gezwegen hebben’, maar (denkt gij dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten zal aanlichten?’ God gaat de oude beloften aan Israël alsnog vervullen; op Zijn Derde Dag. Dit aanlichten impliceert volgens Leenhouts een proces. Hij wijst daarbij naar ons begrip ochtendschemering. Hoewel de nacht op dat moment voorbij is, is het nog niet helemaal licht. De overgang van de nacht naar de dag vindt geleidelijk plaats. Zo zag hij ook het aanbreken van de Derde Dag; het derde millennium van God. Dat zal langs de weg van geleidelijkheid gestalte krijgen, zonlichten dus. We lijken nog midden in de nacht te zitten en toch verschijnt aan de horizon al langzaam het morgenlicht. Gaan we er vanuit dat bij God duizend jaar zijn als één dag, en één dag als duizend jaar, dan kunnen we van de eerste honderd jaar van deze Derde Dag nog rustig spreken van ‘ochtendgloren’. Dit vrederijk zal op zich weer een voorspel zijn van de eeuwigheid. Niet alleen vanwege de heilsstaat die dan door God is geformeerd en een vervulling is van veel profetieën in zowel het Oude als het Nieuwe Testament, maar ook vanwege zijn lengte in tijdsduur.[759]

Net zo procesmatig zag Leenhouts de eenheid van de christenen en het tot haar bestemming komen van de gemeente, de Kerk. De ontwikkelingen die in onze tijd gaande zijn in het zoeken naar elkaar en het verlangen om een echte relatie met God te hebben, zoals je die in verscheidene kerken en kringen ziet, zag hij als ‘het omploegen van de akker’, waarin straks het zaad van Gods Woord op de juiste wijze wortel kan schieten en in waarheid en eenheid dwars door en over alle kerkmuren heen een Bruidsgemeente gaat ontstaan die zich volledig overgeeft aan Hem. Alleen van die Bruidsgemeente kan een jaloersmakende kracht uitgaan in de richting van het Joodse volk.[760] Dit proces behoort ook tot de raderen die in de toekomst, in geestelijk opzicht, in elkaar gaan grijpen, waardoor er een positieve kentering in de wereldgeschiedenis zal ontstaan.

Israël gaat alsnog de Messias aannemen. Ze zullen zingen: Gezegend Hij Die komt in de naam des Heren. Er komt een vrederijk en in dat vrederijk zal Israël een koninkrijk van priesters zijn voor de rest van de wereld. Dit vrederijk komt als de volheid der heidenen ingaat. Tijdens dat vrederijk zal het evangelie aan alle volken verkondigd worden. De christenen zullen hierin mee participeren. Samen met Israël zullen ze de gemeente vormen van Openbaring 11.

Door deze profetie komt plotseling de oude roeping van Israël naar voren: Israël moet een ombudsvolk worden voor de rest van de wereld. Dit is werkelijk nieuw en dit is een woord waar alleen Leenhouts mee gekomen is.

5.2.7.1. Enkele teksten

Bij de bestudering van Leenhouts boeken keert een aantal teksten voortdurend terug. Twee heel belangrijke teksten zijn voor hem: Maleachi 4: 5 en Openbaring 10: 7. Maleachi 4: 5 voorzegt dat God voor Zijn grote dag de profeet Elia zal zenden. Deze Elia komt de harten van de vaderen terugvoeren tot de kinderen en omgekeerd. Inmiddels hebben we ontdekt dat deze ‘Elia-taak’ door meerdere personen in de geschiedenis bekleed kan worden. We denken dan onder andere aan Johannes de Doper en de twee getuigen in Openbaring 11. Openbaring 10: 7 zegt dat er een geheim is dat pas in de eindtijd, kort voor de wederkomst van Jezus, onthuld zal worden. Dit is volgens Leenhouts de inhoud van het open boekje in datzelfde hoofdstuk.

Bij deze teksten zegt Leenhouts dat ook hij ‘een’ Elia is die komen zou én dat aan hem dat geheim is geopenbaard. Hoe men ook naar deze teksten kijkt, er is geen exegetische hulp voorhanden waarmee we kunnen lezen wat Leenhouts hier zegt. Of hij óók een Elia is en of de Heer wérkelijk dat geheim van Openbaring 10 aan hem geopenbaard heeft: Er staan geen namen en data bij. Dit is iets dat we nooit uit één van beide teksten kunnen exegetiseren. Dit is enkel een zaak van geloof: Geloven we dat of niet. We kunnen met deze teksten alles doen, maar dit is uit de teksten zélf niet te herleiden. Leenhouts geeft aan deze twee teksten geen nieuwe uitleg (een uitleg moet altijd te verifiëren zijn), maar hij past ze beide namens God toe op zichzélf. We zouden dit een nieuwe toepassing kunnen noemen. Maar dóór die nieuwe toepassing is er wél een nieuwe uitleg mogelijk van andere teksten die met de inhoud van zijn profetie te maken hebben.

Teksten die anders onverstaanbaar zijn of met kunst en vliegwerk uit te leggen, worden nu meer helder. We noemen de belangrijkste.

Jesaja 61: 5 - 7

Jesaja schrijft in hoofdstuk 61: 5-7 dat het volk Israël priester zal zijn voor de Heer. Vreemde volken zullen Israël dienen en financieel ondersteunen, onderhouden.

Degenen die denken zoals Van Gennep komen met zo’n tekst niet verder dan wijzen op een ontwikkeling in de geschiedenis ooit die op een betere tijd uitloopt en mensen hoop geeft. Voor degenen die denken zoals Ouweneel behoort deze passage tot de tijd van het vrederijk. Velen van hen zien dan Jezus lichamelijk op aarde zijn. De gereformeerde traditie waarbinnen Leenhouts opgroeide betrekt deze beloften op de situatie van de nieuwe aarde. J. Ridderbos zegt dat het betekent dat de ‘Judeeërs’ een hogere roeping hebben, zij zijn voor God priesters; ze staan het dichtst bij God en de heidenen ‘hebben deel aan Hem door hun aansluiting bij en hun dienen van Israël.’ Ridderbos noemt het een oudtestamentische voorstelling dat de zaligheid uit de Joden is en de berg Sion ‘het middelpunt van het toekomstig Godsrijk wordt’ voorgesteld.[761] W.A.M. Beuken, behorend tot dezelfde traditie, past het toe op de situatie van de terugkeer uit de ballingschap. Dat Israël priester genoemd wordt, betekent volgens hem dat hun onheil van eerder verandert in zegen. Het woord priester tekent volgens Beuken de speciale positie van de verdrukten en treurenden tegenover God; anders dan de positie van vreemdelingen. Zoals priesters toen door de andere stammen onderhouden werden, zo zal Israël in de tijd na de ballingschap ‘leven van de gaven die volken komen brengen’.[762] ‘Wanneer de volken hun bezittingen aandragen (60: 5vv, 9, 11, 13), zullen de toegesprokenen als priesters van YHWH deze in ontvangst nemen, in eerste instantie (krachtens het parallellisme) voor hun eigen levensonderhoud, maar toch ook als “dienaars van God” en dus als gave voor Hem.’[763] Beuken komt daarna niet verder dan te zeggen dat de verdrukten een tijd van gerechtigheid te wachten staat. Hoe dit verder gestalte krijgt vermeldt hij niet: ‘Het kerngebeuren van Israëls verzameling is de opname van de verdrukten en treurenden in een samenleving die op gerechtigheid is gegrondvest, zozeer dat deze over de gehele aarde gaat ontluiken.’[764] De Roomskatholieke A. Schoors legt dit zo uit dat de Joden niet allemaal tot de priesterklasse worden verheven, maar dat hun functie onder de volken ‘zal zijn als die van de priesters in Israël. Alle joden zullen dus delen in de priesterlijke heiligheid van het volk van Jahwe (Ex. 19,6; 1 Pt 2,9); zij blijven dus nauwer met God verbonden dan de bekeerde heidenen.’ Priesters betekent voor Schoors dus priesterlijke heiligheid.[765]

C. Houtman zegt bij zijn behandeling van Exodus 19: 6 in Commentaar op het Oude Testament dat de uitdrukking koninkrijk van priesters betekent dat Israël een speciale relatie met God heeft, in onderscheid van de andere volken (Deutr. 4: 6-40). Zoals de priesters een afzonderlijke groep met eigen normen en plichten vormden, zo heeft Israël dat te midden van andere volken. Israël ís echter pas ‘een priesterstaat en een heilig volk, wanneer het gehoorzaam is aan JHWH en de door Hem opgelegde verplichtingen naleeft.’[766]

Houtman noemt een aantal theologen die de uitdrukking koninkrijk van priesters zo verstaan dat Israël als rijk van priesters een dienst ten opzichte van andere volkeren te vervullen heeft.[767] Voor Houtman is daar geen sprake van. ‘Tekst en context bevatten daarvoor echter geen aanwijzingen. Alle accent valt in Ex. 19 op de bijzondere, geprivilegieerde positie van de priesterschap en de verplichting tot toegewijde naleving van opgelegde voorschriften.’ ‘JHWH wil het uit Egypte, van de dienst aan Farao bevrijde Israël apart zetten voor dienst aan Hem. Ontbreekt de toewijding dan is Israël gelijk elk ander volk (Am. 9: 7; vgl. 3: 2). Ten slotte, zoals aangeduid werd, is in 19: 6a het oog gericht op de bijzondere plaats van Israël ten opzichte van de volkeren en niet bedoeld dat een specifieke staatsvorm (priesterregering of koninklijk priesterschap) voor Israël kenmerkend zal zijn.’ In het Nieuwe Testament wordt de uitdrukking koninkrijk van priesters toegepast op de christelijke gemeente (1 Petr. 2: 9). Deze dienst is volgens Houtman (o.a. naar Rom. 12: 1 vv.) ‘het belijden en verheerlijken van Gods daden’. Hiermee zijn volgens hem eveneens ‘de roeping en de verplichtingen van Israël’ op de gemeente overgegaan.[768]

Wanneer Leenhouts stelt dat Israël tijdens het vrederijk een koninkrijk van priesters vormt, een Messiaans kabinet, een ombudsvolk voor de rest van de wereld, is dat anders dan wat anderen zeggen. Het werpt nieuw licht op Jesaja 61: 5-7 en geeft daarmee een diepere, tegelijk verbredende zin aan Exodus 19: 6.

Zacharia 12: 10

Dit nieuwe licht verheldert ook teksten in de profetie van Zacharia. Zacharia 12:10 zegt dat de Heer over het huis van David de Geest van genade en gebed zal uitstorten. Men zal dan aanschouwen wie men doorstoken heeft en over hem rouwen zoals men rouwt en huilt bij het verlies van een enig kind. Verreweg de meeste uitleggers[769] menen dat met die doorstokene de Messias wordt bedoeld. Wat we bij de uitleg van Jesaja 61 opmerkten over mensen die denken zoals Van Gennep en Ouweneel kan ook van deze tekst gezegd worden. Van Gennep kan dit laten slaan op de steeds beter wordende mens en Ouweneel op de te verwachten bekering van Israël. De theologie waarbinnen Leenhouts opgeroeide, zag dit bijbelwoord aanvankelijk vervuld worden op de Pinksterdag. Op de Pinksterdag zag een groot aantal van Israël Wie men doorstoken had. De preek van Petrus raakte hen diep, velen bekeerden zich en lieten zich dopen (Hand. 2: 37-41). Men las dit echter niet als een komende grote bekering van het volk Israël in latere tijd. Nee, de verdere vervulling van deze belofte ging over op het ‘nieuwe, uit Joden en heidenen vergaderde Israël’.[770] A.S. van der Woude laat de belofte wel gericht op Israël staan. ‘In de eindtijd zal YHWH het huis van David en de inwoners van Jeruzalem een nieuwe gezindheid schenken, die leidt tot een rouwklacht over een eerder miskende en geëxecuteerde, maar niet nader in de tekst (12: 10) gedefinieerde gestalte.’[771] Toch geeft Van der Woude hiermee geen verdere betekenis voor Israël na het ontvangen van die nieuwe gezindheid. Vrij algemeen concludeert hij: ‘Zo schept YHWH zelf de voorwaarde voor een samenleving waarin God en mens beiden tot hun recht komen en de door YHWH geboden en de naaste dienende gerechtigheid zegeviert.’[772]

Leenhouts neemt dit bijbelwoord letterlijk. Wanneer de volheid der heidenen ingaat, zal de verlosser Zélf uit Sion komen, Israël Zélf het ongeloof afnemen en de ogen openen voor wat zij met de Messias deden. Hierop zal Israël de Messias alsnog erkennen en aannemen. Dit geeft een meer verhelderende uitleg van dit bijbelwoord dan die van zijn eigen gereformeerde traditie.

Zacharia 14

Duidelijker maakt Leenhouts ook Zacharia 14. Volgens hem verhaalt dit hoofdstuk de aanvang én de vervulling van het vrederijk. Voor mensen die Ouweneel in zijn gedachten ondersteunen is het de Messias die zijn voet hier op de Olijfberg zet, waarop het duizendjarig vrederijk volgt. De gereformeerde theologie laat Zacharia 14 in eerste instantie slaan op de kerk en daarna komt de volle vervulling met de komst van de nieuwe aarde. We zien dat onder andere bij J. Ridderbos. Ridderbos leest in Zacharia 14 de eindstrijd. Israël is bij hem de kerk geworden. Op deze strijd volgt de afrekening van God op de dag des Heren en dit loopt uit op de tijd van de nieuwe aarde. Juda en Jeruzalem zijn voor hem het Godsrijk dat na de dag des Heeren aanbreekt. Dat de Heer zijn voeten op de Olijfberg zet betekent voor hem dat de Heer van daaruit zijn overwinningsstrijd inzet. Het splijten van de Olijfberg betekent dat er voor Gods kinderen plotseling een weg komt waar ze over kunnen vluchten. Wanneer God komt afrekenen met zijn vijanden, maakt Hij een dal, en daarmee een weg waarover de bevolking van Jeruzalem kan vluchten.[773] Voor Van der Woude herinnert het splijten van de Olijfberg aan Jesaja 40: 3-4 ‘waar van de weg des Heren die door het slechten van de bergen en het verhogen van de dalen in de woestijn gebaand wordt, sprake is.’ De komst van de koningsheerschappij van YHWH gaat gepaard met veranderingen in de natuur. ‘Zo wordt de triomfbaan gerealiseerd, waarlangs YHWH Jeruzalem zal naderen.’[774]

Bij Wentsel kwamen we de uitleg tegen dat Zacharia 14 eerst slaat op de wegvoering van Juda in ballingschap in het jaar 586 voor Christus, vervolgens op de periode van grote bloei na de terugkomst uit de ballingschap, in de derde plaats slaat dit op de gemeente, de getrouwen en in de vierde plaats slaat het op de dag van de Wederkomst van Jezus. De vlucht die daar getekend wordt, is de vlucht door het geloof.[775]

Anders dan deze uitleggingen is de uitleg van Leenhouts. Leenhouts verstaat het zetten van de voeten op de Olijfberg zo, dat de Heer zijn vijanden maakt tot een voetbank voor zijn voeten. Overwinnend zal Hij zijn vijanden vernietigen. Hier komt de Messias niet lichamelijk terug om daarbij zijn voeten op de Olijfberg te zetten. Nee, God verslaat zijn vijanden en begint opnieuw met zijn volk Israël. God breekt de ban van Israël, de verharding. Hun aanneming zal zijn als leven dat opstaat uit de dood (naar Rom. 11: 15). Dát is die ontstane vluchtweg voor Israël. Het gericht splijt en het vrederijk breekt aan.

Om deze reden wordt volgens Leenhouts hierna van het Loofhuttenfeest gesproken. Ridderbos zegt dat hier het Loofhuttenfeest genoemd wordt, omdat dit het feest is van grote vreugde. In het Loofhuttenfeest bereikten de andere feesten van Israël hun hoogtepunt. Het Loofhuttenfeest was een dankfeest en tegelijk een feest waarop men bad om nieuwe regen.[776] Gezien de eerdere toepassing van dit bijbelgedeelte op de situatie van de nieuwe aarde, moet dat voor Ridderbos hier ook het geval zijn. Ook Van der Woude laat dit slaan op de paradijselijke situatie die op de nieuwe aarde zal zijn. De woorden ‘het zal één dag zijn’ in vers 7 en het levende water dat door Jeruzalem stroomt (vers 8), verbindt Van der Woude met teksten in de Openbaring van Johannes waar sprake is van ‘een eeuwige dag’ en een rivier van water des levens (Openb. 21: 23 en 22: 1-5). Dat het Loofhuttenfeest hier wordt aangevoerd noemt ook Van der Woude als reden dat het in Israël het feest bij uitstek was. Het was het feest van dank voor de oogst, dank tevens voor het koningschap van YHWH.[777]

Leenhouts verstaat het noemen van het Loofhuttenfeest zo dat het vrederijk inhoudelijk één groot Loofhuttenfeest zal zijn. Eerder zagen we dat ook Leenhouts benadrukt dat het Loofhuttenfeest het feest is dat spreekt van het koningschap van God over de hele wereld. Volgens hem moet het Loofhuttenfeest nog tot vervulling komen, zoals eerder het Paas- en Pinksterfeest al tot vervulling kwamen. Leenhouts verwacht dat de volheid der heidenen het startsein zal zijn voor dit Loofhuttenfeest. Ook dit is een nieuwe uitleg; hoewel we in onze tijd van Paul vernemen dat hij eveneens gelooft dat het Loofhuttenfeest nog tot vervulling moet komen.[778]

Mattheus 23: 39

Volgens Leenhouts heeft ook Mattheus 23: 39 te maken met het Loofhuttenfeest. In die tekst lezen we dat Jezus teleurgesteld afscheid neemt van Jeruzalem, de tempel én zijn volk. Hun ‘huis’ wordt nu aan hénzelf overgelaten en Jezus komt pas weer terug wanneer zij zingen: Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren! (Matth. 23: 39). Dit is een vers uit Psalm 118; dit werd altijd gezongen tijdens het Loofhuttenfeest.

Wat we bij de bovenstaande teksten over andere visies zeiden (Van Gennep en Ouweneel) geldt ook weer hier. We bemerken wél een verandering binnen de gereformeerde theologie. F.W. Grosheide noemt het ‘evangelie’ dat Jezus met deze woorden afscheid neemt. ‘Als Israël de Christus Gods tegemoet treedt en Hem niet verwerpt, maar als Gezegende ontvangt, dan zal het Hem zien, als Hij is, als Zaligmaker, bij Wien behoud is. Of dat ooit gebeuren zal, zegt Jezus niet.’ Toch straalt Jezus zijn barmhartigheid heerlijk naar Israël uit: ‘Allen hebben Hem verworpen, en toch wil Hij genadig zijn.’[779] Bij Grosheide merken we een mogelijk terugkomen van Israël bij de Messias. Bij J. van Bruggen zien we die openheid niet. Volgens Van Bruggen ziet Israël Jezus pas voor het eerst als Hij met grote heerlijkheid verschijnt op de wolken des hemels. Dan moet ieder erkennen: ‘Hij komt in de naam van de Heren.’ Het gaat hier volgens Van Bruggen niet over de vraag of het gehele volk Israël ooit nog tot bekering zal komen. Het gaat hier ‘over Jezus’ eigen optreden in de toekomst’. In de toekomst zullen mensen hem begroeten met deze tekst. Dat wil niet zeggen dat ze dit zullen roepen ter bekering. Ook de vijf dwaze meisjes riepen de bruidegom bij zijn komst als Heer aan. Het gaat er om, zegt Van Bruggen, dat mensen Hem nú vandaag in naam van de Here ontvangen en zegenend begroeten en niet pas als Hij terugkomt.[780] In tegenstelling tot deze uitleg sluit J.T. Nielsen een mogelijke bekering van Israël niet uit. Nielsen zegt dat als Israël Jezus met deze woorden (Ps. 118: 26) begroet, zoals bij zijn eerste binnenkomst in Jeruzalem, zij Hem weer zullen zien. In een noot zegt Nielsen dat er in het evangelie van Mattheus geen sprake is van verwerping van het Joodse volk. ‘Wij zijn van oordeel dat in dit slot de mogelijkheid van een bekering van Israël en een erkenning van Jezus als Messias wordt opengelaten. Het zou naar onze mening onjuist zijn in dit vers te lezen dat Israël opgehouden zou hebben om Gods uitverkoren volk te zijn.’[781]

We zouden bij Grosheide en Nielsen hier een voorzichtige toenadering naar de visie van Leenhouts kunnen ontdekken binnen zijn eigen kring. Toch is de stelligheid waarmee Leenhouts in al zijn boeken spreekt én de verbinding van het Loofhuttenfeest met het vrederijk nieuw en verhelderend te noemen.

Handelingen 3: 19-21 en 15: 15-17

Petrus zegt in Handeling 3: 19-21 dat Israël tot bekering moet komen, zodat de tijd van verademing kan komen.[782] Gedurende deze tijd van verademing blijft Jezus in de hemel. Daarna komt de tijd van de wederoprichting van alle dingen. In Handelingen 15: 16 herinnert de apostel Jacobus op het apostelconvent de anderen aan de belofte van Amos (9: 11,12) dat God eens terug zal keren bij Zijn volk. Dan zal de vervallen hut van David worden herbouwd en hierdoor zal het overige deel van de mensen de Here gaan zoeken.

Deze teksten krijgen na 1948 een nieuwe klank. Voor Van Gennep en Ouweneel verandert deze tekst niets aan hun visie. Dat geldt voor de gereformeerde theologie eveneens, zolang men meent dat de kerk de plaats heeft ingenomen van Israël. Toch ontdekken we ook daar verandering. J. van Eck verstaat de tijden van verademing zo dat dit voor hem ogenblikken van herademing zijn. Binnen deze wereldgeschiedenis, voorafgaande aan de wederkomst, zullen er momenten zijn dat mensen het evangelie van harte aannemen. Mensen komen op adem en leven met vreugde in de dienst van God. Van Eck noemt Handelingen 2 en 3 voorbeelden daarvan. Ondanks veel verzet groeide de eerste christengemeente snel. Opvallend is dat Van Eck, die in dezelfde traditie staat als Van Bruggen, nog hoop openlaat voor Israël. Bij zijn uitleg van de tijden van heroprichting in vers 21 zegt Van Eck dat hierbij ‘eerst aan de volkerenwereld, daarna opnieuw aan Israël gedacht moet worden.’ Van Eck, die meent dat dit bijbelboek geschreven is na de val van Jeruzalem in het jaar 70 vervolgt dan: ‘Wat men zich bij een heroprichting van het koninkrijk voor Israël moet voorstellen laat Lucas open. Tegen de achtergrond van de verwoeste stad laat er zich van alles bij denken en hopen.’[783] Geïnspireerd door Lucas’ tijdgenoot Flavius Josefus, die voor Israël nog een mogelijkheid van redding blijft zien, sluit Van Eck de uitleg van vers 21 af met: ‘In Handelingen blijft er ruimte voor wederopbouw over. Jeruzalem kan vallen, Gods beloften blijven. Dat is troost die Lucas zijn tijdgenoten biedt.’[784]

Toch wordt dit veranderend inzicht weer enigszins getemperd als we Van Ecks uitleg lezen van Handelingen 15: 14-17. Bij vers 14 merkt hij op dat met dat eigen volk wel Israël bedoeld is, maar omdat Jacobus volgens hem de uitdrukking, die de bijzondere plaats van Israël te midden van de volkeren aangeeft, nu op de gelovigen uit de volkeren betrekt ‘geeft hij daarmee op zijn manier aan dat God geen onderscheid maakt tussen degenen die uit Israël zijn en de gelovigen uit de volkeren.’ Over het herstel van de vervallen hut van David en dat daardoor het overige deel van de mensen de Here gaan zoeken, schrijft Van Eck: ‘De toepassing van de aangehaalde tekst is duidelijk. De wederopbouw van de ingevallen tent van David moet men op het Christusgebeuren en de stichting van de gemeente betrokken hebben. Het “zoeken” van de volkeren op het feit dat zich ook heidenen bij de gemeente zijn gaan voegen.’ Van Eck zegt: God zal Zich genadig toewenden. ‘De woorden van Amos spreken over Christus en zijn gemeente, waarbij zich ook de volkeren voegen.’[785]

Het is verhelderend bij Handelingen 3: 19-21 van Leenhouts het onderscheid aangereikt te krijgen dat er na de bekering van Israël tijden van verademing komen, dat in die tijd het evangelie aan alle volken verkondigd wordt, Jezus dan in de hemel verblijft, waarna eens álles wordt opgericht, álles nieuw wordt. Aan de hand van Handelingen 15: 15-17 klinkt dit zo: Israël bekeert zich en wordt als natie hersteld. Dit herstel zal zo’n impact hebben dat de overigen in de wereld hierdoor de Here gaan zoeken. In deze periode gaat de belofte in vervulling dat het evangelie aan alle volken verkondigd wordt (Matth. 24: 14). Dit is het werk van de gemeente van Openbaring 11. Pas daarna komt Jezus terug.

Romeinen 11: 25,26

Bij Van Gennep speelt de volheid van de heidenen geen enkele rol. Bij Ouweneel is het net als bij Leenhouts de overgang naar het aanbreken van het vrederijk. Binnen de gereformeerde theologie is dit het moment dat Jezus terugkomt. Het heeft niks speciaals meer met Israël of een vrederijk te maken. De uitdrukking volheid der heidenen vat men meestal kwantitatief op. Lekkerkerker schrijft dat het bij volheid gaat om ‘het volle getal’. Lekkerkerker schrijft dat het in de apocalyptische literatuur telkens gaat ‘over het getal van hen die zullen binnengaan, een getal dat “vol” zal zijn (Openb. 6: 11), honderd vierenveertig duizend (Openb. 14: 1). “Volheid” heeft de klank van een grote menigte.’ Met gans Israël wordt volgens Lekkerkerker bedoeld: Israël als volk, Israël als totaliteit. Dit correspondeert met de totaliteit van de heidenen. Het woordje aldus geeft voor Lekkerkerker echter aan dat het niet zonder bekering kan.[786] Ook F.F. Bruce geeft aan de uitdrukking volheid der heidenen een kwantitatieve uitleg. Bij de uitleg van vers 25 wijst hij terug naar een eerder gemaakte opmerking bij de uitleg van vers 12: ‘the large-scale conversion of the Gentile world is to be followed by the large-scale conversion of Israël’.[787]

Wanneer Leenhouts zegt dat de uitdrukking volheid der heidenen betekent dat een belofte tot volheid, vervulling komt, geeft hij hier toch een andere uitleg en betekenis aan. Het is het moment dat bij God de maat vol is.

Conclusie

Door de profetie van Leenhouts gaan we dingen beter verstaan. De waas over de laatste hoofdstukken van de profetie van Zacharia verdwijnt. Boeiend is een verbinding te zien van Malechi 4 met Openbaring 10. Nieuw is zijn invulling dat de volheid van de tijd een tijdstip is dat bij God de maat vol is; dat God zal zeggen: Nu vervul Ik Mijn nog resterende beloften. Nieuw voor gereformeerden is dat deze aarde uitloopt op een vrederijk waar Israël de leiding van de wereld heeft, een ombudsvolk, waar volken uit de wereld jaarlijks naartoe zullen trekken en waarbij Koning Jezus in de hemel verblijft. Het stond er: U zult Mij niet meer zien, totdat u zegt ‘Gezegend Hij, die komt in de naam van de Heer’, maar we lazen over het woordje totdat heen. Verhelderend is met Leenhouts bril te lezen dat Jezus kwam om op de troon van David te zitten en koning te zijn over het huis van Jacob (Luc. 1), dat de vervallen hut van David weer wordt opgericht (Hand. 15: 16) en Jezus in de hemel blijft tot de wederoprichting van alle dingen (Hand. 3: 19-21). Een ander kader krijgt ook de voorzegging van Jezus dat het Evangelie aan alle volken verkondigd wordt, vóórdat Hij terugkomt (Matth. 24: 14).

Door deze nieuwe invulling van bepaalde teksten, gaan we andere dingen in de Bijbel beter verstaan. Het hele boek Openbaring gaan we anders lezen als we hoofdstuk 10 met daarbij hoofdstuk 11 gaan zien als de sleutel van het hele boek en hoofdstuk 20 niet langer vergeestelijken.

Vragen blijven er ook. Dat is niet enkel de vraag over het waar of niet waar zijn van deze profetie, maar ook de vraag waar de criteria liggen voor welke passage letterlijk genomen moet worden en welke niet. We hebben gezien dat Leenhouts in de meeste gevallen de Bijbel letterlijk neemt en dan aan de hand van zijn profetie uit gaat leggen. Maar plotseling komen wij passages tegen die weer niet letterlijk genomen moeten worden. Het koninkrijk van priesters bijvoorbeeld (en zoveel andere teksten) moet letterlijk genomen worden. Sommige passages in Zacharia 14 waar staat dat de Heer Zijn voeten zal zetten op de Olijfberg en de Olijfberg daarop zal splijten, interpreteert Leenhouts geestelijk. Dit betekent dat de Heer zijn vijanden zal maken tot een voetbank van zijn voeten en dat het gericht splijt. De rest neemt hij weer wél letterlijk. Hij leest daar zelfs een vervulling in van het Loofhuttenfeest. Geestelijk interpreteert hij ook de eerste opstanding in Openbaring 20: 6 en het herrijzen van het dal van dorre doodsbeenderen in Ezechiël 37. Dat betekent volgens hem dat Israël als natie opstaat. Hun áánneming is opstaan uit de dood (Rom. 11: 15). Dat hij hierin bescheiden wilde blijven en biddend wilde luisteren naar de doorwerking van de Heilige Geest bewees wel dat zijn uitleg van het begin van Openbaring 20 kon wijzigen. Hiermee toont hij dat hij in ieder geval geen fundamentalist is, maar profeet, die wil blijven luisteren naar de doorgaande openbaring van de Geest.

Hoofdstuk 6

6. Israël een ombudsvolk?

6.1. Geconstateerd

Wij zijn ons onderzoek begonnen met de opmerking dat we bij het lezen van de Bijbel stuitten op beloften die voor ons gevoel nog nooit vervuld zijn. Wie Gereformeerd opgevoed is, heeft van huis uit meegekregen dat met de komst van Jezus al veel beloften vervuld zijn; het enige dat nog gebeuren gaat is Jezus’ Wederkomst. Als Jezus terugkomt worden alle resterende beloften in één keer vervuld in de komst van de nieuwe aarde. De beloften die naar ons gevoel slaan op Israël zijn nu geestelijk vervuld in de kerk. God is klaar met Israël. Joden hebben zich als ieder mens te bekeren tot de Drie-enige God. Dan zal hun leven verder gaan zoals dat van iedere christen.

Anderen zeggen dat die beloften niet letterlijk genomen moeten worden. Dergelijke uitspraken horen bij de spreekwijze van de mensen toen. Het gaat in de Bijbel enkel om de boodschap die het verhaal vertolkt; het zijn gelijkenisverhalen, voorbeeldverhalen. Verhalen met beloften (en dat geldt eveneens van verhalen met wonderen) zijn verhalen die een goede, betere toekomst beloven. Weer anderen zeggen dat God een geheel eigen weg met Israël gaat; los van Messias Jezus, los van de gemeente. Er zijn twee volken van God.

De vraag is dan of we de Bijbel zo kunnen lezen. Wij kennen gezag toe aan de Bijbel. Is de Bijbel geen testament? Een testament kunnen we niet vergeestelijken; bovendien, als wonderlijke dingen toen niet echt gebeurd kunnen zijn, wat is dan de garantie dat die ‘mooie toekomst’ straks wél kan komen?

Wanneer men vanuit een klassiek Gereformeerd perspectief bijvoorbeeld de belofte leest dat God bij de berg Sinaï Israël uitkiest om een koninkrijk van priesters voor Hem te zijn (Ex. 19), hoe moeten we dat dan lezen? Later blijkt dat Israël zo’n koninkrijk moet worden voor de rest van de wereld. Waar en wanneer heeft dat koninkrijk ooit bestaan? Momenten uit de geschiedenis van Israël zijn mooi te noemen, wanneer men dichtbij God leefde, maar Israël is voor het merendeel van zijn geschiedenis een vervallen hut te noemen. Dan lezen we dat de profeet Amos zegt dat God de vervallen hut van David, Israël eens gaat oprichten. Eens komt Israël tot grote bloei (hoofdstuk 9). In Jesaja 2, 11 en 61 lezen we dat Israël zelfs een priesterlijk centrum wordt voor de hele wereld; een bemiddelend, adviserend en behulpzaam ombudsvolk; een centrum van geloof, religie en vrede. Israël zal daarbij door de volken van de wereld geëerd en onderhouden worden. In Micha 4 lezen we ditzelfde met andere woorden. De profeet Zacharia bevestigt dit in hoofdstuk 14. Daar staat dat de Heer op een moment in de geschiedenis koninklijk zijn voeten zal zetten op de Olijfberg en zijn vijanden zal maken tot een voetbank voor zijn voeten. Ieder jaar zal in Israël het Loofhuttenfeest gevierd worden en alle volken uit de wereld zullen jaarlijks dat feest daar mee moeten vieren. O wee, als de volken dat niet zullen doen.

Maar, zo’n ‘o wee ‘ kan toch nooit slaan op de tijd van de nieuwe aarde? Een paar hoofdstukken daarvoor schrijft dezelfde Zacharia dat Israël eens zal zien wie zij doorstoken heeft. Dan zal Israël om diegene huilen zoals iemand huilt die zijn enige kind verliest. Op dit huilen zal God een geest van genade en gebed over Israël uitstorten; genade is vergeving (hoofdstuk 12). Nog wéér enkele hoofdstukken daarvoor staat dat mensen uit de wereld naar de slip van een joodse man zullen grijpen en zeggen: ‘Wij willen met u gaan, want wij hebben gehoord, dat God met u is’ (8: 23).

In het Nieuwe Testament lezen we vergelijkbare gedachten. Jezus wordt aangekondigd als degene die op de troon van David zal zitten (Luc. 1). In Lucas 4 zegt Hij in de synagoge van Nazareth dat met Hem deze dingen in vervulling gaan. Israël weigerde Jezus als de Messias te erkennen. In het vervolg van zijn geschiedenis loopt Hij uiteindelijk de tempel uit en zegt: Ik ga nu weg, uw huis wordt aan uzelf overgelaten. Ik kom terug zodra u zegt: Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren, (Matth. 23: 39). Jezus Zelf maakt regelmatig onderscheid tussen het Koninkrijk van Hém én dat van Zijn Vader (Matth. 19 en Luc 22). De apostel Petrus zegt in Handelingen 3: 19-21 dat Israël tot bekering moet komen opdat de tijden van verademing kunnen komen. Petrus zegt tevens dat Jezus in de hemel blijft totdat de tijd komt dat álle dingen opgericht zullen worden. Paulus zegt in Romeinen 11 dat wanneer de volheid van de heidenen ingaat de Verlosser zal komen en de zonde en het ongeloof van Israël Zélf zal afnemen. De vervallen hut van David wordt weer opgericht (Hand. 15: 16). Ook de eerste Petrusbrief spreekt over een koninkrijk van priesters (2: 9). De apostel Johannes heeft het in het laatste bijbelboek over een duizend jaar gebonden worden van satan (Openb. 20).

In onze inleiding schreven we: Wat moeten we met al die teksten? Gaan die nog wel of niet meer of ooit anders in vervulling? Terwijl ik met die vragen liep, vertelde een bevriende collega dat ds. A.A. Leenhouts een aantal járen geleden een profetie heeft gehad en dat die profetie een mogelijk antwoord op deze vragen zou zijn.[788]

Is die profetie van Leenhouts nu werkelijk een antwoord op die vragen? Heeft ons onderzoek dat aangetoond?

Samengevat[789] kreeg Leenhouts in 1948, op het moment dat de International Council of Christian Churches (I.C.C.C.) in gebed was, zijn visioen. Leenhouts noemt het zélf een stuk nieuwe bijbeluitleg. God sprak hem aan als ‘Elia’ en onthulde, naar zijn zeggen, wat op de lege bladzijde van Openbaring 10 heeft gestaan. De profeet Daniël heeft inderdaad voorzegd dat bepaalde dingen tot de eindtijd verborgen zullen blijven en dán werkelijk in vervulling gaan (hoofdstuk 8 en 12).

In een woord voor de wereld onthulde de Heer in 1948 aan Leenhouts dat Hij op de rand van het wereldtoneel stond. Het waren belangrijke, indrukwekkende maanden toen. Het waren de maanden dat er twee ‘Wereldraden van Kerken’ werden opgericht. Duitsland en Berlijn vielen in tweeën; Jeruzalem ook. De Koude Oorlog begon. De staat Israël werd gesticht en het communisme rukte verder op.

In een woord voor de kerken onthulde de Heer dat de grondslag van de Wereldraad van Kerken te ruim was. Deze raad had niet als basis het verzoenend kruisoffer van Golgotha. De Gereformeerde Kerken werden er aan herinnerd dat de mens niet pas dood is als hij het graf ingaat, maar door de zonde bij zijn geboorte al. Deze kerk had ten aanzien van de tijd waarin zij leefde met name tijdens de Vrijmaking, profetisch gestotterd en koninklijk gedwongen. Zij was geen afspiegeling geweest van de Goede Herder. Zowel de (kinder)doop als de belijdenis mogen zij nooit als stalen wetten hanteren, evenmin als een stuk automatisme. De Gereformeerden moesten daarom terug naar de geweldige hoogten van Pasen en Pinksteren in haar begintijd. De gereformeerde Leenhouts zélf moest stoppen met zijn speuren naar de zogenaamde tussentijd. De Gereformeerde Synode had daar in de oorlog een uitspraak over gedaan. Leenhouts was daar over blijven denken en schreef er zijn eerste boek over: In een punt des tijds. Leenhouts moest hiermee stoppen en verder op het wonder van God hierin wachten.

De Baptisten moesten uit reactie op de traditionele kerken, met hun soms ‘automatisch’ dopen van kinderen, niet hetzelfde doen met hun ‘volwassendoop’. Evenmin mochten zij, omdat zij vonden dat diezelfde kerken te weinig aandacht schonken aan de wederkomst, vervallen in een leer die echt niet zomaar uit de Bijbel voortkomt.[790] De volgelingen van Karl Barth moesten blijven bij de ontdekking van de geweldige triomf van genade die hun voorman had gedaan en de Nederlandse Hervormden moesten zich wachten voor het ontkennen van de maagdelijke geboorte en andere vrijzinnige onderwerpen.

Leenhouts kreeg tevens de verzekering dat als God ‘twee dagen’ (twee duidend jaar) gezwegen had, dit niet inhield dat Hij het komende millennium, de ‘derde dag’ zou blijven zwijgen. Er gaat namelijk wat gebeuren met de wereld én met Israël. Beter gezegd: Er gaat wat met de wereld gebeuren door middel van Israël. Wanneer de wereld in een uitzichtloos dieptepunt is gekomen, gaat God ingrijpen. Op dat moment is ‘Gods maat’ vol en zal Hij zeggen: ‘Nu is het klaar; de grens is bereikt!’ Israël zal daarop de Messias alsnog aannemen zodat het kan worden wat God ooit met hen voor had: een koninkrijk van priesters voor de rest van de wereld; een ombudsvolk. De volken zullen er ieder jaar het Loofhuttenfeest gaan vieren en Israël onderhouden zoals de andere stammen de stam Levi onderhielden. Het is verkeerd geweest dat Israël de staat zelf heeft gesticht, zonder bekering om; zonder die woorden: Gezegend, Hij, die komt in de naam van de Heer. Israëls weg van nu is een hopeloze weg. Daar gaat op Gods ingreep een eind aan komen. De kerk én de christenpolitici moeten voorwaarden gaan creëren, de kerk met haar jaloersmakend Evangelie, uitgebeeld in de éne Avondmaalstafel en de politici met internationaal de wereld er op wijzen wat Gods bedoeling is met Israël. Leenhouts heeft daar zelf het voortouw in genomen met zijn bezoek aan Marokko.

Aan Leenhouts werd aan de hand van Openbaring 10 onthuld dat er een (lange) tijd van vrede gaat komen met Israël aan het bewind van de hele wereld. Dat is het Koninkrijk van Jezus. In die tijd vindt ook de verkondiging van het Evangelie aan alle volken plaats. Niet dat Jezus dan Zelf al op aarde is. Hij blijft immers weg totdat de wederoprichting van alle dingen gaat plaatsvinden (Hand. 3: 19-21). Een tijd van ‘voorsabbat’ breekt aan; een tijd van geweldige vrede, vreugde en bloei van alle dingen. Deze tijd is tegelijk de zekerheid, onderpand van wat daarna op de nieuwe aarde komen gaat. De christenen uit de heidenwereld zullen hierin eveneens priesters zijn. Maar Israël krijgt de hoofdrol. Voor Leenhouts vormen zij samen de gemeente uit Openbaring 11.

Na deze mooie tijd komt helaas nog de grote verdrukking. De satan zal een moment worden losgelaten. Maar de gemeente van ‘Openbaring 10’ zal, zoals blijkt met het ‘opmeten’ in Openbaring 11, beschermd blijven. God houdt haar vast.

Na deze onthulling gaat Leenhouts zich met zijn visie onderscheiden van anderen; ook met anderen die hij uit hetzelfde ‘huis’ komen. Leenhouts durft zich van dezen én van anderen te onderscheiden, ook van zijn eigen Gereformeerde verleden, omdat hij naar zijn zeggen van God een ander verloop te zien heeft gekregen. In het voorwoord van zijn boek De zeven Sjofarim in de Apocalyps stelt hij dat het een groot verschil maakt of men door studie of meditatie tot een bepaalde mening is gekomen en daaraan eigenmachtig een hogere autoriteit verleent öf dat er sprake is van een rechtstreeks door de Heilige Geest gegeven openbaring. Daarbij zegt hij dat de delen van zijn Sjofar-serie bedoeld zijn om getuigenis af te leggen van een door de Heilige Geest gegeven openbaring in 1948, waarvoor hij alleen God de eer wil geven en de opbouw van de ware eenheid van de kerk wil dienen. Wanneer de visie, waarvan hij in woord en geschrift getuigenis aflegt, zou worden toegeschreven aan eigen inzicht of zelfs genialiteit, heeft hij dat gedurende heel zijn leven categorisch afgewezen.[791]

6.1.1. Leenhouts, een apocalyptisch profeet

In onze dissertatie hebben we ontdekt dat Leenhouts’ profetie qua inhoud en structuur een apocalyptische profetie is. Wij kunnen geen reden vinden waarom hij niet aan zou sluiten bij de klassieke definitie van apocalyptiek zoals Van de Kamp[792] die verwoordt; behalve dat de niet-bijbelse apocalyptische geschriften altijd pseudoniem zijn. Leenhouts kreeg zijn boodschap namelijk in een dieptepunt van de geschiedenis; zijn onthulling ging over de grens van dit bestaan. Hij hoorde een engel zeggen ‘Elia kom’. We vernamen een tijdstip én een plaats waar de profetie ontvangen werd, er waren fysieke uitwerkingen én daarna nog regelmatig Goddelijke bevestigingen. Volledig nieuw was zijn verbinding van Maleachi 4 (Deze ‘Elia’ kreeg te horen dat voor degenen die Gods Naam vrezen de zon van gerechtigheid op zal gaan) met Openbaring 10 (een engel met een gelaat als de zon onthult wat daar op die open bladzijde staat), nieuw was zijn concrete toespitsing op de roeping van Israël dat het een koninkrijk van priesters moet worden, nieuw zijn uitleg van de volheid der heidenen, nieuw was zijn uitwerking van dat vrederijk waarin Israël een ombudsvolk voor de rest van de wereld zal zijn. Bij niet één theoloog ook ontdekken we zo een vertaling in politieke consequenties.

6.2. Plausibel

Bij de toetsing in hoofdstuk 5 zagen we dat de profetie van Leenhouts voldoet aan de door de Generale Synode van Haren bepaalde criteria en voldoet ook aan de criteria die anderen gesteld hebben. Jezus Christus is Gods openbaring aan ons, er blijft een groot onderscheid tussen Schepper en schepsel, God en het kwaad; wij delen in de doop van Christus, ook als een profetie niet tijdens iemands leven uitkomt kan de profetie nog nét zo waar zijn, de profetie bleek tot stichting te zijn. We voegden nog de twee criteria toe met de vragen of Leenhouts werkelijk een nieuw verstaan van de Bijbel gaf. Ook op dat laatste criteria konden we instemmend reageren.

Kunnen we daarmee stellen dat we nu voor de volle honderd procent bewezen hebben dat Leenhouts werkelijk deze profetie ontvangen heeft? Dat God werkelijk op deze manier in 1948 door middel van hem tot ons, tot de hele wereld, heeft willen spreken? In hoofdstuk 5 hebben we gezien dat ook de criteria van de Synode voor een afdoend antwoord hierop tekortschieten. Criteria zoals: ‘een profetie moet stichten’ schieten tekort, omdat de waarheid van God zovaak haaks staat op de belevingswereld van ons mensen. Israël knarsetandde toen Stefanus in Handelingen 7 hun de spiegel voorhield. Tekort schiet ook het criterium dat een profetie altijd ‘uit moet komen’. Een profetie kan eeuwen later nóg uitkomen. Denk bijvoorbeeld aan de profetieën over de komst van de Messias. Bovendien kan de Heer zijn plan veranderen vanwege gebeden, ongeloof of onbekeerlijkheid. Eveneens kan lang niet altijd een criterium zijn: ‘Aan de vruchten ken je de boom’. We wezen eerder op de niet te vatten opdracht voor de profeet Hosea die met een prostituee moest trouwen en wie zou vandaag richter Simson als bode van God serieus hebben genomen? Gamaliël zei in zo’n situatie: Als het werkelijk door God ingegeven is, zal dat ooit vanzelf aan het licht komen (Hand. 5). H. Berkhof en J. van der Graaf vielen hem hierin bij.[793] Zelfs de door Leenhouts zélf aangereikte objectief waargenomen aspecten schieten voor een wetenschappelijk onderzoek tekort.

6.2.1. Waarom zoveel moeite?

Het is en blijft een zaak van geloof. Wat er op 17 augustus 1948 in die studeerkamer in Enschede werkelijk heeft plaatsgevonden weet (wist) alleen Leenhouts én God Zélf. Maar waarom zou er in onze tijd zoveel moeite zijn om zo’n boodschap van God te aanvaarden?

Dit kan liggen aan de inhoud van de profetie. Leenhouts legt de vinger op zere plekken. Hij had woorden van correctie voor zijn eigen Gereformeerde Kerken en andere kerken; woorden van correctie voor de kerken in groter verband; woorden van correctie voor Israël, woorden van correctie voor de politiek, enzovoort. Wij willen ons vandaag niet graag laten waarschuwen. Negatieve profetieën passen niet in onze Westerse hedonistische cultuur. In die cultuur, dat wereldbeeld, past geen boodschap van een God, Die nog net zo kan handelen zoals de Bijbel dat voorhoudt.

Toch kan dit nauwelijks de echte oorzaak zijn van de moeite met Leenhouts en waarom hij buiten zijn eigen kerkverband is geraakt.

6.2.1.1. Oorzaak van moeite

Wanneer er vandaag meer mensen oog krijgen voor de nog uitstaande beloften van God, waar komt dan speciaal de moeite vandaan, die men heeft met het gedachtegoed van Leenhouts? Dat kan niet komen vanwege de inhoud van zijn boodschap. Niemand viel onlangs over Van Wijk heen of Noordegraaf of Van Campen. Boeken over de Eindtijd zijn in onze tijd juist mateloos populair. Die oorzaak moet dieper liggen.

Wij menen dan ook dat de oorzaak niet ligt in de inhoud van de profetie, maar in het genre waartoe zijn profetie behoort. Eerder stelden we dat de profetie van Leenhouts tot de apocalyptische profetieën behoort. Net als een apocalypticus kreeg Leenhouts een boodschap over de toekomstige wereld. Deze boodschap reikte verder dan Israël alleen. Zoals 4 Ezra spreekt met de autoriteit van een tweede Mozes, zo spreekt Leenhouts met de autoriteit van een tweede Elia. Ook Leenhouts hoorde een engel spreken. Hij kan wijzen op een tijdstip waarop hij zijn profetie ontving én de plaats aanwijzen. Er waren ontroering en fysieke uitwerkingen. Op die grote openbaring in augustus 1948 kreeg hij regelmatig nieuwe bevestigingen van God. Hier ligt de grote moeite met Leenhouts.

Deze moeite met Leenhouts is van verschillende aard:

a) Eerder hebben we ontdekt dat er binnen de kerk van de Reformatie een blijvende angst is voor Doperse praktijken. Die angst bespeuren we vandaag speciaal in de angst van de traditionele kerken voor invloeden van Evangelischen en Pinkstergemeenten.

b) Moeite is er ook vanuit de wetenschap en de cultuur van onze tijd. Onze cultuur en de huidige wetenschap kunnen niets met rechtstreekse boodschappen van God; ook al zouden die voldoen aan onze eigen daarvoor vastgestelde criteria. Profetie én een direct-tastbaar handelen van God passen niet meer in ons wereldbeeld. De hemel is gesloten. Het zwakke in onze cultuur is dat men ervan overtuigd is dat de mens alleen maar zélf kan spreken én handelen. Dit is echter voor de kerk geen reden om die twee uit te bannen. Juist de kerk is geroepen om tegenstem te zijn: Stem van God. Haar roeping is, waar God spreekt dit op te merken en door te geven.

Net zo weinig kunnen wij in onze postmoderne tijd met absolute waarheden. Aan de ene kant biedt deze tijd juist openingen. De postmoderne mens heeft er weer oog voor dat er meer is tussen hemel en aarde, ruimte voor mystieke dingen. Maar deze mens is een zoeker, een blijvende zoeker, die niks met absolute waarheden kan. Hij wil vrij blijven en zich vooral niet binden. Daarom mag Leenhouts best zeggen hoe hij over dingen denkt, hij mag zeggen dat iets voor hém de waarheid is. Als hij maar niet zegt dat zijn waarheid Gods absolute waarheid is. Nog minder dat God speciaal tegen hém gezegd zou hebben hoe het met de kerk, Israël en de wereld zal gaan en verder moet. Zijn boodschap is namelijk niet hypothetisch, niet bespreekbaar als hypothese of eigen mening; hij verkondigt het als de absolute waarheid. Tevens is het zo dat als wij zijn boodschap wél serieus nemen en zijn profetie als waarheid willen onderzoeken, we nóg voor een grens staan: de grens van wat een mens objectief onderzoeken kan. Dit is de crux geweest voor zijn profetie, hoewel hij stelde niet anders te kunnen.

c) Moeite is er doordat mensen de Bijbel anders lezen. Met welke hermenutiek immers, bril lezen we de beloften in de Bijbel?

d) Moeite is er vanwege de huidige gang van zaken in Israël. De staat Israël, welks komst in 1948 door velen gezien werd als een vervulling van Gods beloften, handelt zo anders dan men vanuit die vervulling zou verwachten. Waar blijft de tijd van grote vrede en geweldige opbloei?

Wat Leenhouts zei, kunnen wij nooit zó zeggen. Wij kregen die boodschap niet; er was voor ons geen engel. Daarom kunnen wij nooit verder komen dan plausibiliteit. Dat wil zeggen, hem geloven op zijn woord, aannemen dat het gegaan is zoals hij in zijn boeken heeft geschreven. Wat we wél kunnen zeggen is, dat áls hij een boodschap van God ontving, hij niet de eerste en enige is; mogelijk ook niet de laatste. De traditie van het christelijk geloof verhaalt aanhoudend van mensen die een boodschap van God ontvingen. Velen hebben de eeuwen door deze boodschappen aangenomen. Moeite met zo’n boodschap is er pas écht gekomen in de moderne tijd, in onze cultuur. Vroeger reikte de kritiek niet verder dan de boodschap, nu heeft men meer moeite met het genre: ‘God spreekt niet meer’.

Wat Leenhouts nog meer plausibel maakt, is dat hij inderdaad verscheidene bijbelgedeelten meer inzichtelijk maakt. Toen wij het 7e toetsingscriterium in hoofdstuk 5 behandelden zagen we dat teksten die eerst moeilijk te verstaan waren, door de profetie van Leenhouts toegankelijk werden; terwijl dit niet tot effect heeft dat andere teksten ineens onbegrijpelijk worden. Het is ook niet zo dat we ineens nieuwe dingen, nieuwe gedachten in de Bijbel gaan lezen, waar we nog nooit eerder van hebben gehoord, maar we gaan ze beter verstaan, beter dóór hebben.

We hoeven ook geen keuze te maken tussen letterlijk lezen of geestelijk. Daar hebben Holwerda, Vreekamp en Den Hertog al bij geholpen, maar ook Hoek, Paul en Van Niekerk. Beloften worden geheel, gedeeltelijk, in fases, fragmenteel, naar hun intentie of zelfs geïnterpreteerd vervuld. Gods Woorden echter blijven staan en met de bril van Leenhouts profetie gaan wij ze beter ‘ver’-staan. Het is niet mogelijk een strikte keuze te maken tussen letterlijk lezen van de Bijbel en geestelijk. Dat moeten we daarom ook niet willen. Wij, mensen, blijven met al onze beperktheid voor veel muren staan. Ons geloof kan die muren overstijgen. Van dat geloof is ons gebed de motor. De Bijbel is inderdaad een testament, een boek vol beloften, die om vervulling vragen, maar God gaat die beloften wél vervullen op Zijn eigen manier. Het blijft allemaal één grote verrassing. Paul zei: Veel beloften zijn al in het Nieuwe Testament vervuld, maar met de letterlijke tekst van het Oude Testament in handen, had niemand kunnen bedenken dat het zó zou gaan. De oude woorden uit die oude primitieve cultuur vormen de huls, de verpakking waarmee God ons Zijn heil aankondigt. De huls van de oude situatie blijft achter, maar de tijd (en daarmee de situatie) gaat verder. En zelfs beloften die conditioneel waren, worden door de trouw van God alsnog vervuld, zodra Hijzelf die voorwaarde, die conditie voor vervulling, wegneemt (Rom. 11: 26). Geen ontrouw kan Gods beloften ooit verijdelen.

Deze bevindingen krijgen een nog veel grotere diepte én rijkwijdte als we van Van Niekerk en achter hem Diemer geleerd hebben, dat God op dit moment Zijn Derde Testament aan het schrijven is.[794] Nu in het tijdperk van de Geest schrijft God verder en werkt Hij verder in en door alles heen. Na het Christocentrische tijdperk van het Tweede Testament, werkt en schrijft God nu in het Derde Testament verder aan Zijn plan van schepping, verzoening, vernieuwing, volmaking en vervulling. Alles is doorzuurd van de Geest. Door alles heen werkt God, ook door Leenhouts heen. Dit vernieuwingsproject van de Geest met het Derde Testament doortrekt het gehele universum. Het gehele universum is de speelruimte van het Gemenebest van Gods Geest. De aarde is van de Here en haar volheid (Ps. 24). Zo zijn we onderweg naar de voltooiing in de volmaaktheid van Gods Koninkrijk. Dat betekent geen buiten werking stellen van het Eerste en Tweede Testament, maar juist de in-dienstneming ervan.

Om het spreken in dat Derde Testament te vernemen moeten we volgens Van Niekerk door de Heilige Geest ‘onderhandelen’ met de Bijbel én de ontvangen profetie. Door middel van een door de Geest geleide eenstemmige onderhandeling met de Schrift en de ontvangen profetie, kunnen we vandaag nog tot een nieuw spreken van God komen, een co-promis: mede-belofte.

In hoofdstuk 5 hebben we gesteld dat Leenhouts ons nooit kan bewijzen dat hij óók een Elia is die op Maleachi 4: 5 terug te brengen is. Dat kan hij evenmin met het voorlaatste geheim uit Openbaring 10: 7. Leenhouts zegt dat de Heer het aan hém geopenbaard heeft en hij past die twee teksten toe op zichzelf. Daar houdt ieder bewijs verder op. Maar door wat hij ontvangen heeft en ons doorgeeft, mag wél nieuw licht vallen op teksten die met zijn openbaring te maken hebben; nieuw licht daarmee op de hele Bijbel.

Bij Jesaja 61: 5-7 hebben we gezegd dat wij nú beter verstaan wat het betekent dat Israël een koninkrijk van priesters moet zijn te midden van de andere volken en dat die volken Israël onderhouden zullen met geschenken. We verstaan hierin dat Israël een taak heeft ten opzichte van de andere volken en dat die volken Israël moeten onderhouden zoals de andere stammen van Israël de priesterstam Levi onderhielden. Licht valt hiermee ook op Exodus 19: 6. In Zacharia 12: 10 ontdekken we dat God eens een Geest van genade op Israël uitstort en dat ze dan zullen zien wie ze doorstoken hebben. Een Geest van genade is een Geest van vergeving. God brengt Israël Zélf terecht. De Verlosser komt Israëls blokkade Zélf wegnemen. Het is in Zacharia 14: 18 moeilijk te verstaan dat Egypte op de nieuwe aarde vanwege onwil nog geprest zou worden om in Jeruzalem het Loofhuttenfeest te gaan vieren. Daarom is het zetten van de voeten op de Olijfberg door de Heer te zien als ‘zijn vijanden maken tot een voetbank voor zijn voeten’, het overwegen waard. Hij zet zijn voet op de nek van zijn vijanden (vers 4). Tegelijk splijt in plaats van de Olijfberg de verharding die over Israël ligt. Net zo verhelderend is zijn uitleg van de vervulling van het Loofhuttenfeest in vers 16. Het Loofhuttenfeest is naast oogstfeest, het feest waar gevierd wordt dat de Here Koning van de hele wereld is. Dit zal Hij straks in volmaaktheid zijn. Op het Loofhuttenfeest zong men Psalm 118: Gezegend Hij, die komt in de naam van de Heer. Deze tekst van Zacharia 14 laat Leenhouts samenvallen met de uitspraak van Jezus in Mattheüs 13: 39. Verhelderend is het onderscheid waar hij op wijst in Handelingen 3: 19-21. Er komt een tijd van verademing en daarná pas een tijd dat alle dingen worden opgericht. In die tussentijd blijft Jezus in de hemel. Voor hem kan Jezus tijdens het vrederijk dus niet op aarde zijn. Wij lazen over de diepere bedoeling van die geciteerde tekst op het apostelconvent in Handelingen 15: 16 heen. De vervallen hut van David wordt daadwerkelijk weer opgericht. Samen met de christenen uit de heidenwereld vormt Israël dan de gemeente van Openbaring 11. Deze gemeente zet een succesvolle wereldwijde verkondiging van het evangelie op. Boeiend is zijn uitleg van de volheid der heidenen in Romeinen 11: 25 te lezen. God regeert niet met getallen van ‘zoveel mogen er behouden worden’. God zegt op een (donker?) moment van de wereldgeschiedenis: Nu is de maat vol; nu vervul Ik mijn beloften.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen van Israëls roeping een koninkrijk van priesters te zijn.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen dat de vervallen hut van David weer wordt opgericht.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen dat er een moment komt dat Israël ziet wie zij doorstoken heeft en er een Geest van genade en gebed over hen wordt uitgestort en de Heer Zijn voeten op de Olijfberg zet om Israëls vijanden te vernietigen en elk jaar het Loofhuttenfeest gevierd gaat worden en alle volken uit de wereld dat mee moeten gaan vieren en Israël financieel onderhouden.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen dat Jezus kwam om op de troon van David te zitten, koning zou zijn over het huis van Jacob en waarom Hij teleurgesteld de tempel uitliep en zei: Ik kom pas terug wanneer jullie zeggen: Gezegend Hij, die komt in de naam van de Heer.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen dat Jezus Zijn Koninkrijk onderscheidt van dat van Zijn Vader.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen dat zodra Israël zich bekeert de tijd van verademing kan aanbreken.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen van de volheid van de heidenen, dat de verlosser Zélf komt om het ongeloof én de zonden van Israël af te wenden, omdat Gods genade en roeping onberouwelijk zijn.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen ‘Elia komt’ en van die open bladzijde van Openbaring 10 en het opmeten van die tempel in Openbaring 11.

- Wij weten nu waar we aan kunnen denken als we lezen van een binding van de satan voor 1000 jaar.

Plausibel maakt deze profetie ook de weg die Israël na 1948 is gegaan. Het gaat in Israël én in het hele Midden Oosten precies zoals Leenhouts beschreven heeft. Israël heeft het land zichzélf toegeëigend; zo wil het zich ook zélf de vrede toe-eigenen. Blijkbaar komt die vrede er op deze manier niet. Israël kan alleen vrede krijgen via de Vredevorst.

De profetie van Leenhouts is een profetie voor de kerk, voor Israël en via deze twee een profetie voor de wereld. Ook al komen anderen met hun uitleg in de buurt van Leenhouts (o.a. Noordegraaf) dan nóg legt men er geen politieke opdracht in voor de wereld. Hierin is Leenhouts uniek.

Dit alles pleit voor de authenticiteit van de profetie van Leenhouts.

Het is te betreuren dat de kerk hem niet serieus genomen heeft, niet begrepen, niet heeft willen toetsen. Eerder hoorden we dat de christelijke gemeente ernaar moet streven om profetieën te ontvangen. Wanneer er profetieën komen, behoort het tot de opdracht van de kerk die profetieën te toetsen. Leenhouts kwam niet alleen met profetieën. Hij stelde tevens vragen aan onze hermeneutiek, onze manier van bijbellezen en onze uitleg daarvan. Hij wees ook op de politieke uitwerking waar bepaalde teksten om vroegen.

Toen aan mevrouw Leenhouts de vraag gesteld werd, welke kritiek haar man meestal kreeg, vanuit welke hoek en hoe hij daar dan op reageerde, antwoordde zij:

‘Kritiek van kerkelijke zijde kreeg hij vooral vanwege de daar levende overtuiging dat profetie niet meer bestond. De gedachte was dan dat God niet meer sprak na de nieuwe bedeling, maar dat profetie nu behoorde tot de gaven van de kerk. Daarmee werd en wordt hier en daar nog steeds bedoeld: De predikant of voorganger bedient het Woord en dat zou hij zoveel mogelijk ‘profetisch’ moeten doen. In de zin van ‘vermanend’ en ‘opbouwend’ voor de gemeente. Daar is natuurlijk niets mis mee, maar als deze opvatting inhoudt dat profetie uitsluitend deze invulling zou mogen hebben en dat het tot de onmogelijkheden of zelfs ketterijen zou behoren als iemand in deze tijd zegt een boodschap van God ontvangen te hebben, dan strookt dit niet echt met de werkelijke betekenis van profetie en de vrijmacht van God om ook nu nog te spreken. De bijbel is in deze opvatting een ‘gesloten’ boek.

Als argument voor de afwijzing van de profetische boodschap werd ook wel eens de opmerking gemaakt dat God echt niet aan de apostel Johannes opdraagt om het geheim van de zeven donderslagen in Openbaring 10 te bewaren, om het later, na ongeveer tweeduizend jaar, alsnog aan een zekere dominee in Nederland te openbaren.

In het verlengde hiervan ligt de kritiek die hij ondervond uit de meer evangelische of charismatische kring, waar veelal de zgn. ‘opnameleer’ wordt aangehangen. Met name werd dan verwezen naar de ernstige vermaning van de apostel Johannes in Op. 22:18: “Ik betuig aan een ieder, die de woorden der profetie van dit boek hoort: Indien iemand hieraan toevoegt, God zal hem toevoegen de plagen, die in dit boek beschreven zijn…” Deze woorden werden vanzelfsprekend door mijn man van harte onderschreven. Hij heeft met de profetie die hij ontving ook nooit willen toevoegen aan de woorden der profetie van de Apocalyps, maar - naar de mate van het inzicht dat hij hierover kreeg - willen uitleggen wat de betekenis van die woorden is en hoe een en ander zou moeten worden verstaan. In gesprekken met deze critici verwees hij meestal naar het vervolg van deze tekst. Want dat wordt vaak vergeten: “...en indien iemand afneemt van de woorden van het boek dezer profetie, God zal zijn deel afnemen van het geboomte des levens en van de heilige stad, welke in dit boek beschreven zijn.”

Als iemand afwijst dat profetie tot aan de voleinding een legitieme plaats heeft in de gemeente, doet hij in wezen afbreuk aan de woorden van het boek van de profetie in het boek Openbaring. Als wij geloven dat Jezus Christus gisteren en heden en tot in eeuwigheid dezelfde is (Hebr. 13:8), dan moeten we ook geloven - zo was zijn overtuiging - dat de woorden uit Amos 3:7: “Voorzeker, de Here Here doet geen ding, of Hij openbaart zijn raad aan zijn knechten, de profeten” tot in eeuwigheid van kracht zijn. Dit blijkt trouwens bovendien uit de voorzegging van het optreden van de twee getuigen in Op. 11:3 vv. Letterlijk wordt daar gezegd dat God Zijn twee getuigen zal lastgeven om, met een zak bekleed, te profeteren. Zij krijgen dus van God Zelf de opdracht te profeteren. Ook hun profetie zal echter niet zomaar worden aangenomen, hoewel zij de macht hebben de hemel te sluiten, zodat er geen regen valt gedurende de dagen van hun profeteren (Elia), en de wateren in bloed te veranderen en de aarde te slaan met allerlei plagen, zo dikwijls als zij willen (Mozes). Als men dit leest en de Bijbel als Gods Woord erkent, kan men toch moeilijk volhouden dat profetie al na het optreden van de apostelen en de ‘geboorte’ van de kerk heeft afgedaan.

Iets van geheel andere orde is dat in sommige zgn. Pinksterkringen ‘profetie’ vaak gebruikt werd om - soms te pas of te onpas - personen met naam en toenaam te vermanen. Broeder of zuster X zegt dan een woord van God ontvangen te hebben over broeder of zuster Y. Dit ‘gebruik’ van de ‘gave van profetie’ heeft al heel veel leed veroorzaakt en doet in wezen schade aan werkelijke profetie. Ook daar liep mijn man tegenop.’

Maar wat de kerk toen, in 1948, heeft laten liggen, kan zij alsnog oppakken. De kerk kan de profetie van Leenhouts alsnog ontvangen, toetsen en ter harte nemen. Ons onderzoek heeft hiertoe een aanzet gegeven. Het toetsen van een profetie is echter niet de taak voor één persoon; hoe diepgravend eventueel. Het werkelijk toetsen van een profetie is en blijft een zaak én een opdracht van de biddende gemeente. Dat wil zeggen van door de gemeente aangewezen personen hiervoor. Maar ook al zou de kerk níet meer tot toetsen overgaan, dan kan zij er nóg haar winst mee doen. De boodschap van Leenhouts kan ook zonder toetsing een keer brengen in de loop van de geschiedenis, wereldwijd.

Te betreuren is eveneens dat sommige ‘leden’ van de introductiegemeenten Leenhouts zó volgden, zó op zijn boodschap bouwden, dat ze gedesillusioneerd achter zijn gebleven. Dit kan als oorzaak hebben het uitblijven van vervulling van de ontvangen profetie; het kan terug te voeren zijn op de persoon die de boodschap brengt, maar net zo goed op degene die blindelings, zonder enige nuchterheid of relativering, volgde en zich aansloot. De Bijbel roept ons op om voor alles nuchter te blijven.

6.3. Kerkelijk en politiek adagium

Nu we aan het einde van ons onderzoek zijn gekomen willen we ter afsluiting zien waar de relevantie van de profetie van Leenhouts gevonden wordt en we aan het denken gezet worden. Profetie vraagt om gehoorzaamheid en toetsen om zelfreflectie. Die relevantie en zelfreflectie zijn er voor kerk, theologie, landelijke- én internationale politiek. Deze bijdrage is in drie werkgebieden te verdelen:

1) Israël als ombudsvolk.

2) Eenheid van de christenen.

3) Eschatologie.

6.3.1. Israël als ombudsvolk

We zagen dat het Israëls roeping is een ombudsvolk voor de wereld te zijn. Deze roeping ligt verankerd in de Thora (Ex. 19:6). Eeuwen later specificeert de profeet Jesaja deze roeping nader met de woorden ‘Het is te gering, dat gij Mij tot een knecht zoudt zijn om de stammen van Jakob weder op te richten en de bewaarden van Israël terug te brengen; Ik stel u tot een licht der volken, opdat mijn heil reike tot het einde der aarde’ (Jes. 49:6). Millennia later is een deel van het Joodse volk zich deze roeping nog steeds bewust. In de beginselverklaring die Amerikaanse reformrabbijnen ter gelegenheid van 100 jaar Zionisme en 50 jaar Israël afleggen, lezen wij: ‘Wij geloven dat het eeuwige Verbond dat op de Sinaï werd gesloten Am Jisraeel (het volk Israël) een unieke religieuze taak oplegde. Medinat Jisraeel, de joodse staat, is daardoor niet als andere staten. Het heeft de verplichting te streven naar het bereiken van de hoogste morele idealen van het joodse volk: een mamlechet kohaniem (een volk van priesters) te zijn, een goj kadosj (een heilig volk) en l’or gojim (licht voor alle volken).’[795]

De roeping om een licht voor de volken te zijn heeft Israël hiermee in de genen. Jesaja zegt: ‘opdat Gods heil reike tot het einde der aarde’ (49: 6). In de theologie is nog altijd de discussie of met de zogenaamde lijdende Knecht de Messias wordt bedoeld, de profeet zelf of het volk Israël. Wanneer hiermee het volk Israël wordt bedoeld, staat er dus van Israël in Jesaja 42: 7: God heeft u gesteld ‘tot een licht der natiën: om blinden de ogen te openen, om gevangenen uit de kerker te leiden, uit de gevangenis wie in duisternis gezeten zijn.’ Maar ook als deze woorden niet direct op Israël slaan en dus op de beloofde Messias, kan de uitwerking van het Messiaanse heil zó sterk zijn dat Israël deze heilzame uitwerking toch nog heeft op de volken om haar heen. Het is geen óf óf.

In de wereld van vandaag zien wij hoe er behoefte is aan onafhankelijke organen die in tijden van nood sturend, corrigerend en ondersteunend optreden. We zien dat op politiek gebied in conflictsituaties internationaal, bij vredesoperaties; er is behoefte aan internationale gerechtshoven, wereldwijde gezondheidszorg (aids), verbetering van arbeidsverhoudingen (kinderarbeid) en rechtvaardig internationaal handelsverkeer. Om in deze behoeften te voorzien zijn er door de internationale gemeenschap allerlei organisaties in het leven geroepen. De bekendste hiervan is de Verenigde Naties, die in 1945 is opgericht tot handhaving van vrede en veiligheid. Deze VN heeft op zich weer allerlei vertakkingen in suborganisaties, zoals bijvoorbeeld de WHO en UNICEF.

Deze internationale organisaties hebben helaas bewezen niet altijd onafhankelijk en onpartijdig te zijn. Dit bleek al heel kort na haar oprichting van de VN bij de verdeling van het land Palestina in 1947. Zware druk en dreiging met sancties gaven de doorslag. Leenhouts wijst daarop in zijn boek De man met de kruik[796] Daar komt bij dat door de structuur van de Veiligheidsraad van de VN permanente leden een vetorecht hebben waarmee zij, misschien op zichzelf rechtvaardige voorstellen, kunnen blokkeren uit mogelijk eigenbelang.

Israël als ombudsvolk zou het Goddelijk alternatief zijn voor deze door mensen tot stand gebrachte organisaties. De kerk moet daarom christenpolitici hierop wijzen en christenpolitici moeten deze bedoeling van God met deze wereld tot artikel één van hun politiekprogram maken. Israël als ombudsvolk moet het politiekadagium worden van christenpolitici. De onthulling aan Leenhouts moet naar de synoden, maar ook naar de politieke top van Nederland, Europa, Amerika, de hele wereld. Anders komt de wereld nooit verder en gaan wij ‘voort van terroristische aanslag tot terroristische aanslag’. Terecht zei Leenhouts najaar 2000 dat christen Clinton juist dáárover zou moeten spreken op de toenmalige top over Israël. Datzelfde kunnen we vandaag over de christen Bush zeggen. Christenen weten beter. Dit is heel wat belangrijker en toekomstgericht dan met de dollarbuidel schudden en zo partijen tot wapenstilstand dwingen.

Het Joodse volk heeft gedurende haar 2000 jaar wereldwijde ballingschap als géén ander volk zoveel inzicht gekregen in de cultuur en structuur van de verscheidene landen met hun politieke verhoudingen. Géén volk weet zozeer waar problemen liggen als het Joodse volk. Juist vanwége hun gedwongen verblijf in alle landen van de wereld. Wanneer dit volk op de lippen neemt: Gezegend Hij, die komt in de naam des Heren en daarmee door God Zelf in hun ambt van koninkrijk van priesters wordt hersteld, kan het als geen ander volk of organisatie de mensheid dienen. Door God geleid en millennia lang door Hem opgeleid in de weg die het in haar geschiedenis heeft moeten gaan, zal Israël in staat zijn om internationale conflicten helpen op te lossen. Israël zal dan van God de wijsheid ontvangen om recht te spreken, zoals vroeger de hogepriester door middel van de Urim en Tummim antwoorden ontving voor de vragen van het volk (Ex. 28:30).

Wat juist Israël in haar geschiedenis als voorbereiding op haar uiteindelijke bestemming heeft meegemaakt, zowel positief als negatief, kan God gebruiken om de wereld te helpen een rechtvaardige samenleving te vormen. Het is hun door God gegeven bediening, maar ook een oproep aan Israël zelf dat door wereldmachten van deze roeping wordt afgehouden, een licht voor de natiën te zijn. Totdat Gods heil reikt aan het einde van de aarde, Zijn Koninkrijk doorbreekt en de aarde vol is van de kennis van de Heer.

6.3.2. Eenheid van de christenen

Wij leven in een tijd, dat gezocht wordt naar eenheid van de kerken. Dat is ook de opdracht van iedere christen en kerk. De verdeeldheid van kerken heeft in een lange geschiedenis veel leed veroorzaakt. Wat kan de visie van Leenhouts toevoegen aan deze eenwording?

Het fundament van eenwording is voor Leenhouts altijd Jezus Christus en Die gekruisigd. Leenhouts droeg dat uit in de veelvuldige en nadrukkelijke viering van het Heilig Avondmaal. De kerkgeschiedenis heeft geleerd dat de viering van het Avondmaal een van de grootste problemen voor eenwording vormt. Dit wordt uiteraard veroorzaakt door de verschillende opvattingen over de betekenis van brood en wijn. Denk alleen al aan scherpe tegenstelling tussen de Rooms Katholieken en de Protestanten ten aanzien van de leer van de transsubstantiatie. Binnen de eigen protestantse wereld zijn grote verschillen over de deelname, de toegang, tot het Heilig Avondmaal. Hierdoor is het tot avondmaalsmijding gekomen; terwijl Jezus zei: ‘Doet dit tot Mijn gedachtenis’. Het moest een gedachtenis zijn aan het offer dat Hij op het punt stond te brengen (Luc. 22: 19-20). De apostelen hebben deze opdracht nagevolgd en herhaald: ‘Want zo dikwijls gij dit brood eet en de beker drinkt, verkondigt gij de dood des Heren, totdat Hij komt’ (1 Cor. 11:24-26).

Als wij christenen zouden terugkeren naar deze oorsprong, naar de hoogten van Pasen en Pinksteren, zouden er veel van de eeuwenlang opgehoopte hindernissen tussen kerken onderling ten aanzien van het Avondmaal verdwijnen. Andere moeilijkheden zijn dan in een onderlinge harmonie aan te pakken en op te lossen. Veel problemen zullen vanzelf wegvallen. Hoe kunnen mensen bijvoorbeeld nog kibbelen over het eigendom van kerkelijke goederen als zij samen de verzoenende dood van de Heer gedenken? Gaan zij dan vanzelf niet, net als in de dagen van de apostelen, alles gemeenschappelijk bezitten?

Een andere opvallende factor die in Leenhouts visie bij het Avondmaal naar voren kwam, was de zogenaamde barmhartigheidstaak tegenover het Joodse volk (naar Rom. 9-11). Leenhouts zag deze taak liggen voor alle christenen in de wereld. Deze taak bestaat volgens hem hierin dat wij bij de viering van het Avondmaal offers van dank brengen voor het kruisoffer van Jezus. Deze dankoffers zouden voor een deel naar Israël moeten om hen in staat te stellen hun door God gegeven ambt te kunnen vervullen. Hij liep hiermee vooruit op Jesaja 61 waar staat dat de volken in de wereld Israël zullen onderhouden met geschenken. Zoals de stam Levi door de andere stammen financieel onderhouden werd. Dit zou tevens al een erkenning zijn van het bijzondere ambt dat God voor het Joodse volk heeft weggelegd.

Deze onderlinge betrokkenheid van christenen op het Joodse volk en andersom doorbreekt tevens de huidige status-quo van twee volstrekt gescheiden geloofsgemeenschappen die ieder hun eigen weg met God gaan. Zo ontstaat de door Jezus geprofeteerde éne kudde, die onder één herder dat is Hijzelf, geleid zal worden (Joh. 10: 16). In de woorden die Jezus op deze uitspraak laat volgen ‘Hierom heeft Mij de Vader lief, omdat Ik mijn leven afleg om het weder te nemen’, stelt Jezus de eenheid van Zijn kudde uit Jood en heiden in direct verband met Zijn offer, dat wij gedenken in de viering van het Heilig Avondmaal (Joh. 10:16-18). Zowel Jood als heiden worden beiden door de Ene, Zelfde Herder geleid. Dat vraagt onderlinge liefde en respect, maar ook erkenning van het bijzondere ambt van Israël. Weten dat Israël vanaf haar ontstaan tot aan de Jongste Dag Gods ombudsvolk moet zijn, elimineert elke vorm van antisemitisme, maar ook iedere verkeerde interpretatie van de Schrift als zij van Israël spreekt.

6.3.3. Eschatologie

Ten aanzien van de eindtijdverwachting roept Leenhouts op te letten op de tekenen van de tijden. Hierbij moeten we wel inachtnemen wat Johannes schrijft in Openbaring 1:1. Johannes schrijft daar dat hij van Jezus een openbaring ontving ‘om zijn dienstknechten te tonen hetgeen weldra moet geschieden.’ Deze woorden geven aan dat de dingen die Johannes toen zag, gebeurtenissen zijn die nog zullen plaatsgrijpen binnen deze aardse tijd. Daaronder valt volgens Leenhouts nadrukkelijk het intermezzo-gebeuren van Openbaring 10. Denkbeelden dat de wederkomst van de Heer aanstaande zou zijn, vóórdat al deze dingen zijn geschied, zijn hem vreemd. Openbaring 10 spreekt volgens Leenhouts van de komst van een duizendjarig vrederijk dat vooraf zal gaan aan de laatste ronde van de geschiedenis, waarna Jezus wederkomt.

Dooft deze gedachtegang de verwachting van Jezus’ komst niet uit? Integendeel, Leenhouts schrijft: ‘De tijden van verkwikking zouden niet denkbaar zijn zonder de dreiging van de laatste ronde. Deze dreiging zal de mensheid des te heviger aanspreken wanneer Openbaring 10 ten volle vervuld is. Vergelijken we de episode van de tijden van verkwikking met een ‘spandoek’, dan zal het ieder duidelijk zijn dat een spandoek nu eenmaal van twee kanten moet worden aangetrokken. De ene kant van het ‘spandoek’ is in dit geval het intermezzo-gebeuren van Openbaring 10 en de andere kant de laatste ronde.’[797] Wanneer mensen de vervulling van Openbaring 10 concreet hebben meegemaakt, zal het voor alle geslachten duidelijk zijn: Nu een verborgenheid is onthuld en verwezenlijkt, zal ook zeker de verborgenheid van God bij de voleinding worden gerealiseerd. De vervulling van Openbaring 10 is hun onderpand, hun goddelijke eed, voor het komende wereldeinde dat er met het klinken van de zevende bazuin zal zijn.

Leenhouts leert ons dat God nog altijd in onze geschiedenis kan ingrijpen én dat ook eens zal doen. Deze wereld komt tot haar einde via de volheid van de heidenen, de ombudstijd van Israël, de evangelieverkondiging aan ieder volk, de eindstrijd tussen Overwinnaar Jezus en verliezer satan, waarop alles nieuw zal zijn.

Het houdt ons al met al scherp om met de apostelen de komst van de Heer te verwachten en als gemeente, bruid van Hem, te bidden en te leven met het credo: ‘Amen, kom, Here Jezus!’

6.4. Afscheidstoespraak.

Graag sluiten we dit boek af met de door dr. A.A. Leenhouts zelf opgestelde afscheidstoespraak, welke door zijn dochter Ilona is voorgelezen bij zijn begrafenis op 19 maart 2001

Lieve broeders en zusters, familie, vrienden en bekenden,

Nu voor mij het afscheid van het tijdelijke leven gekomen is, wil ik graag een laatste groet laten voorlezen, aan allen die mij lief en dierbaar zijn. Dat geldt in de allereerste plaats mijn vrouw en mijn gezin en overige familie, en verder allen die mij in mijn leven zo trouw hebben bijgestaan in het werk dat mij was opgelegd, alsmede alle vrienden en bekenden.

Laat ik dit voorop mogen stellen: Mijn hart is vol lof en dank aan Hem, die mij het leven schonk en mijn leven dienstbaar maakte aan het getuigenis van Jezus.

Soms waren ook voor mij Gods wegen duister. Maar het diepe besef bleef toch altijd bij mij: “Eenmaal zie ik al Uw luister, als ik in Uw hemel kom.”

Geboren als een boerenzoon in Schoondijke mocht ik, toen ik nog een kleine jongen was, samen met mijn vader op de bok zitten om de paarden te mennen. Mijn vader gaf mij de leidsels in mijn handen om te mennen. Ik genoot van het gevoel de paarden te leiden en had helemaal niet in de gaten, dat niet ik de paarden de leiding gaf, maar mijn vader. Hij had mijn knuistjes in zijn handen genomen en leidde de paarden veilig over de wegen.

Dit beeld is mij altijd bijgebleven. Eigenlijk is het in mijn leven precies zo gegaan. Vaak dacht ik zelf het stuur in handen te hebben, maar altijd weer ontdekte ik dat de hemelse Vader mijn handen bestuurde en de levensweg voor mij bepaalde.

En als ik deze overzie, dan beschouw ik als één van de hoofdmomenten van mijn leven het geroepen worden tot dienaar des Woords in Vlagtwedde. Daar heb ik mijn intrede gedaan met de tekst uit Ezechiël 3:3 en 4 : “Mensenkind, eet deze rol, en ga dan en spreek tot het huis Israëls”, en werd ik bevestigd in het ambt door Ds. Schoften te Onstwedde met de tekst: “Die zielen vangt is wijs.”

Beide teksten hebben mijn hele ambtswerk beheerst.

Ik moest reeds in Vlagtwedde ondergaan hoezeer wij door de kerkelijk verdeeldheid geestelijk machteloos stonden tegenover de politieke macht der duisternis van het fascisme.

In een tijd dat de bondelingen Gods, de Joden, werden weggevoerd om vernietigd te worden, scheurde mijn kerk om onwezenlijke kwesties als ‘het houden voor wedergeboren’ van de eveneens als verbondskinderen beschouwde kinderen van kerkleden.

In die gruwelijke dagen bezocht ik de Joden op het moment, waarop zij werden opgehaald en bijeengebracht om te worden gedeporteerd. Ik wilde hen een laatste groet brengen. Wat mijn ogen daar aan ellende en wanhoop hebben gezien, heeft mijn hele leven op mijn netvlies gestaan. Het enige wat ik daar kon uitbrengen als antwoord op het ‘waarom’ was: Ik hoop dat wij elkaar zullen weerzien in het nieuwe Jeruzalem.

Mijn leven lang ben ik dankbaar geweest voor de onbaatzuchtige steun die ik in de oorlogstijd heb ondervonden van mijn eerste vrouw, de moeder van mijn kinderen. Bij al het ondergrondse werk heeft zij altijd aan mijn zijde gestaan, ondanks het feit dat dit ook haar het leven had kunnen kosten.

Bij wijze van onderscheiding heeft zij voor haar moed na de oorlog van één van de kopstukken van het verzet nog een gouden tientje gekregen.

In 1944 vertrokken wij naar Heerenveen, waar ik naast mijn werk als predikant in de Gereformeerde Kerk ook gevangenis-predikant werd van Cracstate. In deze gevangenis werden, toen de oorlog voorbij was, de fascisten opgesloten. Door de herderlijke gesprekken die ik met deze mensen voerde, werd mijn visie over de schuld van onze kerkelijke verdeeldheid nog verdiept en kreeg ik meer inzicht in de satanische misleiding door een wereld-beschouwing, waar tegenover wij als kerk vrij machteloos stonden, juist door onze verdeeldheid.

Door Gods leiding werd ik naar Enschede geroepen, waar de verdeeldheid afschuwelijke vormen had aangenomen. Hier sprak de Heer mij in 1948 aan over de weg, die zou leiden naar de vrede van Zijn gemeente.

Het betekende voor mij een kruisweg. De beproevingen zijn uitermate zwaar geweest, ook voor mijn gezin.

Maar groter dan de Helper was de nood toch niet. In alle beproevingen werden mijn gezin en ik door een sterke Hand gedragen en geleid. Altijd was er uitkomst in schijnbaar uitzichtloze omstandigheden.

Toch heb ik ook mogen meemaken dat de Here mijn voeten in de ruimte heeft doen staan. Na veel strijd heeft Hij uitleiding gegeven en de mogelijkheid geschapen om in vrijheid de boodschap, die Hij gaf, uit te kunnen dragen en hetgeen Hij aan licht gegeven heeft omtrent Zijn plannen voor de toekomst, op papier te mogen zetten. En voor het overige is Zijn genade mij genoeg.

En Zijn genade is groot voor mij geweest. Ook in het persoonlijke vlak.

Ik dank God voor de vele járen die Hij mij gegeven heeft en voor alle liefde, die ik van mijn liefste naasten, mijn vrouw en mijn kinderen en kleinkinderen, tot in mijn laatste levensjaren heb mogen ontvangen.

Mijn dank gaat in het bijzonder uit naar mijn tweede vrouw Fia, voor de ontzaglijke liefde en zorg, die zij aan mij heeft besteed.

Ik wil ook mijn grote dankbaarheid uitspreken voor de broeders en zusters van het bestuur van de Stichting Getuigenis en Eenheid, die mij in alle zaken zo trouw en deskundig hebben bijgestaan.

Jezus zegt in Johannes 12:26: “Indien de graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft zij op zichzelf; maar indien zij sterft, brengt zij veel vrucht voort.”

Menigmaal heb ik mijzelf getroost met de gelijkenis van Jezus over de boer die zaait en gaat slapen, en het gezaaide komt op, maar hij weet niet hoe.

Die troost bracht wel spanning met zich mee. Te moeten zaaien, en loslaten. Zaaien en gaan slapen en het ontkiemen en opwassen van het zaad overlaten aan de Landman, die alleen de wasdom geven kan.

Zo is ook het ‘inslapen’ voor mij noodzakelijk.

Profeteren is eveneens het uitzaaien van het evangelie. Maar de wasdom ervan moet ik aan God overlaten. Het mij opgelegde werk was tenslotte niet mijn zaak - het is van A tot Z dienst geweest aan het Koninkrijk Gods, dat zal doorbreken in deze wereld en eenmaal ten volle op de grote dag van Zijn wederkomst.

- “Nog eenmaal zal Hij komen,
als Richter van ‘t heelal,

Die ‘t moede hoofd der vromen,
voor eeuwig kronen zal.

Nog is die dag verborgen,
wacht hem gelovig af,
terwijl de grote morgen,
reeds schemert boven ‘t graf.”

Voor de dissertatie geraadpleegde literatuur

a

Aalders, G.Ch. 1954. Korte Verklaring der Heilige Schrift, de profeet Jeremia, II, 2e druk, Kok, Kampen.

Aalders, G.Ch. 1957. ‘Dispensationalisme’, Christelijke Encyclopedie II, 2e dr., Kok, Kampen.

Aalders, W. 1983. ‘Profetische prediking’, in Verbi Divini Minister, redactie J. van Oort, A. de Reuver, M. Verduin, Bolland, Amsterdam.

Aune, D.E. 1983. Prophecy in Early Christianity and the Mediterranean World, Grand Rapids, Michigan.

b

Baarlink, H. 1984. Vervulling en voleinding - de toekomstverwachting van het Nieuwe Testament, redactie A. Geense, Kok, Kampen.

Baarslag, D.J., zj. Gelijkenissen des Heeren, Bosch & Keuning, Baarn.

Bakhuizen van den Brink, J.N., e.a. 1968. Handboek Der Kerkgeschiedenis, vierde deel, Bakker / Daamen, Den Haag.

Barneveld, J. van 2003. Gods grote daden en Zijn heilige ‘opdat’, in Christenen voor Israël aktueel, juli/augustus nummer: 4.

Barth, K. 1964. Die kirchliche Dogmatik, deel 1: Die Lehre vom Wort Gottes. 1932-1970. München.

Bavinck, H. 1928. Gereformeerde Dogmatiek, l, 4e dr., Kok, Kampen.

Bavinck, H. 1929. Gereformeerde Dogmatiek, III, 4e dr. Kok, Kampen.

Bavinck, H. 1930. Gereformeerde Dogmatiek, IV, 4e dr., Kok, Kampen.

Bavinck, J.H. 1949. ‘Hebben wij den Heiligen Geest ontvangen?’ in Prof. dr. J.H. Bavinck e.a. (red..), De Heilige Geest, Kok, Kampen.

Bax, S.C., 1983. Reformatorisch Dagblad.

Beek, A. van de, 2003. De kring om de Messias; Israël als volk van de lijdende Heer, Meinema, Zoetermeer.

Beek, A, van de 1991. ‘Fundamentalisme: soliditeit en excentriciteit van de geloofsgrond’, in P. Boele van Hensbroek, S. Koenis en P. Westerman (ed.), Naar de letter: beschouwingen over fundamentalisme, Grafiet, Utrecht.

Beek, A. van de 2001. Ontmaskering, Christelijk geloof en cultuur, 2e druk, Meinema, Zoetermeer.

Beker, J.C. 1980. Paul the Apostel, The Triumph of God in Life and Thought, T. & T. Clark LTD, Edinburgh.

Bellardi, W. 1994. Die Vorstufen der Collegia pietatis bei Philipp Jacob Spener, Brunnen, Gieβen.

Belt, H. van den z.j. ‘De hoogste Profeet en Leraar’, in Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, Quantes, Rijswijk.

Berg, C.H.W. v.d. e.a. 1984. Handelingen en Verslagen van de Algemene Synoden van de Christelijk Afgescheidene Gereformeerde Kerk 1836-1869, Den Hertog, Houten/Utrecht.

Berg, C.R. van den 1988. Abraham Capadose uw heilwenschende vriend’ Van den Berg, Zwijndrecht.

Berkhof, H en O.J. de Jong. 1975. Geschiedenis Der Kerk, Callenbach, Nijkerk.

Berkhof, H. 1973. Christelijke Geloof Een inleiding in de geloofsleer, 2e dr., Callenbach, Nijkerk. Berkouwer, G.C. 1953. Het werk van Christus, Dogmatische Studiën, Kok, Kampen.

Berkouwer, G.C. 1954. De triomf der genade, in de theologie van Karl Barth, Kok , Kampen.

Berkouwer, G.C. 1956. ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1, Kok ,Kampen.

Berkouwer, G.C. 1961. De wederkomst van Christus, Dogmatische Studiën 1, Kok, Kampen.

Berkouwer, G.C. 1967. Dogmatische Studiën, De Heilige Schrift II, Kok, Kampen.

Berkouwer, G.C., 1966. Dogmatische Studiën, De Heilige Schrift I, Kok, Kampen.

Besier, G, e.a. 1998. Nationaler Protestantismus und Ökumenische Bewegung, band 3, Kirchliches Handeln im Kalten Krieg (1945-1990) Duncker & Humblot, Berlin.

Beuken, W.A.M. 1989. De Prediking van het Oude Testament, Jesaja, III A, Callenbach, Nijkerk.

Bickle, M. 1998. Groeien in de profetische bediening, Bread of Life, Vlissingen.

Biesterveld, P. en Kuyper, H.H. 1905. Kerkelijk Handboekje der Ned. Synoden 1568-1619.

Bijbel met kanttekeningen VI, zj, Bosch en Keuning, Baarn.

Boer, P.A.H. de 1951. Het oudste christendom en de antieke cultuur I. Redactie J.H.Waszink, W.C. van Unnink, Ch. de Beus, H.D. Tjeenk Willink & Zoon, Haarlem.

Bolkestein, M.H. 1970. De prediking van het Nieuwe Testament, De brieven aan de Tessalonicenzen, Callenbach, Nijkerk.

Bonhoeffer, D. 1970. Widerstand und Ergebung. Briefe und Aufzeichnungen aus der Haft, Neuausgabe herausgegeben E Bethge. Chr Kaiser Verlag, München.

Bos, F.L. 1961. ‘Vervangingsformule’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen.

Bouwman, W. Nederlands Dagblad, 16 november 2002.

Brakel, W. á 1967. Redelijke Godsdienst, I, Den Hertog, Utrecht.

Brakel, W. á z.j.. Redelijke Godsdienst, 3, dl I, Bolle, Rotterdam.

Brienen, J.G. 2000. Streeft ernaar te profeteren.Het functioneren van de gave van profetie in samenkomsten van een gemeente van gereformeerde signatuur in de 21e eeuw, doctoraalscriptie Gemeenteopbouw aan de Theologische Universiteit te Apeldoorn, Voorhout.

Brillenburg Wurth, G. ‘Begin bij u zelf!’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 6, 6 augustus 1948.

Broeyer, F.G.M. 1967. Geschiedenis van de Kerk IX, Kok, Kampen.

Bruce, F.F. 1983. The Epistle of Paul to the Romans, Eerdmans, Grand Rapids.

Bruggen, J. van 1981. Het lezen van de bijbel, Kok, Kampen.

Bruggen, J. van 1994. Commentaar op het Nieuwe Testament, Matteüs, 2e dr., Kok, Kampen.

Bruggen, J. van 1996. Commentaar op het Nieuwe Testament III, Fucas, 2e dr., Kok, Kampen.

Bruggen, W. van 1983. Futurum en Eschaton, dissertatie, Rijksuniverstiteit, Feiden.

Bultmann, R.1961. Glauben und Verstehen II, 3e unveränderte Auflage, Mohr, Tübingen.

Bultmann, R.1966. Glauben und Verstehen I, 6e unveränderte Auflage, Mohr, Tübingen.

Burchaell, J.T. 1992. From Synagogue to Church, Public services and offices in the earliest Christian communities, Cambridge.

Büsser, F. 1994. Die Prophezei, Humanismus und Reformation in Zürich, Fang, Bern.

c

Calvijn, J. De Evangeliën van Mattheus, Markus en Lukas, III, 2e dr., vertaald door A. Brummelkamp, 1871, De Groot 1971, Goudriaan.

Calvijn, J. De Handelingen der Apostelen, vertaald door G. Wielenga, 2e dl, 1900, Kok, Kampen.

Calvijn, J. De Profetieën van Hosea uitgelegd door Joh. Calvijn, met een voorrede van A.G. Honig, 1905, Kok, Kampen.

Calvijn, J. Het Evangelie van Johannes, opnieuw uit het Latijn vertaald door G.F. Goris, Kok, Kampen. Calvijn, J. Institutie, of onderwijzing in den christelijken Godsdienst, III, uit het latijn vertaald door A. Sizoo, 1931, boek IV, Meinema, Delft.

Calvijn, J. Institutie, of onderwijzing in den Christelijken Godsdienst, I, uit het latijn vertaald door A. Sizoo, 1931, boek II, Meinema, Delft.

Calvijn, J. Uitlegging op de Profetieën van de Profeten Jesaja en Jeremia, vertaald en bewerkt door F.W. van Deventer en E.C. Gravemeijer, I, A.H. ten Bokkel Huinink 1900, Utrecht.

Calvijn, J. Uitlegging op de Zendbrieven V, I en II Thessalonicensen, vertaald door A.M. Donner, 1890, Donner, Leiden.

Calvijn, J. Uitlegging op de Zendbrieven, I, vertaald door A.M. Donner, 1888, Donner, Leiden.

Calvijn, J. Uitlegging op de Zendbrieven, II, vertaald door A.M. Donner, 1889, Donner, Leiden.

Calvijn, J. Uitlegging op de Zendbrieven, IV, vertaald door A.M. Donner, 1889, Donner, Leiden.

Capadose, A., 1949. De toekomst Israëls: eene voorlezing gehouden in een van de Bidstonden der Vrienden Israëls, ?s Gravenhage, 1849. Opnieuw uitgegeven in C.R. van den Berg, Abraham Capadose uw heilwenschende vriend’ Van den Berg, Zwijndrecht, 1988.

Collins, J.C., 1998. The Apocalyptic Imagination, An introduction to Jewish Apocalyptic Literature, second edition, W.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan.

d

Dankbaar, W.F. 1956. Marten Micron De Christlicke Ordinancien der Nederlantscher Ghemeinten te Londen (1554), Martinus Nijhoff, ‘s Gravenhage.

De Apocriefe Boeken, volgens de oorspronkelijke uitgave van Jacob en Pieter Keur, 1975, Kok, Kampen.

De bijbel. Taal en teken in de tijd, 1999. Generale Synode van de Nederlandse Hervormde Kerk, Generale Synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland, Synode van de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden, Boekencentrum, Zoetermeer.

De Open Deur, een in 1928 opgericht evangelisatieblad om de evangelisatie van de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch Lutherse Kerk te ondersteunen.

Delling, G. ‘Der Tag’, Theologisches Wörterbuch zum neuen Testament, G. Kittel, II, 1935, W. Kohlhammer, Stuttgart.

Diemer, J.H.1963. Natuur en wonder, serie ‘Christelijk Perspectief IV, redactie J. Stellingwerff, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam.

Diepenhorst, I.A., ‘Uitgelokt verweer’, Gereformeerd Weekblad III, no. 25, 19 december 1947.

Dijk, K. ‘Zijn onze kerken krachteloos?’, Gereformeerd Weekblad’ III, no. 23, 5 december 1947.

Dijk, K., ‘Een laatste antwoord’, Gereformeerd Weekblad III no 37, 12 maart 1948.

Dresselhuis, F. ‘Conferentie van Clarens’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 9, 27 augustus 1948.

e

Eck, J. van 2003. Commentaar op het Nieuwe Testament, Handelingen, Kok, Kampen.

Ellis, E.E., 1978. Prophecy and Hermeneutic in Early Christianity, J.C.B. Mohr, Tübingen.

Endedijk, H.C., 1992. De Gereformeerde Kerken in Nederland II, 1936-1975, Kok, Kampen.

Esser, P.H. 1958. Christelijke Encyclopedie III, 2e dr., Kok, Kampen.

f

Fernhout, R.1998. Credo, uitgave van de Vereniging Confessioneel Gereformeerd Beraad, septembernummer ‘s Hertogenbosch.

Floor, L. 1995. Efeziërs. Een in Christus, Kok, Kampen.

Floor, L.1999. De gaven van de Heilige Geest in bijbels-theologisch perspectief, Groen, Heerenveen. Francke, J., Nederlands Dagblad, 10 februari 1984.

Frend, W.C.H. 1994. ‘Montanismus’, Theologische Realenzyklopadie, Band XXIII, Berlijn.

g

Gabriel, P. Meinummer 1998 van Pokrof tijdschrift voor Katholieke Vereniging voor Oecumene.

Gaffin, jr, R.B. e.a. 1996. ‘A cessationist view’, in Are miraculous gifts for today? 4 Views, Zondervan, Grand Rapids, Michigan USA.

Gelder, B. van en Hoekstra, E.G., 1974. Spoorzoeken in de bonte wereld van geloven en denken, 17e dr., 4e en 5e oplage, Meulenhoff, Amsterdam.

Gelder, B. van en Hoekstra, E.G. 1980. Spoorzoeken, in de bonte wereld van geloven en denken, 19e dr., Meulenhoff, Amsterdam.

Genderen, J. van 1998. De Bijbel en de Toekomst, Groen en Zoon, Heerenveen.

Genderen, J. van en Velema, W.H. 1992. Beknopte Gereformeerde Dogmatiek, Kok, Kampen.

Gennep, F.O. van 1989. De terugkeer van de verloren Vader, Ten Have, Baam.

George, T. 1982. John Robinson and the Englisch Separatist Tradition, Mercer University Press, Macon. Gerssen, S. 1983. ‘Oudtestamentische profetie en het Nieuwe Testament’, in Verbi Divini Minister, een bundel opstellen over de dienaar en de bediening van het goddelijke Woord aangeboden aan L. Kievit, onder redactie van J. van Oort, A. de Reuver en M. Verduin, Bolland, Amsterdam.

Goeters, W. 1911. Die Vorbereitung des Pietismus in der reformierten Kirche der Niederlande bis zur Labadistischen Kris is 1670, Leipzig, Romein, Jan, De lage landen bij de zee, Utrecht.

Graaf, J. van der De Waarheidsvriend, 15 december 1983, 71e jaargang no. 49.

Graaf, J. van der zj. ‘Profetie naar de Schriften en in de geschiedenis’, in Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, Quantes, Rijswijk.

Graafland, C. 1997. ‘De Geest en Zijn gaven’, J. van der Graaf, red., Geijkte Woorden - Over de verhouding van Woord en Geest, Kok, Kampen.

Graafland, C. 1990. Gereformeerden op zoek naar God, Godsverduistering in het licht van de gereformeerde spiritualiteit, Kok, Kampen.

Greef, W. de 1995. De ware uitleg, Hervormers en hun verklaring van de Bijbel, Groen en Zoon, Leiden. Greef, W. de 1997. ‘Calvin on Prophecy’, W.H. Neuser/H.J. Selderhuis, Ordenlich und fruchtbar, Festschrift für Willem van ‘t Spijker, anlässlich seines Abschieds als Professor der Theologischen Universität Apeldoorn, Groen en Zoon, Leiden.

Greijdanus, S. 1929. Kommentaar op het Nieuwe Testament, De brieven van de apostelen Petrus en Johannes, en de brief van Judas, Van Bottenburg, Amsterdam.

Groenewoud, H.G. 1961. ‘Vrijzinnig Hervormden’, Christelijke Encyclopedie VI, Kok, Kampen. Grosheide, F. W. 1907. De Verwachting der Toekomst van Jezus Christus, Bottenburg, Amsterdam. Grosheide, F.W. 1922. Kommentaar op het Nieuwe Testament, Het Heilig Evangelie volgens Mattheus, Van Bottenburg, Amsterdam.

Grosheide, F.W. 1957, ‘Charismata’, Christelijke Encyclopedie II, Kok, Kampen.

Grudem W.A. 1982. The gift of prophecy in 1 Corinthians, University Press of America, Washington D.C. Grudem W.A. 2000. The Gift of Prophecy, in the New Testament and Today, Kingsway, Eastbourne.

Grundmann, W 1935. ‘Prüfung’, Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament II, Kittel, Kohlhammer, Stuttgart.

Gruyter, de W. 1978. Theologische Realenzyklopädie 117, Macmillan, Berlin, New York.

h

Hartog, G.M. den ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV no. 23, 3 december 1948.

Hartogh, G.M. den ‘Wat is en wil de Wereldraad van Kerken?’ Gereformeerd Weekblad III no. 28, 9 januari 1948.

Hartogh, G.M. den ‘Wat komt er terecht van de handhaving van de leer in de ontwerpkerkorde van de Herv. Kerk?’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 8, 20 augustus 1948.

Hartogh, G.M. den ‘Laten de Geref. Kerken andere kerken links liggen?’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 8, 20 augustus 1948.

Hartogh, G.M. den ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV no. 24, 10 december 1948.

Hedegárd, D. 1959. De oecumenische beweging en de bijbel, Internationale Raad van Christelijke Kerken, Amsterdam.

Heer, J. de 1995. Evangelist in het licht van de wederkomst, Boekencentrum, Zoetermeer.

Hendriks, A.N. 2002. Die in de waarheid leidt, Bijdragen over de Heilige Geest en zijn werk, Groen, Heerenveen.

Henten, J.W van en Meilink, O. 1998. Visioenen aangaande het einde, Meinema, Zoetermeer.

Herrmann, S., 1963. ‘Das Prophetische’ in C. Westermann (Hsgb.) Probleme alttestamentlicher Hermeneutik, Theologische Bücherei, Chr. Kaiser Verlag, München.

Hertog, G.C. den 1996. Postille 1996 - 1997, Boekencentrum, Zoetermeer.

Het Zoeklicht, 23 augustus 1952, 28e jaargang nr. 10.

Heyer, C.J. den en Schelling, P. 2000. Symbolen in de Bijbel, Woorden en hun betekenis, 2e dr., Meinema, Zoetermeer.

Hill, C.1989. Prophecy Past and Present, Servant Publications, Michigan.

Hoek, J. 1997. Nabij de Toekomst, Boekencentrum, Zoetermeer.

Hoek, J. 2004. Hoop op God, Eschatologische verwachting, Boekencentrum, Zoetermeer.

Hoek, J. 2005. Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, ‘Profetie en gereformeerde dogmatiek - pleidooi voor openheid’, Quantes, Rijswijk.

Hoekema, A. A. 1994. The Bible And The Future, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids. Holwerda, D. 1998. De Schrift opent een vergezicht, Voorhoeve, Kampen.

Holwerda, D. 2003. Hebreeën, vertaling met korte aantekeningen en achttien bredere studies, Kok, Kampen.

Honig, A.G. 1938. Handboek van de Gereformeerde Dogmatiek, Kok, Kampen.

Houtman, C. 1989. Commentaar op het Oude Testament, Exodus II, Kok, Kampen.

Hutten, G. 2004. Verrast door de Geest, Groen, Heerenveen.

Hyatt, J.P., 1980, New Century Bible Commentary, Exodus, Eerdmans, Grand Rapids.

i

Impeta, C.N. 1956. Waar het om ging, Kok, Kampen.

Ipenburg M.H., 1995, Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland, Kok, Kampen.

j

Janse, A en J. Ridderbos in het Gereformeerd Theologisch Tijdschrift 40e jaargang, 2 februari 1939.

Janse, A. 1934. De mensch als levende ziel, De Pauw, Culemborg en Van idolen en schepselen, 1938. Kok, Kampen.

Jeremias, J. 1976. ‘Prophet’, Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament 11, Chr. Kaiser Verlag, München.

Jong, E. de 2003. ‘Ik mis Ignatius van Loyola’, Bulletin voor Charismatische Theologie, 51&52.

Jong, O.J. de 1972. Nederlandse Kerkgeschiedenis, Callenbach, Nijkerk.

Jonge, M. de 1968. De Prediking van het Nieuwe Testament, De brieven van Johannes, Callenbach, Nijkerk.

K

Kamp, H.R. van de 2000. Openbaring, Commentaar op het Nieuwe Testament, Kok, Kampen.

Katz, A. 2000. Der Holocaust, wo war Gott, Verlag Ingo Schreurs, Düsseldorf.

Kerken Wereld, no. 9, 5lejaargang: 24 april 1959.

Keulen, D. van 2003. Bijbel en dogmatiek. Schriftbeschouwing en schriftgebruik in het dogmatisch werk van A. Kuyper, H Bavincken G.C. Berkouwer, Kok, Kampen.

Klijn, A.F.J. 1981. Apostolische Vaders 1, Kok, Kampen.

Klijn, A.F.J. 1983. Apostolische Vaders 2, Kok, Kampen.

Klijn, A.F.J. 2001. Apocriefe openbaringen, orakels en brieven, Ten Have, Baarn.

Klijn, G.P. 1960. Christelijke Encyclopedie V, Kok, Kampen.

Knibb, M.A.1983. Het boek Henoch, Het eerste of het Ethiopische boek van Henoch, Ankh-Hermes, Deventer.

Knijff, H.W. de, 1980. Sleutel en Slot, Beknopte geschiedenis van de bijbelse hermeneutiek, Kok, Kampen.

Knox, J. 1560. In D. Laing, 1848. The Works of John Knox, II, Printed for the Wodrow Society, Edinburgh.

Koesen, W. 1975. Aanzien 45-50: vijfjaar wereldnieuws in beeld, Boek BV Amsterdam.

Kok, A.B.W.M. e.a. 1956. ‘Baptisten’, Christelijke Encyclopedie 1, 2e dr., Kok, Kampen.

Kooij, R. van 1995. Spelen met Vuur, Een onderzoek naar de relatie tussen de charismatische beweging en de Gereformeerde Kerken in Nederland, Boekencentrum, Zoetermeer.

Krämer, H. 1959. ‘Propheten’, Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament VI, G. Kittel, herausgegeben von G. Friedrich, Kohlhammer, Stuttgart.

Kuiper, R. zj. Vuur en vlam, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam.

Kuyper, A 1927. Het werk van den Heiligen Geest, 2e dr.,Kok, Kampen.

Kuyper, A. 1892. E Voto Dordraceno, Toelichting op den Heidelbergschen Catechismus, 1, 3e dr. Kok, Kampen.

Kuyper, A. 1894. Encyclopaedie der Heilige Godgeleerdheid, II, Wormser, Amsterdam.

Kuyper, A. 1909. Encyclopaedie der Heilige Godgeleerdheid, II, Algemeen deel, 2e dr., Kok, Kampen. Kuyper, A. 1915. Encyclopaedie der Heilige Godgeleerdheid, III, Kok, Kampen.

Kuyper, H.H. 1891. De opleiding tot den Dienst des Woords bij de Gereformeerden, Martinus Nijhoff, ‘s Gravenhage.

l

Laan, C. van de 2003. ‘God èn mens’. Bulletin voor Charismatische Theologie, 51&52.

Ladd, G.E. 1980. ‘Historie Premillenialism’, The Meaning of the Millennium, 4e dr., InterVarsity Press, Downers Grove.

Leede, de H. 2003. ‘Over wijze mannen en vrouwen en een goede theologie’, Bulletin voor Charismatische Theologie, 51&52.

Leenhouts, A.A. 1945. In een punt des tijds, een enquêteboek, Niemeijers, Groningen.

Leenhouts, A.A. 1965. Een Pascha voor Jahwe, Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam.

Leenhouts, A.A. 1971. Mijn wraak is barmhartig, Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam.

Leenhouts, A.A. 1981. Wedstrijd der altaren, Primo Vere, Den Haag.

Leenhouts, A.A. 1992. De man met de kruik, Primo Vere, Den Haag.

Leenhouts, A.A. 1995. De zeven Sjofarim in de Apocalyps, Primo Vere, Den Haag.

Leenhouts, A.A. 1998. De beker van Jozef, Primo Vere, Den Haag.

Leenhouts, A.A. 2001. De volheid der heidenen, Primo Vere, Den Haag.

Leenhouts, A.A. z.j. Gods voorlaatste geheim, eindjaren vijftig, Gebr. Zomer en Keunings, Wageningen.

Leeuwen, C. van 2001. Tekst en Toelichting, Hosea, Een praktische bijbelverklaring, Kok, Kampen.

Leeuwen, J.A.C. van 1926. Kommentaar op het Nieuwe Testament, Paulus’ zendbrieven aan Efeze, Collosse, Filémon, en Thessalonika, Van Bottenburg, Amsterdam.

Lekkerkerker, A.F.N. 1965. De prediking van het Nieuwe Testament, De brief van Paulus aan de Romeinen II, Callenbach, Nijkerk.

Levend Joods Geloof, 44e jaargang nr. 1, 1997.

Linden, S. van der 1959. Christelijke Encyclopedie IV, 2e dr.,’Labadie’, Kok, Kampen.

Lingen, A. van zj. ‘Profetie en het werk van ds. Blenk’, in Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, Quantes, Rijswijk.

Lloyd-Jones, D.M. 1994. Prediking en Predikers, De Banier, Utrecht.

Locher, G.W. 1969. Huldrych Zwingli in neuer Sicht, Zehn Beitrage zur Theologie der Züricher Reformation, Moeller, Stuttgart.

m

Maris, J.W. 1992. Geloof en ervaring, van Wesley tot de Pinksterbeweging, Groen, Leiden.

Marshall, I.H. 1982. The epistles of John, W.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids.

Martinez, F.G. 1998. ‘Apocalyptiek in de Dode Zee rollen’ in Van Henten, Visioenen, Meinema, Zoetermeer.

Molenski-Zuyderwijk, I. 2003. ‘Gemeentepraktijk’, Bulletin voor Charismatische Theologie, 51&52. Nauta, D. 1956. Christelijke Encyclopedie I, 2e dr., ‘Anabaptisme’, Kok, Kampen.

n

Nauta, D. 1960, ‘Profetie’, Christelijke Encyclopedie V, Kok, Kampen.

Niekerk, E. van 2006. The church as golden calf in history and the meandering processes of the commonwealth of God, Studia Historiae Ecclesiasticae, Des 2006, Volume 32, Nummer 3, Unisa, Pretoria, 315-405.

Niekerk, E. van 2008. In J Nigrini, Kenosis and Identities: Pneumatological Pointers, Unisa, Pretoria. Niekerk, van E., 2009. Faith, Philosophy and Science. TL 501/2009, Unisa, Pretoria.

Nielsen, J.T. 1974. De Prediking van het Nieuwe Testament, Het evangelie naar Mattheüs III, Callenbach, Nijkerk.

Nieuwe Rotterdamse Courant, 19 mei 1948.

Niftrik, G.C. van 1948. Een beroerder Israels, Callenbach, Nijkerk.

Noordegraaf, A. 1990. ‘De kerk in het Nieuwe Testament’, in De Kerk, Wezen, weg en werk van de kerk naar reformatorische opvatting, De Groot, Goudriaan-Kampen.

o

Oepke, A. 1938. ‘Offenbarung’, Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament III, herausgegeben von Gerhard Kittel, Kohlhammer, Stuttgart.

Oosterhoff, B.J., zj, Israels profeten, Bosch&Keuning, Baarn.

Ouweneel, W.J. 1988. De Openbaring van Jezus Christus, deel 1, Medema, Vaassen.

Ouweneel, W.J. 1990. De Openbaring van Jezus Christus, deel 2, Medema, Vaassen.

Ouweneel, W.J. 1991. Israël en de Kerk, Medema, Vaassen.

p

Paul, M.J., 1992. ‘Terug naar de toekomst: de uitleg van de oudtestamentische profetieën over Israël’,Theologia Reformata 35.

Paul, M.J., 1997. Loofhuttenfeest of ‘der Christenen sabbath’? Hermeneutische en homiletische overwegingen bij Zacharia 14, in Theologia Reformata, 40-4.

Plomp, J. 1987. Een kerk in beweging, De Gereformeerde Kerken in Nederland na de tweede wereldoorlog, Kok, Kampen.

Politische Paperbacks, 1965. Das geteilte Deutschland, W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart.

Polman, A.D.R. 1957. ‘Dialectische Theologie’, Christelijke Encyclopedie II, Kok, Kampen.

Pop, F.J. 1965. De prediking van het Nieuwe Testament, De eerste brief van Paulus aan de Corinthiërs, Callenbach, Nijkerk.

Praamsma L., ‘Oecumenische bewegingen kerkhervorming’, Gereformeerd Weekblad III no. 8, 22 augustus 1947.

Praamsma, L. 1979. De Kerk van alle tijden, verkenningen in het landschap van de kerkgeschiedenis, dl. I, Wever, Franeker.

Praamsma, L. 1980. De Kerk van alle tijden, verkenningen in het landschap van de kerkgeschiedenis, dl. II, Wever, Franeker.

Praamsma, L. 1981. De Kerk van alle tijden, verkenningen in het landschap van de kerkgeschiedenis, dl. IV, Wever, Franeker.

Praamsma, F., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 12, 17 september 1948.

Praamsma, F., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 13, 24 september 1948.

Praamsma, F., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 14, 1 oktober 1948.

Privé-archief familie Feenhouts.

r

Rapport van de deputaten voor contact met de charismatische werkgemeenschap Nederland aan de generale synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland, Haren 1995.

Rasker, A.J. 1986. De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795, 3e dr. Kok, Kampen.

Reest, R. van 1969. De braambos, deel I, Oosterbaan & Fe Cointre, Goes.

Reiling, J. 1973. Hernias and Christian Prophecy, A study of the Eleven Mandate, Brill, Leiden Reuver, A. de. 2005. ‘Luther en Müntzer: tweeërlei visie op profetie’, in Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, Quantes, Rijswijk.

Ridderbos, H. 1978. Paulus, ontwerp van zijn theologie, 4e dr., Kok, Kampen.

Ridderbos, H.N. ‘De sleutel der kennis’, Gereformeerd Weekblad IV, no.2, 9 juli 1948.

Ridderbos, H.N. ‘Israël’, Gereformeerd Weekblad III, no. 50, 11 juni 1948.

Ridderbos, H.N. ‘Naar een nieuwen wereldraad van kerken?’ Gereformeerd Weekblad III, no. 31, 30 januari 1948.

Ridderbos, H.N. Nieuwe Balans’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 51, 18 juni 1948.

Ridderbos, H.N. 1947. ‘Barth en de kinderdoop’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 20, 14 november; idem ‘De twee “polen” ‘, no. 22, 28 november 1947.

Ridderbos, H.N., ‘Van week tot week’, Gereformeerd Weekblad lll no. 49,4 juni 1948.

Ridderbos, J. ‘De vlucht in de fantasie’, Gereformeerd Weekblad III, no. 35, 27 februari 1948.

Ridderbos, J. ‘Geen legende-vorming!’ Gereformeerd Weekblad IV, no. 23, 3 december 1948.

Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 23, 5 december 1947.

Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 30, 23 augustus 1948. Ridderbos, J. 1926. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De profeet Jesaja, II, Kok, Kampen.

Ridderbos, J. 1939. Gereformeerd Theologisch Tijdschrift, ‘Schriftuurlijke Anthropologie?’, januari- en februarinummer, 40e Jaargang, De Graafschap, Aalten.

Ridderbos, J. 1952. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De kleine profeten I, 2e dr., Kok, Kampen.

Ridderbos, J.1952. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De Kleine Profeten, III, 2e druk, Kok, Kampen.

Robeck, C.M., 2002. The New International Dictionary of Pentecostal Charismatic Movements, ‘Gift of Prophecy’, Zondervan, Grand Rapids.

Ruler, A.A. van 1952. Bijzonder en Algemeen Ambt, Callenbach, Nijkerk.

Runia K, 1999. ‘De gave van profetie’, Theologia Reformata.

Runia, K. 1990. ‘De ecclesiologie van de Wereldraad’, in De kerk, Wezen, weg en werk van de kerk naar reformatorische opvatting, De Groot Goudriaan-Kampen.

Runia, KI. 1948. ‘Am Jisraeel Chaj’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 10, 3 september, Kok, Kampen.

Rutgers, F.L., 1889. Acta van de Nederlandsche Synoden der zestiende eeuw, Werken der Marnix- vereniging II, serie II, Utrecht.

Rutgers, F.L., 1892vv. College-voordrachten DKO, WWW.Kerkrecht.nl artikel 8.

s

Schilder, K. 1947. ‘Is er een “tussentoestand”?’ De Reformatie XXI, nrs. 18-45.

Schoors, A. 1972. De boeken van het Oude Testament, Jesaja, Romen & Zonen, Roermond.

Schuddebeurs, E.R.V. 1985. PROFETIE, Doctoraalscriptie Theologie, Vrije Universiteit Faculteit der Godgeleerdheid, Amsterdam.

Schuddebeurs, E.R.V., Kerkbode van de Gereformeerde Kerken in de Classes Barendrecht, Dordrecht en Gorinchem, 18 augustus 1984, 50e jaargang, nr. 33 en 34.

Schuddebeurs, E.R.V., Vuur, Maart/April 1989, 33e jaargang nr. 5, Rotterdam.

Sevenster, J.N. 1969. Bultmanniana, Veenman & Zonen, Wageningen.

Slee, J.C. van 1980. Rijnsburger Collegianten, herdruk van 1895, Hes Publishers, Utrecht.

Sluijs, C.A. van der zj. ‘Prediking als profetie’, in Profetisch geïnspireerd, C. Blenk als historicus en theoloog, Quantes, Rijswijk.

Smalkaldische Artikelen, III, art. VIII.

Smitskamp, H.1959. ‘Karel’, Christelijke Encyclopedie, IV, 2e druk, Kok, Kampen.

Smouter,W. 2007. Herstelwerk, De Geest werkt van schepping tot voleinding, 2e druk. Boekencentrum, Zoetermeer.

Standaard Encyclopedie, deel 10, Het Spectrum, 1965, Utrecht.

Stelt, J.C. vander 1978. Philosophy and Scripture, A Study in Old Princeton and Westminster Theology, New Jersey, Marlton, USA.

Stone M.E. 1991. Selected Studies in Pseudepigrapha and Apocrypha, Apocalyptic - Vision or Hallucination?, Brill, Leiden.

Suurmond, J.J., 1994. Het spel van Woord en Geest, aanzet tot een charismatische theologie, Ten Have, Baarn.

t

Talstra, W. 2002. Oude en nieuwe lezers, Kok, Kampen.

Toit, du J.D., 1977. ‘Die sestiende-eeuse profesie en die betekenis daarvan vir ons tyd’, in H. Venter, Totius Verzamelde Werke 6, Tafelberg-Uitgewers, Kaapstad.

Toit, du J.D., 1911. Die sestiende-eeuse profesie en die betekenis daarvan vir ons tyd, in H. Venter, Totius Versamelde Werke 6, 1977, Tafelberg-Uitgewers, Kaapstad.

Touw, J.M. 2003. ‘Vele malen en op velerlei wijzen’, in Bulletin voor Charismatische Theologie, 51&52 Ekklesia, Gorinchem.

v

Vanderbom, J.F.H. 1961. ‘Scofield Reference Bible’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen. Veenhof C. 1961.’Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen.

Veenhof, C en Van der Woude, C. 1961. ‘Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen.

Veenhof, J. 1968. Revelatie en inspiratie. De Openbarings- en Schriftbeschouwing van Herman Bavinck in vergelijking met die der ethische theologie, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam.

Veilenga, G.Y. en Kret, A.J., 1957. Stromen van kracht, De nieuwe Opwekkingsbeweging, Kok, Kampen.

Vermaat, J.A.E. 1972. Kerkentegenkerk, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam.

Verslag van de discussie met Ds. A.A. Leenhouts’ 11 dec. 1982.

Versteeg, J.P. 1987. Hoger Onderwijs, Kok, Kampen.

Versteeg, J.P. 1978. Op het spoor van de Geest, Christus en de Geest, p. 16-30, Kok, Kampen.

Vreekamp, H. 1994. In Zacharja, Een profeet om te gedenken, D. Monshouwer en H. Vreekamp, Boekencentrum, Zoetermeer.

Vries, O.H. de 1997. F.G.M. Broeyer/E.M. V.M. Honée, Profetie en godsspraak in de geschiedenis van het christendom, Studies over de historische ontwikkeling van een opvallend verschijnsel, ‘Profetie in de separatistische vluchtelingengemeente rond John Smyth (1608/1609)’, Boekencentrum, Zoetermeer.

Vriezen, Th. 1966. Hoofdlijnen der Theologie van het Oude Testament, derde druk, Veenman, Wageningen.

Vuur Maart/April 1989; maart/april 1990; juli/augustus en november/december 1998.

w

Warfield, B.B. 1918. Counterfeit Miracles, Scribners, New York.

Warfield, B.B. 1919. Calvijn als theoloog en de stand van het Calvinisme in onzen tijd, drie redevoeringen van B.B. Warfield, vertaald door C.M.E. Kuyper, Kok, Kampen.

Warnaar, A. jz. ‘De Internationale Raad van Chr. Kerken’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 13, 24 september 1948.

Warnaar, A. jz. ‘De Internationale Raad van Chr. Kerken’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 6, 6 augustus 1948.

Weerd, G.A. van de 1999. De Profeet Zacharia, Bijbelverklaring, PMI, Ede/Veenendaal.

Wentsel, B. 1982. De Openbaring, het Verbond en de Apriori’s, Dogmatiek deel II, Kok, Kampen.

Wentsel, B. 1995. De Heilige Geest, de kerk en de laatste dingen, Dogmatiek 4a, Kok, Kampen.

Wentsel, B. 1998. De Heilige Geest, De Kerk en de laatste dingen, Dogmatiek deel 4b, Kok, Kampen.

Wentsel, B. 1998. De Heilige Geest, De Kerk en de Laatste Dingen, Dogmatiek 4c, Kok, Kampen

Wentsel, B.1991 .God en mens verzoend, Incarnatie, verzoening, koninkrijk van God, Dogmatiek deel 3b, Kok, Kampen.

Wesseling, J. 1984. ‘De oefenaar in de kerken van de Afscheiding in de eerste járen en na 1834’, in Afscheiding - Wederkeer. Opstellen over de Afscheiding van 1834, D. Deddens/J. Kamphuis, Vijlbrief, Haarlem.

Whitley, W.T. 1915. The Works of John Smyth Fellow of Christ’s College, 1594-1598, two parts, 1915, University Press, Cambridge.

Wijk, H. van 2000. De dans van de blinde bruid\ over de kerk op weg naar haar voleinding; Merweboek, Sliedrecht.

Witherington, B, 1999. Jesus the Seer, The Progress of Prophecy, Hendrickson Publishers, Massachusetts.

Woude, A.S., van der 1984. De Prediking van het Oude Testament, Zacharia, Callenbach, Nijkerk.

Woude, C. van der 1961.’Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen.

Wytzes, J. 1947. Augustinus: ‘De staat Gods ”, Kok, Kampen.

z

Zeilstra, J.A. e.a. 1998. ‘50 Jaar Wereldraad van Kerken - monument van eenheid?, Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800, XXI, no. 48: 35.

Zuidema, S.U. ‘Aansluiting bij den wereldraad door de Gereformeerde Kerken?’ Gereformeerd Weekblad III, no. 49, 4 juni 1948.

Zwingli, H. 1525. Von dem Predigamt, in E. Egli e.a., Huldreich Zwinglis samtliche Werke, Band IV, uit Corpus Reformatorum Volumen XLI, 1927, Zwingli-Vereins, Leipzig.

End notes

[1] Niekerk, E. van 2006. The church as golden calf in history and the meandering processes of the commonwealth of God, Studia Historiae Ecclesiasticae, Des 2006, Volume 32, Nummer 3, 315-405, Unisa, Pretoria. Hiema: Niekerk, The church as golden calf, Volume 32, Nummer 3.

[2] We komen hier later op terug.

[3] Rapport van de deputaten voor contact met de charismatische werkgemeenschap Nederland aan de generale synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland, Haren 1995: 20. Hierna: Synoderapport.

[4] Zie ‘De Geest schrijft wegen in de tijd’, Kok, Kampen 1984.

[5] Synoderapport: 10.

[6] Synoderapport: 20

[7] Persoonlijk levensverhaal: 1.

[8] Grosheide, F. W. 1907. De Verwachting der Toekomst van Jezus Christus, Bottenburg, Amsterdam.

[9] Leenhouts, A.A. 1945. In een punt des tijds, een enquêteboek, Niemeijers, Groningen.

[10] Zie noot 9.

[11] Leenhouts, A.A. 1965. Een Pascha voor Jahwe, Stichting Getuigenis en Eenheid, Amsterdam.: 5. In principe begint hij hier elk van zijn boeken mee.

[12] Pascha: 8-10.

[13] Privé-archief: 3.

[14] Dit zijn woorden uit zijn profetie; speciaal uit de Boodschap voor de Gereformeerde Kerken.

[15] Privé-archief:3,4.

[16] Privé-archief:4.

[17] Persoonlijk levensverhaal: 15.

[18] Privé-archief: 5.

[19] Persoonlijk levensverhaal: 8.

[20] In een persoonlijk gesprek vertelde hij dat hij hier altijd erg voorzichtig mee was. Het zou allerlei associaties oproepen met mensen bij wie een of ander vreemd idee naar het hoofd gestegen was. Maar het begint - naar Maleachi 4 - met één persoon. Die is het startpunt. Daarna waaiert het uit naar de gemeente met haar ‘Eliaanse opdracht’

[21] Persoonlijk levensverhaal: 19,20.

[22] Privé-archief: 6.

[23] Privé-archief: 6.

[24] Privé-archief: 1; vgl. Pascha: 241-243.

[25] Privé-archief: 6,7

[26] Privé-archief: 7.

[27] Privé-archief: 7; Pascha: 241-243.

[28] Zie bijlage dissertatie pagina 552-558.

[29] Zie bijlage dissertatie pagina 559-568

[30] Zie bijlage dissertatie pagina 571-584.

[31] Pascha: 251,252.

[32] Privé-archief: 7.

[33] Privé-archief: 6,7; Pascha: 241-252.

[34] Zie bijlage dissertatie pagina 586-587.

[35] Zie bijlage dissertatie pagina 588-590. Na de proclamatie bij de Klaagmuur en de aanbieding van de eerstelingsgarve in 1969 is de introductiegemeente nog een aantal járen doorgegaan met de avondmaalsvieringen op de eerste vrijdag van elke maand. De daar bijeengebrachte offergaven zijn wat het Bekergedeelte betreft opgenomen in het Bekerfonds en gebruikt voor het getuigenis werk. Het Graangedeelte daarvan is (uitgezonderd de fl. 7000 die als eerstelingsgarve beschikbaar blijft) deels uitgekeerd aan o.a. kindertehuizen in Israël voor hulp bij de op vang en verzorging van zowel Joodse als Arabische kinderen. Het resterende deel is tot op heden in het vermogen van de Stichting Getuigenis en Eenheid begrepen. Het getuigeniswerk bestond gedurende het leven van Leenhouts uit het in binnen- en buitenland in woord en geschrift (publicaties) uitdragen van de boodschap die hij in 1948 ontving. Na zijn overlijden ligt het accent van het getuigeniswerk op het verder helpen publiceren en verbreiden van deze boodschap, o.a. door het officiële indienen ervan bij ‘Kerk’ en ‘Israël’, dat in december 2002/januari 2003 heeft plaatsgevonden. Dit heeft men gedaan met het aanbieden van de brochure Oproep aan Kerk en Israël. Deze brochure is een verzameling van alle officiële documenten die Leenhouts wereldwijd verstuurde. Leenhouts, A.A., 2002. Oproep aan Kerk en Israël, Primo Vere, Den Haag. Speciaal over het Beker- en Graanfonds: 51-59.

[36] Zie bijlage dissertatie pagina 586-587.

[37] Zie bijlage dissertatie pagina 588-590.

[38] Persoonlijk levensverhaal: 27,28.

[39] Persoonlijk levensverhaal: 29.

[40] Persoonlijk levensverhaal: 31,32.

[41] Zie bijlage dissertatie pagina 591-593.

[42] Persoonlijk levensverhaal: 33.

[43] Persoonlijk levensverhaal: 36, vgl. 34-37.

[44] Leenhouts geeft niet aan waarom en waarin deze negatieve ommekeer bestaat; maar hij verwijst dan naar zijn boek Mijn wraak is barmhartig, dat hij al in 1971 geschreven had met die keuze voor Israël: De Grote Verzoendag, of de grote verdoemdag. In 1973 komt dan die aanval exact op de grote Verzoendag. Persoonlijk levensverhaal: 37 en Wraak: 99.

[45] Persoonlijk levensverhaal: 37 en Wraak: 99.

[46] Persoonlijk levensverhaal: 38

[47] Dit vond plaats op 11 december 1982. Hierbij waren o.a. de professoren D. M. Bakker en A. P. Bos uit Heemstede en B. Goudzwaard uit Oegstgeest en ds. H. J. Hegger uit Velp.

[48] Zie bijlage dissertatie pagina 594-595.

[49] Privé-archief: 10.

[50] Discussiestuk bij het Persoonlijk levensverhaal: 10,11.

[51] Persoonlijk levensverhaal: 11.

[52] Zie hoofdstuk 5.

[53] Van Gelder, B. en Hoekstra, E.G. 1980. Spoorzoeken, in de bonte wereld van geloven en denken, 19e dr., Meulenhoff, Amsterdam: 128,129; Ipenburg M.H., 1995, Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland, Kok, Kampen: 144.

[54] Onder deze titel is in 2007 een boekje uitgegeven - tegelijk in het Nederlands en in het Engels.. (Steam Energy or Atomic Energy?) Primo Vere, Den Haag.

[55] Zie pagina 276-278.

[56] Wij komen hier in hoofdstuk 5 op terug.

[57] Wraak: 7,8 .

[58] Wedstrijd: 137.

[59] Koesen, W. 1975. Aanzien 45-50: vijf jaar wereldnieuws in beeld, Boek BV - Amsterdam, Amsterdam: 86. Hierna: Aanzien 45-50.

[60] Aanzien 45-50: 88.

[61] Runia, KL 1948. ‘Am Jisraeel Chaj’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 10, 3 september, Kok, Kampen: 79. Hierna: ‘Am Jisraeel Chaj’, Gereformeerd Weekblad, IV nr. 10, 1948.

[62] ’Am Jisraeel Chaj’, Gereformeerd Weekblad IV, nr. 10, 1948: 79.

[63] Trouw, 26 november 1947.

[64] Aanzien 45-50: 85.

[65] Ridderbos, H.N. ‘Israël’, Gereformeerd Weekblad III, no. 50, 11 juni 1948: 394.

[66] Trouw, 14 mei 1948.

[67] Trouw, 14 en 15 mei 1948.

[68] Trouw, 22 mei 1948

[69] Trouw, 15 mei 1948.

[70] Het Parool, 18 mei 1948.

[71] Trouw, 18 mei 1948.

[72] Nieuwe Rotterdamse Courant, 19 mei 1948. Hierna: NRC.

[73] Trouw, 22 mei 1948.

[74] Trouw, 5 juni 1948.

[75] NRC, 29 mei 1948.

[76] Aalders: ‘De staat Israël heeft niets te maken met de O.T. profetie’, Trouw, 21 oktober 1949.

[77] Wraak: 25.

[78] Politische Paperbacks, 1965. Das geteilte Deutschland, W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart: 34.

[79] Trouw, 25 juni 1948.

[80]  Trouw, 25 en 28 juni 1948.

[81] Trouw, 28 juni 1948.

[82] Trouw, 2 juli 1948.

[83] NRC, 2 juli 1948.

[84] Trouw, 6 juli 1948.

[85] Trouw, 20 juli 1948.

[86] Trouw, 23 augustus 1948.

[87] Trouw, 8 oktober 1948.

[88] Leenhouts wijst hierop in zijn Privé-archief. Ter oriëntatie: 8,9.

[89] Trouw, 22 november 1948.

[90] Trouw, 15 december 1948.

[91] Trouw: 6 en 7 oktober 1949

[92] Pascha: 8

[93] Broeyer, F.G.M. 1967. Geschiedenis van de Kerk IX, Kok, Kampen: 85. Hierna: Broeyer.

[94] Broeyer: 86.

[95] Broeyer: 87.

[96] Broeyer: 87.

[97] Broeyer: 90.

[98] Berkhof, H en O.J. de Jong. 1975. Geschiedenis Der Kerk, Callenbach, Nijkerk: 297, hierna: Berkhof en De Jong; Rasker, A.J. 1986. De Nederlandse Hervormde Kerk Vanaf 1795, 3e druk, Kok, Kampen: 333. Hierna: Rasker.

[99] Broeyer: 92. De naam Lambeth kwam van het paleis van de aartsbisschop van Canterbury waarin men vergaderde: het Lambeth Palace. Het woord quadrilateral (vierhoek) werd gekozen vanwege de vier eisen die men daar aan de ene kerk had gesteld. De H. Schrift was de hoogste geloofsnorm; de Apostolische en Niceense Geloofsbelijdenissen waren de grondslag voor de dogmatiek; doop en avondmaal zijn de enige sacramenten die Jezus instelde en het bisschopsambt moest een onverbrekelijk bestanddeel van de kerkinrichting vormen.

[100] Bakhuizen van den Brink, J.N., e.a. 1968. Handboek Der Kerkgeschiedenis, vierde deel, Bakker / Daamen, Den Haag: 222,223. Hierna: Bakhuizen van den Brink IV.

[101] Berkhof en De Jong: 291.

[102] Bakhuizen van den Brink IV: 223.

[103] Bakhuizen van den Brink IV: 292.

[104] De Jong, O.J. 1972. Nederlandse Kerkgeschiedenis, Callenbach, Nijkerk: 387. Hierna: De Jong.

[105] Broeyer: 95.

[106] Rasker: 334.

[107] Rasker: 334.

[108] Trouw, 23 augustus 1948.

[109] Praamsma, L. 1981. De kerk van alle tijden IV, Wever, Franeker: 189. Hierna: Praamsma IV.

[110] Trouw, 23 augustus.

[111]  Trouw, 23 augustus

[112] The World Council of Churches is a fellowship of churches which accept our Lord Jesus Christ as God and Saviour.’ Dit is o.a. naar Titus 2: 13. Op de hierna volgende vergaderingen is deze grondslag regelmatig besproken, aangepast en uitgebreid, met name op die van New Delhi 1961.

[113] Den Hartog, G.M. ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV no. 23, 3 december 1948: 182.

[114] Praamsma IV: 190

[115] Den Hartog, G.M. ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV 1948: 190. Deze uitspraak wordt ook aangehaald door Prof. den Hartog tijdens de lezing op 10 mei 1947 in een vergadering van het Gereformeerd Studieverband voor Oecumenische vragen te Utrecht. Den Hartog was samen met Prof. Zuidema gevraagd om daar te spreken over het voor en tegen van de aansluiting bij de Nederlandse Raad van Kerken door de Gereformeerde Kerken en de Wereldraad. Den Hartog was tegen; Zuidema was voor. Zuidema benadmkte daar het belang van de samenwerking met hen ‘die nog iets van de besprenging met het bloed en den Geest van Christus en van de gehoorzaamheid aan het Woord van Christus^4 hebben. Bovendien is er zo nog de mogelijkheid van getuigenis. Vgl. Ridderbos, H.N. ‘Van week tot week’, Gereformeerd Weekblad III no. 49, 4 juni 1948: 386 en PraamsmalV: 14,15.

[116] Broeyer: 97.

[117] Bakhuizen van den Brink IV: 294 .

[118]  Broeyer: 96,97.

[119] Bakhuizen van den Brink IV: 294; vgl. Trouw, 7 september 1948.

[120] Rasker: 334; vgl. Trouw, 25 augustus 1948.

[121] Trouw, 7 september 1948

[122] Berkhof en De Jong: 311.

[123] Praamsma IV: 202.

[124] Wat we met ‘Vrijzinnigheid’ bedoelen lezen we in hoofdstuk 3.3.6.1.

[125] Praamsma IV: 367,368.

[126] Praamsma IV: 193; vgl. Vermaat, J.A.E. 1972. Kerkentegenkerk, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam: 22-25; Hedegárd, D. 1959. De oecumenische beweging en de bijbel, Internationale Raad van Christelijke Kerken, Amsterdam: 149,150.

[127] Praamsma citeert in De kerk van alle tijden IV op pagina 195 H.P. van Dusen die in zijn boek Het christendom in de wereld van heden’, 1948 op pagina 198 (en ‘World Christianity, 1948: 199,200) schrijft: ‘De theologie van de wereldzending is een vrijzinnige.’ Van Dusen zélf was ook vrijzinnig.

[128] Praamsma L., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV no. 14, 1 oktober 1948: 110. Praamsma behandelt daar het boek van Mclntire: ‘Twentieth Century Reformation ‘.

[129] Den Hartogh G.M., ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV no. 24, 10 december 1948: 190.

[130] Zeilstra, J.A. e.a. 1998. ‘50 Jaar Wereldraad van Kerken - monument van eenheid?’, Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800, XXI, no. 48: 35.

[131] Ridderbos, H.N., ‘Van week tot week’, Gereformeerd Weekblad III no. 49,4 juni 1948: 386.

[132] Praamsma L., ‘Oecumenische bewegingen kerkhervorming’, Gereformeerd Weekblad III no. 8, 22 augustus 1947: 61.

[133] Praamsma L., ‘Oecumenische bewegingen kerkhervorming’, Gereformeerd Weekblad III no. 8, 22 augustus 1947: 69.

[134] Den Hartogh, G.M., ‘Wat is en wil de Wereldraad van Kerken?’ Gereformeerd Weekblad III no. 28, 9 januari 1948:218.

[135] Dijk, K., ‘Een laatste antwoord’, Gereformeerd Weekblad III, no 37, 12 maart 1948: 295.

[136] Praamsma IV: 202.

[137] Praamsma IV: 202.

[138] Dijk, K., ‘Een laatste antwoord’, Gereformeerd Weekblad III no 37, 12 maart 1948: 295. In dit artikel verdedigt Dijk het standpunt van de synode tegen I. A. Diepenhorst.

[139] Den Hartogh, G.M., ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 22, 26 november 1948: 174.

[140] Den Hartogh, G.M., ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 22, 26 november 1948: 197

[141] Diepenhorst, I.A., ‘Uitgelokt verweer’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 25, 19 december 1947: 200.

[142] Zuidema, S.U., ‘Aansluiting bij den wereldraad door de Gereformeerde Kerken?’ Gereformeerd Weekblad III, no. 49, 4 juni 1948: 391. In hoofdstuk 1 en 2 zagen we dat Leenhouts aanvankelijk ook voorstander was.

[143] Praamsma, L., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 12, 17 september 1948: 94.

[144] Praamsma, L., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 12, 17 september 1948: 94. Visser ‘t Hooft deelt deze visie met H. van der Linde en J.H. Oldham.

[145] Praamsma, L., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 13, 24 september 1948: 103.

[146] Praamsma, L., ‘Het “paradoxaal” karakter van de oecumenische beweging’, Gereformeerd Weekblad IV, no 14, 1 oktober 1948: 110.

[147] Praamsma IV: 203.

[148] Den Hartogh G.M., ‘Laten de Geref. Kerken andere kerken links liggen?’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 8, 20 augustus 1948: 63.

[149] Den Hartogh G.M., ‘Laten de Geref. Kerken andere kerken links liggen?’, Gereformeerd Weekblad IV, . 9, 27 augustus 1948: 71.

[150] Den Hartogh, G.M., ‘Om den grondslag van den Wereldraad’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 22, 26 november 1948: 174.

[151] Trouw, 6 oktober 1949.

[152] Dresselhuis, F. ‘Conferentie van Clarens’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 9, 27 augustus 1948: 70.

[153] Praamsma IV: 207.

[154] Praamsma IV: 208.

[155] Trouw, 27 augustus 1949.

[156] Trouw, 27 augustus 1949.

[157] Wamaar, A, jz. ‘De Internationale Raad van Chr. Kerken’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 13, 24 september 1948: 101.

[158] Praamsma IV: 207.

[159] Trouw, 7 augustus 1948.

[160] Trouw, 21 augustus 1948.

[161] Trouw, 21 augustus 1948.

[162] Trouw, 21 augustus 1948.

[163] Trouw, 21 augustus 1948.

[164] Trouw, 21 augustus 1948.

[165] Wamaar, A, jz. ‘De Internationale Raad van Chr. Kerken’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 13, 24 september 1948: 101.

[166] Leenhouts reikte hiervoor de Nederlandse tekst aan. Ter oriëntatie: 5-7.

[167] Hedegárd, D. 1959. De oecumenische beweging en de bijbel, Internationale Raad van Christelijke Kerken, Amsterdam: 199-201; geciteerd in Ter oriëntatie’. 5-7.

[168] Wamaar, A, jz. ‘De Internationale Raad van Chr. Kerken’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 6, 6 augustus 1948: 47.

[169] Ridderbos, H.N. ‘Naar een nieuwen wereldraad van kerken?’ Gereformeerd Weekblad III, no. 31, 30 januari 1948: 242.

[170] Hedegárd. 1959. De oecumenische beweging en de bijbel: 199-201.

[171] Besier, G, e.a. 1998. Nationaler Protestantismus und Ökumenische Bewegung, band 3, Kirchliches Handeln im Kalten Krieg (1945-1990) Duncker & Humblot, Berlin: 326. Hierna: Besier.

[172] Besier: 326.

[173] Dijk, K. ‘Zijn onze kerken krachteloos?’, Gereformeerd Weekblad, III, no. 23, 5 december 1947: 177.

[174] Ridderbos, H.N. ‘De sleutel der kennis’, Gereformeerd Weekblad IV, no.2, 9 juli 1948: 9.

[175] Brillenburg Wurth, G. ‘Begin bij u zelf!’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 6, 6 augustus 1948: 43; vgl. Ridderbos, H.N. Nieuwe Balans’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 51, 18 juni 1948: 402.

[176] Broeyer: 158.

[177] Rasker: 345 en Van der Woude, C. 1961.’Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok,Kampen: 544.

[178] Veenhof C. 1961.’Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen: 541,542.

[179] Deze gedachte neemt G.M. den Hartogh over van Dr. D. J. de Groot in de Friese kerkbode. ‘Uit de pers’, Gereformeerd Weekblad III, no. 49, 4 juni 1948: 386.

[180] Veenhof C. 1961.’Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen: 542. Vergelijk verder het vervolg van deze behandeling door Veenhof en daarna door C. van der Woude als vervolg op dit onderwerp: 541- 544. Vgl. ook Rasker: 345.

[181] De Jong: 395.

[182] Zie 3.2.3.3.

[183] Veenhof en Van der Woude, ‘Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI: 542-545; Broeyer: 158.

[184] Berkhof en De Jong: 302.

[185] Bos, F.L. 1961. ‘Vervangingsformule’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen: 482; vgl. Broeyer: 159 en Rasker: 345,346.

[186] Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 23, 5 december 1947: 181.

[187] Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad lll, no. 23, 5 december 1947: 181.

[188] Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 30, 23 augustus 1948: 236.

[189] Ridderbos, J. ‘Schriftuurlijke theologie’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 30, 23 augustus 1948: 236.

[190] Impeta, C.N. 1956. Waar het om ging, Kok, Kampen: 53,54.

[191] Ridderbos, J. ‘De vlucht in de fantasie’, Gereformeerd Weekblad III, no. 35, 27 februari 1948: 277; vgl. no. 48, 3 mei 1948: 380. Hierna: Gereformeerd Weekblad III, no. 48, 1948: 380.

[192] Gereformeerd Weekblad III, no. 35, 1948: 277 en no. 48, 1948: 380.

[193] Ridderbos, J. ‘Geen legende-vorming!’ Gereformeerd Weekblad IV , no. 23, 3 december 1948: 180. Hierna: Gereformeerd Weekblad IV, no. 23, 1948: 180.

[194] Gereformeerd Weekblad IV, no. 23, 1948: 180.

[195] Kok, A.B.W.M. e.a. 1956. ‘Baptisten’, Christelijke Encyclopedie 1, 2e dr., Kok, Kampen: 456. Hierna: Kok, ‘Baptisten’, Christelijke Encyclopedie 1.

[196] Kok, ‘Baptisten’, Christelijke Encyclopedie 1: 456,459; De Jong: 326, 327; Van Gelder, B en Hoekstra, E.G., 1974. Spoorzoeken in de bonte wereld van geloven en denken, Meulenhoff, Amsterdam, 17e druk, 4e en 5e oplage: 69,70. Hierna: Van Gelder en Hoekstra 17e dr.

[197] Van Genderen, J. en Velema, W.H. 1992. Beknopte Gereformeerde Dogmatiek, Kok, Kampen: 721,722. Hierna: Van Genderen en Velema.

[198] Van Genderen en Velema: 763; Wentsel, B. 1998. De Heilige Geest, De Kerk En De Laatste Dingen, Dogmatiek 4c, Kok, Kampen: 433,443 en 445, hierna: Wentsel Dogmatiek 4c; Vanderbom, J.F.H. 1961. ‘Scofield Reference Bible’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e dr., Kok, Kampen: 131.

[199] Hoek, J. 1997. Nabij de Toekomst, Boekencentrum, Zoetermeer: 20, hierna: Hoek; Wentsel Dogmatiek 4c: 433.

[200] Hoek: 20.

[201] Ladd, G.E. 1980. ‘Historie Premillenialism’, The Meaning of the Millennium, InterVarsity Press, Downers Grove, 4e druk: 17; Van Genderen, J. 1998. De Bijbel en de Toekomst, Groen en Zoon, Heerenveen: 93, hierna: Van Genderen.

[202] Hoek: 20,21. De mensen die geloven dat Jezus pas ná die periode van duizend jaar terugkomt, de zogenaamde Postmilleniaristen, zien het begin van die duizend jaar niet als een ingrijpend iets. Volgens hen verschijnt Jezus dan niet lichamelijk op de aarde. Zij spreken van een ‘onzichtbare wederkomst’. Het overige stemt grotendeels overeen met de Premilleniaristen Hoek: 21, 41; Wentsel, Dogmatiek 4c: 443,445.

[203] Wentsel Dogmatiek 4c: 438; vgl. Aalders, G.Ch., 1957. ‘Dispensationalisme’, Christelijke Encyclopedie II, 2e dr., Kok, Kampen: 429. Hierna: Aalders, ‘Dispensationalisme’.

[204] Aalders, ‘Dispensationalisme’: 429, 430.

[205] Aalders, ‘Dispensationalisme’: 429, 430.

[206] Hoekema, A. A. 1994. The Bible And The Future, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids: 191 Hierna: Hoekema.

[207] Hoekema: 192.

[208] Aalders, ‘Dispensationalisme’:430; vgl. Wentsel Dogmatiek 4c: 445,446; Van Genderen en Velema: 65; Hoekema: 188,189.

[209] Zie de ‘Bijlage’ van de Kerkorde van de Gereformeerde Kerken in Nederland.

[210] Men vroeg zich af waar de mens dan zou zijn. Is het werkelijk zo dat de ziel dan á la minute naar de hemel gaat? Wat is de hemel? In het Nieuwe Testament wordt steeds gezegd dat Jezus spoedig terugkomt. Heeft Jezus, heeft Paulus, zich hierin vergist? Of bestaat de mogelijkheid dat God met een ander tijdsbegrip rekent dan wij? H. Bavinck schrijft daar uitvoerig over in zijn Gereformeerde Dogmatiek. F.W. Grosheide promoveert er op en K. Schilder schrijft er twee populaire boeken over: Wat is de hemel? en Wat is de hel? Bavinck. H. Gereformeerde Dogmatiek IV: 587 v.v.; Grosheide F.W., 1907. De Verwachting der Toekomst van Jezus Christus, Bottenburg, Amsterdam. Naast hen zijn vele anderen te noemen. Niet in de laatste plaats A. Janse in 1934. Janse schreef hier onder andere over : De mensch als levende ziel, De Pauw, Culemborg, en in 1938 Van idolen en schepselen, Kok, Kampen,. Janse werd er in 1939 over aangevallen door J. Ridderbos in het Gereformeerd Theologisch Tijdschrift, 40e Jaargang, De Graafschap, Aalten. Dit was in het januari- en februarinummer onder de titel ‘Schriftuurlijke Anthropologie?’: 3-15 en 49-66. In de járen zestig ging ds. B. Telder hierop verder en sprak over een zogenaamde zielenslaap.

[211] In hoofdstuk 2 noot 3 hebben we naar dit boek verwezen: Punt.

[212] Dit vertelde Leenhouts mij in een persoonlijk gesprek.

[213] We moeten nu wel met een samenvatting van zijn boek komen, omdat dit niet een reactie is op zijn profetie in 1948, maar daar op vooruitloopt (1945) en tevens bevestigt hoe dit onderwerp dan in de belangstelling staat.

[214] Punt: 4.

[215] Punt: 5.

[216] Punt: 6.

[217] Punt: 8. Deze dogmatische uitbouwsels komen ook terug in de woorden van de profetie ‘Belijdenis tot de hoogte van het Himalayagebergte... ‘

[218] Punt: 17.

[219] Punt: 19.

[220] Punt: 21.

[221] Punt: 26

[222] Punt: 29, vgl. 23-29,38-43.

[223] Punt: 32. Naar aanleiding van Joh. 5: 25.

[224] Punt: 38.

[225] Punt: 36; Joh. 8: 56.

[226] Punt: 37.

[227] Punt: 49.

[228] Punt: 51.

[229] Punt: 53.

[230] Punt: 57.

[231] Punt: 58.

[232] Punt: 60.

[233] Punt: 67.

[234] Punt: 69.

[235] Punt: 74.

[236] Punt: 76,77,80 en Lev. 17: 11,14 en Deutr. 12: 23.

[237] Punt: 77,78, 84.

[238] Leenhouts citeert o.a. D.J. Baarslag, zj. Gelijkenissen des Heeren, Bosch & Keuning, Baarn: 98. Tevens noemt hij de toenmalige discussie tussen A. Janse en J. Ridderbos in het Gereformeerd Theologisch Tijdschrift 40e jaargang, 2 februari 1939. Janse zegt daarin o.a.: ‘Lazarus is tegelijk in het graf en bij de Here.’ Leenhouts is het met hem eens. Bij de behandeling van bijbelteksten stelt hij dat de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus duidelijk op ‘een hiernamaals na de opstanding der dooden’ slaat. (Lucas 16: 19-31.) Er staat namelijk: ‘Indien iemand uit de doden opstond.’ Bovendien heeft daar al een schifting plaatsgevonden.

[239]  Punt: 91.

[240]  Punt: 96.

[241] Punt: 96-99.

[242] Punt: 101.

[243] Punt: 102.

[244] Punt: 103.

[245] Punt: 104.

[246] Schilder, K. 1947. ‘Is er een “tussentoestand”?’ De Reformatie XXI, nrs. 18-45.

[247] Berkouwer, G.C. 1961. De wederkomst van Christus, Dogmatische Studiën 1, Kok, Kampen: 52. Hierna: Berkouwer, De wederkomst van Christus.

[248]  Berkouwer De wederkomst van Christus: 53.

[249] Omdat Leenhouts er zelf verder niets over schrijft, doen wij dat ook niet.

[250] Van Gelder en Hoekstra 17e dr.: 254.

[251] Broeyer: 104.

[252] Van Gelder en Hoekstra 17e dr.: 254.

[253] Broeyer: 105.

[254] Praamsma IV: 30.

[255] Praamsma IV: 48.

[256] Barth, K. 1964. Kirchliche Dogmatik I, dl. I: 119.S

[257] Berkouwer, G.C. 1954. De triomf der genade, in de theologie van Karl Barth, Kok , Kampen: 14, vgl. 18, 200. Hierna: Berkouwer, De triomf der genade.

[258] Broeyer: 105.

[259] Bakhuizen van den Brink IV: 218; vgl. Broeyer: 106.

[260] Bonhoeffer, D. 1970. Widerstand und Ergebung. Briefe und Aufzeichnungen aus der Haft. Neuausgabe herausgegeben E Bethge. Chr Kaiser Verlag, München: 308.

[261] Berkouwer, G.C. 1956. ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie! 1, Kok ,Kampen: 472.

[262] Polman, A.D.R. 1957. ‘Dialectische Theologie’, Christelijke Encyclopedie II: 402, Kok, Kampen.

[263] Broeyer: 106.

[264] Van Gelder en Hoekstra 17e dr: 254.

[265] Praamsma IV: 49; Berkouwer, De triomf der genade: 18,24; Berkhof en De Jong: 305.

[266] Van Gelder en Hoekstra 17e dr: 79; Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie, deel 1: 472.

[267] Praamsma IV: 12.

[268] Praamsma IV: 53.

[269] Praamsma IV: 53.

[270] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 473, vgl. 472 en Van Genderen en Velema: 199, 213, 214, 226, 530, 787.

[271] Praamsma IV: 53.

[272] Van Genderen en Velema: 246, vgl. 247.

[273] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 473.

[274] Van Genderen en Velema: 178.

[275] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 473.

[276] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 474.

[277] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 474. Dit zijn dus ook de dagen van Leenhouts. Van Genderen en Velema: 747, 793.

[278] Van Genderen en Velema: 53.

[279] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 471; vgl. Van Genderen en Velema: 698, 699; Broeyer: 107,108.

[280] Van Genderen en Velema: 45, vgl. 53,54.

[281] Van Genderen en Velema: 87.

[282] Praamsma IV: 52.

[283] Berkouwer, ‘Barth’, Christelijke Encyclopedie 1: 475; Van Genderen en Velema: 438.

[284] Van Gelder en Hoekstra 17e dr.: 254; vgl. Bakhuizen van den Brink IV: 223.

[285] Praamsma IV: 199.

[286] Van Gelder en Hoekstra 17e dr: 255.

[287] Van Genderen en Velema: 743; vgl. Praamsma IV: 49.

[288] Van Genderen en Velema: 714; Praamsma IV: 51,54; Ridderbos, H.N. 1947. ‘Barth en de kinderdoop’, Gereformeerd Weekblad III, no. 20, 14 november: 154; idem ‘De twee “polen” no. 22, 28 november 1947: 170.

[289] Broeyer: 106.

[290] Van Gelder en Hoekstra 17e dr.: 255; Van Genderen en Velema: 215; Rasker: 294.

[291] Rasker: 320, vgl. 369-374.

[292] Rasker: 379, 396,397 429; Berkhof en De Jong: 306.

[293] Praamsma IV: 50.

[294] Praamsma IV: 51.

[295] Praamsma IV: 58; vgl. Van Niftrik, G.C. 1948. Een beroerder Israëls, Callenbach, Nijkerk.

[296] Rasker: 272,273; Berkhof en De Jong: 121,271,272; Groenewoud, H.G. 1961. ‘Vrijzinnig Hervormden’, Christelijke Encyclopedie VI, Kok, Kampen: 547-549; Praamsma III, Wever, Franeker: 297,298,306, 313,382,

[297] Hervormd Enschede no. 329, 25 juni 1948; geciteerd in Wraak: 223,224 en Pascha: 199,200.

[298] Kerk en Wereld, no. 9, 5 le jaargang: 24 april 1959; geciteerd in Wraak: 222, 223 en Pascha: 199.

[299] Berkouwer, G.C. ‘De confessie in het geding’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 18, 29 oktober 1948: 137. Hierna: Berkouwer, ‘De confessie in het geding’.

[300] Berkouwer, ‘De confessie in het geding’, no. 19, 5 november 1948: 145.

[301] Berkouwer, ‘De confessie in het geding’, no. 20, 12 november 1948: 153.

[302] Berkouwer, ‘De confessie in het geding’, no. 21, 19 november 1948: 161.

[303] Berkouwer, G.C. 1953. Het werk van Christus, Dogmatische Studiën, Kok, Kampen: 105, 109,117. Hierna: Berkouwer, Het werk van Christus.

[304] Berkouwer, Het werk van Christus: 143.

[305] Deze preek is uitgegeven in de serie maandelijkse preken van ds. P. Lugtigheid t.b.v. de Open Deur Diensten; (Gen. Berenschotenlaan, Rijswijk, ZH.)

[306] De Open Deur is een in 1928 opgericht evangelisatieblad om de evangelisatie van de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch Lutherse Kerk te ondersteunen. Klijn, G.P. 1960. Christelijke Encyclopedie V, Kok, Kampen: 315.

[307] Hervormd Nederland XXIII, 14 januari 1967.

[308] Rasker: 295; vgl. De Jong: 393.

[309] De Jong: 399.

[310] Rasker: 297.

[311] Rasker: 298-300.

[312]  Rasker: 300; Berkhof en De Jong: 313; De Jong: 401,402.

[313] De Jong: 402.

[314] Den Hartogh, G.M. ‘Wat komt er terecht van de handhaving van de leer in het ontwerpkerkorde van de Herv. Kerk?’, Gereformeerd Weekblad IV, no. 8, 20 augustus 1948: 59.

[315] Rasker: 376,377,380; Berkhof, H., 1973. Christelijke Geloof 2e druk, Callenbach, Nijkerk: 297-308.

[316] Dijk, K. ‘Zijn onze kerken krachteloos?’, Gereformeerd Weekblad III no. 23, 5 december 1947: 177.

[317] Ridderbos, H.N. ‘De sleutel der kennis’, Gereformeerd WeekbladlW, no.2, 9 juli 1948: 9, 10.

[318] Zie 1948 Ter oriëntatie: 11,12.

[319] De Jong, Nederlandse Kerkgeschiedenis. 394.

[320] Leenhouts lichtte mij dit in een persoonlijk gesprek toe. Die Verklaring stond in de lijn van wat Leenhouts van de Heer te horen kreeg. Zij vertolkte volgens hem de boodschap van de Schrift. Van de moeilijkheden over de leer ging het al spoedig over op de moeite met personen. De synode heeft zich hierin geen priester gedragen; geen herder die de schapen weidde, maar meer een koning die beval. Leenhouts zei: Op z n minst had men de zaak nog uit kunnen stellen. Was het echt een ‘goddelijk gebod’ om binding te eisen aan de leer van Kuyper? Past het om dan óók nog tucht te gaan beoefenen? Tucht moet altijd gedragen worden door de liefde. Was het goddeloos wat Schilder c.s. leerde?

[321] Ter oriëntatie: 11.

[322] We zouden de Gereformeerde Kerken van die dagen meer een verstands-kerk kunnen noemen dan een harts-kerk. Men wilde alles beredeneren. Ze hadden hun zaken goed geregeld in kerk, school en maatschappij. Zo hadden ze ook het ‘geheim van de doop en het verbond’ geregeld. Daarin was Abraham Kuyper hen voorgegaan. Maar dan kunnen menselijke ‘uitleggingen’ wel eens de plaats gaan innemen van de Schrift. Daar is de ‘veronderstelde wedergeboorte’ volgens Leenhouts een voorbeeld van.

[323] Ter oriëntatie: 12. De Gereformeerde Kerken hebben zich hier inderdaad van bekeerd. Dat zagen we wel bijzonder in de Vervangingsformule van 1946 en 1959 (3.2.3.3.). We bespeuren deze ‘bekering’ ook in de liefde die in 1948 voelbaar was om de breuk alsnog te willen lijmen. Daarvan spreken de vermelde opmerkingen van Prof. Ridderbos uit het Gereformeerd Weekblad. Maar die liefde kwam te laat.

[324] Ter oriëntatie: 12. Leenhouts citeert dit uit: Kuiper, R. zj. Vuur en vlam, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam: 11-15; Van Reest, R. 1969. De braambos, deel I, Oosterbaan & Le Cointre, Goes: 9.

[325] Ter oriëntatie: 12. Het blijft de vraag wat de diepste motivatie is geweest om zo te blijven vasthouden aan die formule van Kuyper, terwijl de synode in de toevoegingen aan deze uitspraak weinig van het gedachtegoed van de bezwaarden verwijderd was. Bij Kuyper zelf leek het dat de doop ‘vanzelf de wederbarende kracht’ in zich had. Kuyper kwam hiermee dicht bij het automatisme in de sacramentsvisie van de Katholieken. De Gereformeerden zelf hebben nimmer nagelaten er op te wijzen dat de doop om geloof vraagt. Het waren Schilder en de zijnen die zich niet beriepen op menselijke constructies, maar enkel op Schrift en Belijdenis; zij beriepen zich op Pasen en Pinksteren en niet op automatismen.

[326] Hoekema, The Bible And The Future: 190,191.

[327] Zo zei hij mij in een persoonlijk gesprek.

[328] Zo zei hij mij in een persoonlijk gesprek.

[329] Niet dat Enschede het centrum, de bakermat, van de Vrijzinnigheid was, maar Leenhouts ontmoette het daar voor het eerst in alle hevigheid.

[330] Wraak: 28,29,32,218-240.

[331] Kruik: 13-16.

[332] Pascha: 216,217.

[333] Wraak: 240, vgl. 220 en Pascha: 207,212,213.

[334] Volheid: 263.

[335] Volheid: 264.

[336] Volheid: 276.

[337]  Ter oriëntatie: 6.

[338] Ter oriëntatie: 6 en Besier, G, e.a. 1998. Nationaler Protestantismus und Ökumenische Bewegung, band Kirchliches Handeln im Kalten Krieg (1945-1990), Duncker & Humblot, Berlin: 326.

[339] Wedstrijd: 91; Pascha: 195.

[340] Pascha: 195

[341] Wedstrijd: 91 en Pascha: 195.

[342] Wedstrijd: 92.

[343] Wedstrijd: 92; vgl. Wraak: 223,232.

[344] Pascha: 196.

[345] Pascha: 196.

[346] Pascha: 210,211.

[347] Pascha: 212.

[348] Pascha: 219.

[349] Pascha: 220.

[350] Pascha: 224.

[351] Pascha: 252.

[352] Pascha: 209.

[353] Pascha: 216.

[354] Wraak: 235.

[355] Wraak: 238.

[356] Wraak: 239.

[357] Wraak: 240, vgl. 219,220,224,228,230-235 en Pascha: 195-244.

[358] Wedstrijd: 85-93,101,115-117.

[359] Sjofarim: 138-145; Volheid: 34-37.

[360] Wedstrijd: 120-128. In al zijn boeken spreekt hij over het Karmelgericht.

[361] Pascha: 13, vgl. 41,244-250.

[362] Wedstrijd: 35; zie ook Volheid: 14.

[363] Volheid: 34-37.

[364] Trouw: 25 augustus 1948. Bij het woordje ‘internationaal’ denken we aan Barths optreden tijdens het eerste congres van de Wereldraad. Leenhouts attendeert daarop in Ter oriëntatie. Hij wijst dan op het artikel in Trouw (van 25 augustus 1948), over de bijdrage van Barth tijdens de constituering van de Wereldraad. Barth wees toen op het niet samen Avondmaal kunnen vieren van de deelnemende kerken. Barth spreekt dan van: ‘De menselijke verwarring en Gods Heilsplan.’ Hij denkt daarbij ook aan de afwezigheid van de kerken van ‘Rome en Moskou’. Ter oriëntatie’. 4.

[365] Trouw: 25 augustus 1948.

[366] Pascha: 195-252; Wraak: 245-301; Wedstrijd: 119-134.

[367] In een persoonlijk gesprek.

[368] Vgl. de verklaring van dit bijbelwoord bij Versteeg, J.P. 1987. Hoger Onderwijs, Kok, Kampen: SI-92.

[369] Wraak: 22; vgl. Kruik: 61; Wedstrijd: 20,21.

[370] Wraak: 23.

[371] Wedstrijd: 105,106.

[372] Wraak: 25.

[373] Wedstrijd: 101.

[374] Wedstrijd: 103,105,107.

[375] Wraak: 25.

[376] Wraak: 22.

[377]  Wedstrijd: 106.

[378] Leenhouts, A.A. 1992. De man met de kruik, Primo Vere, Den Haag: 71. Hierna Kruik.

[379] Wedstrijd: 116.

[380] Kruik: 72,73.

[381] Wedstrijd: 116,117.

[382] Wedstrijd: 117.

[383] Kruik: 14, 84. Nog wat uitvoeriger in Wedstrijd: 138,139.

[384] Pascha: 159

[385] Geheim: 151; vgl. Wraak: 182.

[386] Geheim: 152.

[387]  Pascha: 168.

[388] Pascha: 95-102.

[389] Pascha: 102 en Wedstrijd: 35.

[390] Geheim: 152

[391] Geheim: 16.

[392] Geheim: 17.

[393] Geheim: 23; vgl. Volheid: 344, 345.

[394] Geheim: 29.

[395] Geheim: 35.

[396] Geheim: 36.

[397] Geheim: 37,40.

[398] Geheim: 47-49.

[399] Geheim: 52.

[400] Geheim: 131.

[401] Geheim: 53.

[402] Geheim: 56.

[403] Geheim: 57.

[404] Geheim: 99, vgl. 98,100; Sjofarim: 63-72.

[405] Geheim: 102-106.

[406] Geheim: 66.

[407] Geheim: 107-111.

[408] Geheim: 114.

[409] Geheim: 122 en Wraak: 68.

[410] Geheim: 127.

[411] Geheim: 124 en Sjofarim: 158.

[412] Geheim: 127,128.

[413] Volheid: 348. In een persoonlijk gesprek heb ik indertijd mijn moeite geúit die ik met zijn eerste uitleg had. Hij vertelde toen dat hij er nog eens goed over na zou denken. Treffend is het dan in zijn laatste boek een gewijzigde visie te lezen.

[414] Volheid: 344-349.

[415] Wraak: 56,57.

[416] Wraak: 57; vgl. Kruik: 35-40.

[417] Pascha: 172.

[418] Wedstrijd: 43.

[419] O.a. in Wedstrijd: 124,125; Geheim: 10 en Wraak: 9-11.

[420] Geheim: 78.

[421] Pascha: 47.

[422] Geheim: 83.

[423] Wraak: 101.

[424] Sjofarim: 103; Leenhouts bedoelt hiermee bescheiden te zeggen dat dit aan hem wél is geopenbaard.

[425] Pascha: 17; vgl. Geheim: 81-83, 95 en Sjofarim: 100.

[426] Wedstrijd: 20, 21, 38-44.

[427] Wedstrijd: 20.

[428] Wedstrijd: 21.

[429]  Geheim: 84.

[430] Geheim: 84; vgl Sjofarim: 100,101.

[431] Geheim’. 84; vgl Sjofarim: 100,101.

[432] Sjofarim: 148.

[433] Pascha: 55.

[434] Wraak: 12.

[435] Pascha: 36,38,61,64,65; vgl.Wraak: 59.

[436] Wraak: 81.

[437] Pascha: 37.

[438] Wraak: 64, vgl. 65,77,81,85,86; Pascha: 36,37,95; Wedstrijd: 64; Sjofarim: 103.

[439] Wraak: 98.

[440] Wraak: 99.

[441] Wraak 100.

[442] Geheim: 85, vgl. 84.

[443] Sjofarim: 100.

[444] Geheim: 85.

[445] Sjofarim: 100; vgl. Wraak: 59; Wedstrijd: 45.

[446] Geheim: 91.

[447] Geheim: 94.

[448] Geheim: 95; vgl. Sjofarim: 100,101.

[449] Sjofarim: 53,55,61,62.

[450] Wraak: 59; vgl. Pascha: 21; Volheid: 42,43.

[451] Geheim: 87.

[452] Sjofarim: 164,165.

[453] Wedstrijd: 58.

[454] Wedstrijd: 52.

[455] Wraak: 109.

[456] Pascha: 56-60; Wedstrijd: 48-54, 86,153-178.

[457] Sjofarim: 170.

[458] Sjofarim: 136,137,145,151.

[459] Sjofarim: 62,63,162,163; Wedstrijd: 50.

[460] Sjofarim: 150-172.

[461] Wedstrijd: 138,139.

[462] Romeinen: 11:12-27 en o.a. Geheim: 163 -166.

[463] Wraak: 161.

[464] Pascha: 100,101,106,153-158; Wraak: 161-163,167; Geheim: 159.

[465] Wraak: 150; vgl. Geheim: 160.

[466] Geheim: 158-166.

[467] Wedstrijd: 122

[468] Sjofarim: 128.

[469] Sjofarim: 128.

[470] Sjofarim: 129.

[471] Sjofarim: 131.

[472] Ter oriëntatie: 10.

[473] In verband met deze dingen is het opmerkelijk in het Nederlands Dagblad van 15 november 2003 in de bijdrage van ds. D. Westerkamp ‘Charismatisch óf Gereformeerd?’ de opinie van James Packer te lezen over de beoordeling van de charismatische beweging en de link die daarin gelegd werd naar de opvatting van Newton: ‘Het is een historisch feit dat er in de járen voor de Reformatie in de zestiende eeuw sprake was van ontzettend veel bijgeloof ten aanzien van wonderen... De hervormers zagen het grootste deel van al dat zogenaamde bovennatuurlijke als louter bijgeloof, waar ze zich hevig tegen verzetten.’ (James Packer, Jagen naar heiliging: 169) Als een van de gevolgen noemt hij dan de opvatting dat er helemaal geen wonderen verwacht mochten worden na de apostolische tijd. ‘Gecombineerd met een Newtoniaanse idee van een materialistisch heelal, dat als gesloten systeem van oorzaak en gevolg werd opgevat, leidde dit tot de opvatting dat God niet in zijn wereld zou ingrijpen. Zo kon het geloof in God beperkt worden tot het heil van de ziel zonder invloed op het lichamelijke.’
Wie de combinatie leest van het heelal als een gesloten systeem van oorzaak en gevolg èn de daaruit voortgevloeide opvatting dat God niet meer in zijn wereld zou ingrijpen, kan weinig anders concluderen dan dat de correctie in de profetie van Leenhouts wel heel noodzakelijk was: ‘Als Ik twee dagen zwijg… (‘niet ingrijp’, Sjofarim’. 130) denkt ge dan o mens, dat er nimmer een dag van vervulling over Mijn gekochten (allereerst ‘het joodse volk’, Sjofarim’. 130) zal aanbreken? Als Ik het heelal doe inkrimpen …merkt ge het immers niet?

[474] Wedstrijd: 67.

[475] Geheim: 11.

[476] Wedstrijd: 69.

[477] Wedstrijd: 70.

[478] Wedstrijd: 70.

[479] Wedstrijd: 72.

[480] Wedstrijd:. 71, 75; vgl. Sjofarim: 131-137.

[481] Heyer, den C.J. en Schelling, P. 2000. Symbolen in de Bijbel, Woorden en hun betekenis, 2e druk, Meinema, Zoetermeer: 84.

[482] Van Leeuwen, C. 2001. Tekst en Toelichting, Hosea, Een praktische bijbelverklaring, Kok, Kampen: 61. Van Leeuwen vervolgt dan: ‘De derde dag’ is volgens sommigen te verklaren uit de gang van zaken bij een pelgrimage: na de dag van aankomst en een dag van reiniging en voorbereiding, volgde op de derde dag het verschijnen in het heiligdom (vgl. Ex. 19: 10,11,16). De derde dag speelde ook elders in het Nabije Oosten een belangrijke rol. In Byblos vierde men jaarlijks de opstanding ‘op de derde dag’ van de vegetatiegod Adonis. En ook in de cultus van de Egyptische god Osiris en in de dienst van Tammuz (Ez. 8:14) had de derde dag speciale betekenis. Terwijl sommige exegeten ook voor Hosea 6 aan zo’n cultische interpretatie denken, zoeken anderen de achtergrond in oudoosterse verdragsteksten: het vernieuwen van het verdrag of verbond met een afvallige vazal (hier Israël) zou op de ochtend van de derde dag gevierd zijn. Daarbij zou de vazal met nieuwe loyaliteit ‘terugkeren’ (vs. 1) tot de suzerein (hier de HERE) en Hem weer als zodanig ‘erkennen’ (vs. 3). Zijn zulke hypothesen over de herkomst van de term ‘op de derde dag’ niet veel meer dan gissingen, zeker is dat de uitdrukking in het Oude Testament vaak aanduiding is voor een dag waarop een beslissende gebeurtenis (bijv. Gen. 40: 20; 42: 18) of een wending in de geschiedenis of het lot van Israël plaatsvindt, hetzij ten goede (Ex. 19: 11,16; Ester 5: 1 vv.), hetzij ten kwade (1 Kon. 12: 12vv, de scheuring van het rijk). Daarnaast heeft de term ‘na twee dagen’ blijkbaar de zin van ‘na een paar dagen’, ‘binnenkort’. In Hos. 6:2 verwachten de Israëlieten kennelijk binnenkort een wending ten goede in het dan zo miserabele lot van hun volk. Zij zullen dan weer leven ‘voor Gods aangezicht’, dat is: onder zijn bescherming (Num. 6:25v.). Wanneer Paulus in 1 Kor. 15:4 zegt dat Christus ‘ten derden dage is opgewekt naar de Schriften’, doelt hij kennelijk op deze tekst van Hosea, maar buigt bij tevens de betekenis ervan om van een herrijzen van het volksbestaan naar een individuele opstanding uit de dood (vgl. in Mat. 16:21; 17:23; 20:19). Hij gaat met deze interpretatie overigens in het voetspoor van de Targum Jonatan, die onze tekst reeds betrok op een opstanding der doden.’.

[483] Delling, G. ‘Der Tag’, Theologisches Wörterbuch zum neuen Testament, G. Kittel, II, W. Kohlhammer, Stuttgart 1935:951-955. Hierna: Delling. ‘Der Tag’, G. Kittel II.

[484] Dit lezen we ook bij Ridderbos, J. 1952. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De kleine profeten I, 2e druk, Kok, Kampen: 74.

[485] Delling. ‘Der Tag’, G. Kittel II: 952.

[486] Bruggen, van J.1996. Commentaar op het Nieuwe Testament III, Lucas, 2e druk, Kok, Kampen: 274-277.

[487] Pascha: 162,163,164.

[488] Pascha: 162-165; Wedstrijd: 29,30; Sjofarim: 155-157.

[489] Sjofarim: 131-134,138,141.

[490] Sjofarim: 128-137; Leenhouts stelt hierbij de keus: New Age of derde godsdag? Zie Sjofarim: 138-145; Volheid: 129,340-342.

[491] Sjofarim: 160.

[492] Geheim: 163; vgl. Pascha: 55,58,59.

[493] Sjofarim: 141.

[494] Sjofarim: 142.

[495] Sjofarim: 141; vgl. Sjofarim: 138-145 en Kruik: 48,49.

[496] Pascha: 58,60,62; Wedstrijd: 30,31,67-72. Wij komen hier later op terug in hoofdstuk 6. Zie dissertatie pagina 482-507.

[497] Geheim: 138,139,140.

[498] Geheim: 139.

[499] Geheim: 139.

[500] Geheim: 140-143,146; Wraak: 124,125-134.

[501] Geheim: 70.

[502] Geheim: 89.

[503] Geheim: 90. Duidelijk wordt hier nu merkbaar de verstrengeling van Openbaring 10 met Maleachi 4.

[504] Geheim: 143.

[505] Geheim: 147.

[506] Wraak: 128,129, 134; Volheid: 342.

[507] Wraak: 259.

[508] Pascha: 11.

[509] Pascha: 12; vgl. Wedstrijd: 43.

[510] Kruik: 35-37.

[511] Kruik: 39.

[512] Kruik: 40,41.

[513] Volheid: 104.

[514] Volheid: 109.

[515] Volheid: 112. Leenhouts merkt hierbij terloops op dat Zacharia in hoofdstuk 14 niet bedoelt te zeggen dat de Messias bij zijn wederkomst zijn voeten ook daadwerkelijk op de Olijfberg zal zetten. Het kan echter volgens hem best. Jezus is er ook van opgevaren.

[516] Volheid: 99, vgl. 97-113.

[517] Volheid: 150, vgl. 148-154.

[518] Wraak. 9, vgl. 101, 269; Pascha: 47,106.

[519] Kruik: 45.

[520] Kruik: 46.

[521] Volheid: 65,66,95.

[522] Wedstrijd: 125.

[523] Wraak: 11; vgl. Wedstrijd: 119.

[524] Wraak: 13.

[525] Wraak: 14.

[526] Wraak: 16.

[527] Vgl. Wraak: 13-21.

[528] Wraak: 26,28,29.

[529] Wraak: 137, vgl. 140.

[530] Wedstrijd: 132.

[531] Wedstrijd: 137.

[532] Wedstrijd: 140.

[533] Wraak: 262.

[534] Pascha: 175.

[535] Wraak: 149.

[536] Wraak: 167.

[537] Wraak: 150.

[538] Wraak: 162,167, 268.

[539] Pascha: 252. Eenzelfde manier van spreken over vallen van het vuur komen we tegen bij Lloyd-Jones. Lloyd- Jones, D.M. 1994. Prediking en Predikers, De Banier, Utrecht: 104. Hierna: Lloyd-Jones, Prediking en Predikers: 203.

[540] Kruik: 109.

[541] Volheid: 67.

[542] Pascha: 141,242,243.

[543] Wedstrijd: 123.

[544] Wedstrijd: 122.

[545] Wedstrijd: 43.

[546] Wedstrijd: 123.

[547] Wedstrijd: 124,125.

[548] Wedstrijd: 132; vgl. Kruik: 105-109.

[549] Kruik: 108.

[550] Wedstrijd: 157.

[551] Pascha: 55.

[552] Geheim: 149.

[553] Geheim: 150.

[554] Geheim: 151.

[555] Wedstrijd: 27.

[556] Kruik: 70; Wraak: 118-122; Beker: 58.

[557] Pascha: 51.

[558] Pascha: 54; vgl. Sjofarim: 104-101. Chatan berésjit betekent bruidegom in den beginne. Zo heette de voorlezer op het Loofhuttenfeest; deze voorlezer moest die lezing altijd beginnen met Genesis 1.

[559] Sjofarim: 26,38,41,126,127; Kruik: 47-49.

[560] Beker: 194; vgl. Wraak: 109,110,112,216; Wedstrijd: 50-54; Volheid: 204.

[561] Wraak: 262.

[562] Wraak: 171, vgl. 172; Sjofarim: 47.

[563] Beker: 200, vgl. 201.

[564] Wraak: 280.

[565] Pascha: 76.

[566] Pascha: 77, vgl. 102; Sjofarim: 151.

[567] Volheid: 82.

[568] Wraak: 281.

[569] Sjofarim: 170,171.

[570] Volheid: 284.

[571] Volheid: 285,286.

[572] Volheid: 303.

[573] Wraak: 284.

[574] Privé-archief.

[575] Privé-archief.

[576] In de brief van 7 november 1950 schrijven de Gereformeerd Vrijgemaakten: ‘U nogmaals op te roepen U vrij te maken van de zondige leerbinding en tuchtoefening, opdat alzoo de gebroken gemeenschap weer worde hersteld.’ Privé-archief.

[577] Privé-archief.

[578] Privé-archief.

[579]  Het Zoeklicht, 23 augustus 1952, 28e jaargang nr. 10. Het is niet bekend wie de schrijver van dit artikel is. De hoofdredacteur is op dat moment de bekende Johannes de Heer.

[580] Privé-archief. Von Meyenfeldt spreekt hier in de wij-vorm, maar dat is een spreekwijze. Het verslag is van hemzelf.

[581] Privé-archief.

[582] Privé-archief.

[583] Privé-archief.

[584] Privé-archief.

[585] Zie de bijlagen dissertatie, pagina 594-595.

[586] Bax, S.C., Reformatorisch Dagblad, 3 december 1983: 10

[587] Van der Graaf, J. De Waarheidsvriend, 15 december 1983, 71e jaargang no. 49: 746. Hierna: Waarheidsvriend 1983, 71e jaargang, no. 49.

[588] Waarheidsvriend 1983, 71e jaargang, no. 49: 747.

[589] Waarheidsvriend 1983, 71e jaargang, no. 51: 782, 783.

[590] Francke, J., Nederlands Dagblad, 10 februari 1984: 2. Blijkbaar heeft Francke Leenhouts zelf wél getoetst.

[591] Schuddebeurs, E.R.V., Kerkbode van de Gereformeerde Kerken in de Classes Barendrecht, Dordrecht en Gorinchem, 18 augustus 1984, 50e jaargang, nr. 33 en 34.

[592] Schuddebeurs, E.R.V., Vuur, Maart/April 1989, 33e jaargang nr. 5, Rotterdam: 4. Hierna: Vuur Maart/April 1989.

[593] Pascha: 199, 200.

[594] Het is moeilijk om hier naar pagina’s te verwijzen, omdat zijn hele werk hiervan doordrongen is. Speciaal zou dan toch te noemen zijn: Pascha: 195-252, Wraak: 218-264, Volheid: 333-350.

[595] Wedstrijd: 141.

[596] Sjofarim: 23-34; Beker: 155-160; Volheid: 187, 188, 305.

[597] Wedstrijd: 16, vgl. 14-18.

[598] Wedstrijd: 144.

[599] Oosterhoff: 139.

[600] Sjofarim: 138-145.

[601] Synoderapport: 18, 19.

[602] Geheim: 10.

[603] Geheim: 14.

[604] Geheim: 48.

[605] Geheim: 49, vgl. 51-53, 66.

[606] Wraak. 114.

[607] Wraak: 135.

[608] Synoderapport: 19.

[609] Veenhof, C en Van der Woude, C. 1961. ‘Vrijmaking’, Christelijke Encyclopedie VI, 2e druk, Kok, Kampen: 541-545.

[610] Wraak: 40.

[611] Ter oriëntatie: 11,12 en onder andere Wraak: 113-126.

[612] Synoderapport: 19.

[613] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 147,148.

[614] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 148.

[615] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 149.

[616] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 150.

[617] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 152.

[618] Ellis, Prophecy and Hermeneutic: 153.

[619] Holwerda, D. 2003. Hebreeën, vertaling met korte aantekeningen en achttien bredere studies, Kok, Kampen: 133. Hierna: Holwerda, Hebreeën.

[620] Holwerda, Hebreeën: 136.

[621] Bruggen, van J. 1981. Het lezen van de bijbel, Kok, Kampen: 112,113. Hierna: Van Bruggen, lezen van de Bijbel.

[622] Baarlink, H. 1984. Vervulling en voleinding - de toekomstverwachting van het Nieuwe Testament, redactie A. Geense, Kok, Kampen: 90.

[623] Vreekamp, H., 1994. In Zacharja, Een profeet om te gedenken, D. Monshouwer en H. Vreekamp, Boekencentrum, Zoetermeer: 101. Hierna: Vreekamp, Zacharja.

[624] Vreekamp, Zacharja: 104.

[625] Vreekamp, Zacharja: 107.

[626] Vreekamp, Zacharja: 109-114.

[627] Vreekamp, Zacharja: 119.

[628] Hertog, G.C. den, 1996. Postille 1996 - 1997, Boekencentrum, Zoetermeer: 195. Hierna: Den Hertog, Postille 1996- 1997.

[629] Den Hertog, Postille 1996 - 1997: 196.

[630] Van Bruggen, lezen van de Bijbel: 114.

[631] Van Bruggen, lezen van de Bijbel’. 117. De vraag hierbij is of Van Bruggen de oogkleppen zelf wel af heeft als Israël laat opgaan in de kerk. De kerk is volgens hem het werkelijke Israël. Pagina 118-122.

[632] Van Bruggen, lezen van de Bijbel’. 109,125.

[633] Van Bruggen, lezen van de Bijbel’. 111.

[634] Van Bruggen, lezen van de Bijbel’. 108,113-115.

[635] Hoek, Hoop 2004: 92.

[636] Hoek, Hoop 2004: 93.

[637] Hoek, Hoop 2004: 95; vgl. Paul, M.J., 1992. 4Terug naar de toekomst: de uitleg van de oudtestamentische profetieën over Israël’,Theologia Reformata 35:278-298, speciaal 281,282. Hierna: Paul 1992.

[638] Hoek, Hoop 2004: 96; eenzelfde gedachte over Israël vindt Hoek bij Wilhelmus á Brakel: 111. Gods beloften voor Israël moeten nog tot vervulling komen.

[639] Hoek, Hoop 2004: 104.

[640] Hoek, Hoop 2004: 115. Vreekamp vaart ‘tussen de klippen van vergeestelijking en verletterlijking’ door, zegt Hoek. Hoek, Hoop 2004: 113.

[641] Hoek, Hoop 2004: 116.

[642] Hoek, Hoop 2004: 117.

[643] Hoek, Hoop 2004: 185.

[644] Hoek, Hoop 2004: 198.

[645] Hoek, Hoop 2004: 197.

[646] Hoek, Hoop 2004: 211.

[647] Hoek, Hoop 2004: 212.

[648] Hoek, Hoop 2004: 118,119.

[649] De uitgebreide beschrijving van de nieuwe tempel door Ezechiël in de hoofdstukken 40 tot 48 slaat volgens Paul dan ook niet op een ev. tempelbouw tijdens het vrederijk, maar op de bouw van de tempel direct bij de terugkomst uit de ballingschap. Paul 1992: 296.

[650] Hoek, Hoop 2004: 120,121.

[651] Hoek, Hoop 2004: 121.

[652] Hoek, Hoop 2004: 122.

[653] Hoek, Hoop 2004: 123; vgl. Paul 1992: 293.

[654] Hoek, Hoop 2004: 124,125.

[655] Bickle, groeien’. 24.

[656] Bickle, groeien’. 32-37,47,48,172.

[657] Bickle, groeien’. 26,100.

[658] Bickle, groeien’. 102,103.

[659] Bickle, groeien’. 100.

[660] Niekerk. Faith, Philosophy and Science: 63-69.

[661] Niekerk, The church as golden calf, Volume 32, Nummer 3:315.

[662] Zie hiervoor hoofdstuk 4.4.2.6.

[663] Wedstrijd: 29, 30

[664] Wedstrijd: 31.

[665] Privé-archief.

[666] Privé-archief.

[667] Privé-archief ‘Verslag van de discussie met Ds. A.A. Leenhouts’ 11 dec. 1982: 13.

[668] Privé-archief. ‘Helaas’, zei mevrouw Leenhouts, ‘zijn de woorden en gedachten van mijn man over ‘1988’ door sommigen opgevat als zou hij hiermee bedoeld hebben dat in dat jaar het vrederijk zou aanbreken. Mijn man heeft dit echter noch expliciet, noch impliciet beweerd. Dit blijkt ook wel uit zijn antwoord aan Prof. Goudszwaard.’ In dat gesprek zei mevrouw Leenhouts dat het jaar 1948 zo belangrijk was, niet omdat haar man toen zijn profetie ontving, ‘maar omdat de staat Israël toen werd gesticht en daar een profetie bij werd gegeven over deze staat. In 1948 hief Israël zijn ballingschap op buiten Jezus om. Bovendien is dit jaar van gewicht vanwege de andere gebeurtenissen op kerkelijk en politiek gebied. In principe is er volgens mijn man in 1948 het begin van de ‘grenssituatie’. In dat jaar van topgebeurtenissen kwam de profetie (o.a. Wedstrijd: pag. 136 vv.)’

[669] Hoek, Hoop: 47.

[670] Hoek, Hoop 2004: 49.

[671] Hoek, Hoop 2004: 50.

[672] Hoek. Hoop 2004: 51.

[673] Hoek, Hoop 2004: 52.

[674] Hoek, Hoop 2004: 53.

[675] Hoek, Hoop 2004: 54.

[676] Hoek, Hoop 2004: 72.

[677] Hoek, Hoop 2004: 73.

[678] Paul, M.J., 1997. Loofhuttenfeest of ‘der Christenen sabbath’? Hermeneutische en homiletische overwegingen bij Zacharia 14, in Theologia Reformata, 40-4: 292. Hierna: Paul 1997.

[679] Paul 1992: 293 en Paul 1997: 285. W. á Brakel is er van overtuigd dat het Joodse volk zich nog eens bekeren zal. De bedekking zal worden weggenomen en dan zal de heerlijke tijd van het duizendjarig rijk aanbreken. In die tijd zal Israël samen met de kerk de dienst uitmaken. Brakel keert zich hiermee tegen Calvijn en de Kanttekenaren van de Statenvertaling. W. á Brakel, Redelijke Godsdienst, III, 3e druk, Den Hertog, Utrecht, 1973: 118-120

[680] Paul 1992: 286. Capadose, De toekomst Israëls: eene voorlezing gehouden in een’ van de Bidstonden der Vrienden Israëls (‘s Gravenhage, 1849). Opnieuw uitgegeven in 1988, C.R. van den Berg, Abraham Capadose uw heilwenschende vriend, Van den Berg, Zwijndrecht: 145-168.

[681] Paul 1992:288.

[682] Paul 1992:289.

[683] Paul 1992: 292.

[684] Paul 1992:293.

[685] Paul 1992: 295.

[686] Paul 1992:298.

[687] Wedstrijd: 91 en Pascha: 195.

[688] Wedstrijd: 92

[689] Wedstrijd: 92; vgl. Wraak: 232,233.

[690] W. Bouwman in het Nederlands Dagblad, 16 november 2002. Hierna: ND 16-11-02.

[691] ND 16-11-02; vgl. Runia, K. 1990. ‘De ecclesiologie van de Wereldraad’, in De kerk, Wezen, weg en werk van de kerk naar reformatorische opvatting, De Groot Goudriaan-Kampen: 246-255.Hierna: Runia, ‘De ecclesiologie van de Wereldraad’. Wentsel, B. 1998. De Heilige Geest, De Kerk en de laatste dingen, Dogmatiek deel 4b, Kok, Kampen: 307-321.Hierna: Wentsel 4b.

[692] ND 16-11-02. Antichristelijk noemde en noemt de I.C.C.C. de Wereldraad ook, vgl. RD: 15-8-1998 en Trouw: 23- 3-02.

[693] ND 16-11-02; Trouw: 27-3-03, 2-6-03.

[694] ND 19-9-98; Trouw: 27-3-03, 2-6-03.

[695] ND 16-11-02.

[696] Huitink, V.H., 15-10-2001. Rechts-om, Dialoog Kerken-Marxisme Gevaarlijk,
http://www.skuipers.eu/be/werken/ro/19690802.shtml . Hoewel het communisme intussen met name in Oost-Europa zijn betekenis en kracht verloren heeft, handhaaft Rechts-om dit artikel nog steeds. Het artikel van Huitink verwoordt de ernst van de zaak (toen): ‘Bij het streven naar een oplossing voor de politieke spanningen in de wereld laten Kerken en de Wereldraad van Kerken zich biologeren door de waanidee, dat die oplossing verkregen kan worden door een dialoog met de communisten. Evenals Eva, die in haar gesprek met de duivel niet besefte dat zij met een gevaarlijke vijand te doen had, beseffen ook thans de naar een discussie strevende geestelijken niet de gevaren van een gesprek met hun gezworen vijanden, de zich atheisten noemende communisten, die maar al te graag profijt willen trekken van die bereidheid om tot een discours te komen. Inplaats van de Kerkdienaren aan te moedigen tot een discussie met de marxisten, dienen de Raden van Kerken hun genootschappen liever dringend te waarschuwen voor de roep van de communistische vogelaars. Dat gebeurt, helaas, niet; integendeel, de Wereldraad tracht nog steeds officieel de bewering te rechtvaardigen, dat de Kerken voor hetzelfde doel ijveren als de communisten. Want - zo zeggen de woordvoerders van die raad - zowel de Kerken als de communisten streven naar een verzoening van ‘schijnbaar’ met elkaar strijdige ideologieën. Als christenen moeten wij echter betwijfelen, of de Wereldraad aldus zou mogen bemiddelen bij het zoeken naar een oplossing van de heersende internationale spanningen. Want met vertegenwoordigers of voorstanders van regimes die de godsdiensten voortdurend bestrijden, kunnen christenen geen dialoog voeren. Een communist doet als Mefisto. Toen Faust hem vroeg, waarom hij nooit zelf de dingen deed die hij Faust liet doen, antwoordde de gevallen engel "Daar ben ik boven verheven"! Diezelfde taktiek passen communisten toe in de verschillende delen van de wereld waar onrust en agitatie heersen. Zij hebben een goed georganiseerde werkgroep AGIPROP, voor agitatie en propaganda. Zij stoken en ruien op, maar zelf doen zij niet mee aan demonstraties, gewelddadige rellen en andere vormen van ongeregeldheden. Het is de communisten alleen te doen om door het scheppen van chaos revolutie te veroorzaken. En als de betrokken regeringen radeloos worden, het volk redeloos en het land reddeloos, dan grijpen de communisten naar de (staats)macht! De meedogenloze onderdrukking van Tsjecho-Slowakije in augustus 1968 heeft echter nog niet de ogen van alle geestelijken geopend. De Kerken zijn nog altijd van mening dat het Sowjet- socialisme (communisme) een soepelere houding jegens andersdenkenden heeft aangenomen en dat ons economisch stelsel en dat van de marxisten hoe langer hoe meer naar elkaar toe groeien. Kerkdienaars blijken nog steeds niet in staat te zijn in te zien, dat die mening op een mythe berust. En elke aanbeveling, van welke instelling of organisatie ook, om zo’n mythe in stand te houden, betekent niet alleen een gevaarlijke verzwakking van de positie der westelijke mogendheden, maar is ook zeer schadelijk voor de godsdienst. Wanneer men nu denkt, dat door de laatste gebeurtenissen in Oost-Europa de Kerken een betere kijk op de ware bedoelingen der communistische regimes, vooral de Russische, hebben verkregen, vergist men zich. De Wereldraad en verscheidene nationale Raden van Kerken zijn nog steeds blind voor de evidente implicaties van de communistische militaire actie tegen Tsjecho- Slowakije. Ook weigeren zij de rode dreiging tegen West-Europa en in andere werelddelen te onderkennen.
Bedoelde Raden van Kerken en de Wereldraad betogen ten onrechte, dat “het communisme alleen maar een ander maatschappijvorm en stelsel is en dat wij moeten leren ons daaraan aan te passen en met de communisten te coëxisteren". En dat terwijl dagelijks melding wordt gemaakt van toenemende beknotting van de rechten van de mens in Tsjecho-Slowakije. Ook schijnen zij niet te weten, dat de militaire overweldiging plaats had 17 dagen na het tekenen van een verdrag tussen Tsjecho-Slowakije en de Sowjet-Unie. De geschiedenis van de laatste halve eeuw geeft trouwens een ontstellend aantal ver drags schendingen door de Sowjet-Unie te zien ‘

[697] ND 16-11-02; vgl. Trouw: 27-3-03, 26-9-03 .

[698] ND 4-11-98; vgl. Trouw: 6-9-02, 27-3-03, 2-6-03.

[699] ND 4-11-98.

[700] Fernhout, R.1998. Credo, uitgave van de Vereniging Confessioneel Gereformeerd Beraad, septembernummer ‘s Hertogenbosch: 23 Hierna: Fernhout.

[701] Na haar optreden in december 1998 schrijft J.E. Hopman dat iemand haar optreden met een healingsact van Jomanda in Tiel vergeleek: ‘Chung als Jomanda in Harare’, ND 4-12-98. Leenhouts schrijft hier ook over in zijn boek De man met de kruik (pag. 84). Hij schrijft daar dat de Koreaanse professor de geesten van een aantal mensen uit de geschiedenis begon op te roepen, waaronder de geest van Jeanne d’ Are en de geest van Hagar. De orthodoxen dreigden hierop met gemeenschappelijke uittreding: ‘De Wereldraad van Kerken moet zich 180 graden omdraaien en zich ontdoen van zijn vrijzinnige theologie.’

[702] P. Gabriël in meinummer 1998 van Pokrof tijdschrift voor Katholieke Vereniging voor Oecumene, www.oecumene.nl/uitgaven/pokrof.htm. Hierna: Pokrof. ND 11-11-98.

[703] Fernhout: 23-25.

[704] Fernhout: 25. Wij lezen ditzelfde bij P. Gabriël in het meinummer van 1998 Pokrof. ND 12-12-98; vgl. Trouw: 6- 9-02.

[705] ND 4-11-98, 13-11-98.

[706] ND 19-9-98, vgl. 4-11-98; Trouw: 24-8-02.

[707] ND 4-11-98, vgl. 13-11-98, 4-12-98, 14-12-98, 19-12-98.

[708] ND 13-1198, vgl. 19-9-98, 11-1-99.

[709] ND 14-12-98.

[710] ND 7-12-98, vgl. 5-12-98; Trouw: 6-9-02, 4-9-03.

[711] ND 14-12-98.

[712] ND 15-12-98, vgl. 14-12-98, 19-12-98.

[713] ND 15-12-98, vgl. 11-1-99.

[714] ND 15-12-98, vgl. 11-1-99.

[715] Trouw: 3-4-02.

[716] Trouw: 2-9-03.

[717] Trouw: 2-6-03.

[718] Trouw: 7-3-02

[719] Runia: 251, vgl. 252. Runia schreef in 1990: ‘De theologen die in de Wereldraad een leidende rol spelen laten zich telkens weer door nieuwe, vaak modieuze tendensen en ontwikkelingen beïnvloeden. Als we het geheel overzien moeten we zeggen dat de aanvankelijke nadruk op de eenheid van de kerk langzamerhand toch plaats heeft moeten maken voor allerlei concepten waarin met name de sociale en politieke aspecten van het kerk-zijn in de wereld op de voorgrond kwamen te staan. De Wereldraad is wat dit alles betreft nog steeds volop in beweging. Helaas moet ook gezegd worden dat de bijbelse theologie, die met name in de járen waarin Visser ‘t Hooft secretaris-generaal was dominant was, vervangen is door een visie op de Schrift waarbij de nadruk kwam te liggen, niet op de eenheid van de bijbelse boodschap maar op haar verscheidenheid en zelfs haar tegenstrijdigheid. Daarmee werd de deur geopend voor allerlei ecclesiologische concepties, die nauwelijks een basis in de Schrift hebben, maar hooguit enkele aanrakingspunten met haar hebben. Het inzicht van wat de kerk in haar diepste wezen is en wat haar wezenlijke taak in de wereld is, is daardoor niet verhelderd maar eerder verduisterd. In de veertig jaar van zijn bestaan is de Wereldraad langs vele ecclesiologische wegen gegaan. Het beeld is verre van duidelijk en de speurtocht wordt nog steeds voortgezet, waarbij de neiging zeer sterk blijft om zich aan te sluiten bij de laatste theologische trends.’ Runia, ‘De ecclesiologie van de Wereldraad’: 255, 256.

[720] ND 4-11-98.

[721] Trouw: 30-8-02.

[722] Trouw: 4-9-03.

[723] Trouw: 29-8-03. S. Kobia begon zijn werk op 1-1-04.

[724] Trouw: 3-9-03, 6-9-02.

[725] Trouw: 17-8-98; vgl. RD 15-8-98.

[726] Trouw: 13-8-98; 23-3-02; RD 15-8-98.

[727] RD 25-5-01.

[728] ND 7-11-98.

[729] Wentsel 4b: 779.

[730] Volheid: 34-37.

[731] ND 13-8-03.

[732] Synoderapport: 20.

[733] In ons onderzoek willen we ons tot het ontvangen van de profetie beperken. Hoe deze dingen allemaal kerkrechtelijk zijn verlopen, zou een nieuwe, andere studie vereisen. Het gaat ons om de profetie; die willen we toetsen.

[734] Dat een profeet nooit mensen aan zich mag binden.

[735] Privé-archief

[736] Privé-archief.

[737] Schuddebeurs: 70, 71.

[738] Schuddebeurs: 72.

[739] Noordegraaf, A. 1990. ‘De kerk in het Nieuwe Testament’, in De Kerk, Wezen, weg en werk van de kerk naar reformatorische opvatting, De Groot, Goudriaan-Kampen: 22, vgl. 20-23, 49, 62.

[740] Van Campen zei dit bij de opening van het ‘Centrum voor Israëlstudies’. Wij lezen dat in het Nederlands Dagblad van 1 maart 2002: 2. D. Gillissen gaf het artikel de naam: ‘Bezinning over Israël gaat achteruit.’

[741] Barneveld, J. van, 2003. ‘Gods grote daden en Zijn heilige ‘opdat’.’, in Christenen voor Israël aktueel, juli/augustus nummer: 4.
Ik heb gesproken tot het overblijfsel der volken en tot geheel Edom.
Ik spreek in mijn naijver en in mijn grimmigheid.
Ik zweer: voorwaar, de volken die rondom u wonen, zullen zelf hun smaad dragen.
Ik kom bij u en gij zult bewerkt worden.
Ik keer mij tot u en gij zult bezaaid worden.
Ik zal de mensen op u talrijk maken: het ganse huis Israëls.
Ik zal mensen en dieren op u talrijk maken, zij zuilen zich vermenigvuldigen en vruchtbaar zijn.
Ik zal u bevolken als vanouds en u weldoen meer dan vroeger.
Ik ben de Here en gij zult dat weten.
Ik zal mensen op u doen verkeren, en wel mijn volk Israël.
Ik zal u de hoon der volken niet meer doen horen, de smaad der natiën zult gij niet meer dragen.
Ik stortte mijn grimmigheid over hen uit vanwege het bloed dat zij in het land vergoten hadden.
Ik verstrooide hen onder de volken, zodat zij onder de landen verspreid raakten.
Ik richtte hen naar hun wandel en handel.
Ik doe het niet om uwentwil, o huis Israëls, maar om mijn heilige naam.
Ik zal mijn grote naam die onder de volken ontheiligd is, die gij temidden van hen ontheiligd hebt, heiligen.
De ben de Here en de volken zullen dat weten.
Ik zal mij voor hun ogen aan u de Heilige belonen.
Ik zal u weghalen uit de volken en u bijeen vergaderen uit alle landen Ik zal u brengen naar uw eigen land.
Ik zal rein water over u sprengen, en gij zult rein worden.
Ik zal u reinigen van al uw afgoden en van al uw onreinheden.
Ik zal u een nieuw hart geven en een nieuwe geest in uw binnenste.
Ik zal het hart van steen uit uw lichaam verwijderen.
Ik zal u een hart van vlees geven.
Ik zal mijn Geest in uw binnenste geven en maken, dat gij naar mijn inzettingen wandelt.
Ik heb uw vaderen land gegeven, daarin zult gij wonen.
Ik zal u lot een God zijn en gij zult Mij tot een volk zijn.
Ik zal u van uw onreinheden verlossen.
Ik zal het koren roepen en het vermeerderen en geen hongersnood over u brengen.
Ik zal de vrucht van het geboomte en de opbrengst van het veld vermeerderen.
Ik doe het niet om uwentwil, weet dat wel.
Ik reinig u van al uw ongerechtigheden.
Ik zal de steden weer bevolken en de puinhopen zuilen herbouwd worden.
Ik, de Here, heb herbouwd wat vernield was en beplant wat verwoest was. De volken die om u heen overgebleven zijn, zullen dat weten.
Ik, de Here, heb het gesproken.
Ik zal het doen.
Ik zal Mij ook dit door het huis Israëls laten af smeken.
Ik zal hen zo talrijk aan mensen maken als een kudde schapen op Jeruzalems feesten.
Ik ben de Here, en zij zullen dat weten.

[742] Beek, A. van de, 2003. De kring om de Messias; Israël als volk van de lijdende Heer, Meinema, Zoetermeer. Omdat we slechts een zij aspect noemen én raken, volstaan wij met deze korte weergave van dit boek.

[743] Wijk, H. van, 2000. De dans van de blinde bruid; over de kerk op weg naar haar voleinding; Merweboek, Sliedrecht. Hierna: Van Wijk.

[744] Van Wijk: 158.

[745] Van Wijk: 262.

[746] Van Wijk: 263.

[747] Van Wijk: 263,264.

[748] Van Wijk: 264, 265.

[749] Van Wijk: 158.

[750] Van Wijk: 160, 161.

[751] Van Wijk: 161, 162.

[752] Van Wijk: 164-167.

[753] Van Wijk: 167-169.

[754] Van Wijk: 170, 171.

[755] Van Wijk: 178. ‘Beide, zowel de staat Israël als de Wereldraad, zijn even begrijpelijk in de motieven die tot hun ontstaan leidden. Beide werden geïnitieerd door mensen aan wier integriteit niemand hoeft te twijfelen. Beide hebben ook echte vreugde gebracht en zegen ontvangen. Beide zijn echter uiteindelijk evenzeer ongeestelijk als het gaat om de middelen die werkelijk zouden moeten leiden tot het door God geïnspireerde doel. Beide zijn in toenemende mate verwereldlijkt en zowel object als subject van manipulatie en machtspolitiek. Daarom zal het einde van beide desastreus zijn. Vlak voordat Mozes van de berg Horeb af zou dalen werd, ook al begrijpelijk, het gouden kalf gemaakt. Vlak voordat Christus terugkomt worden, in een wonderbare poging tot eigenmachtige hulp, de staat Israël en de Wereldraad van Kerken opgericht. Het was in hetzelfde jaar dat Jeruzalem werd gedeeld en dat ook Berlijn en daarmee Europa, het klassieke christelijke Europa, haar tweedeling opliep. Dat tekent de samenhang van de geschiedenis en tegelijk het echec van menselijk handelen zonder goddelijke volmacht. Het gouden kalf in de tijd van Mozes werd vernietigd en de Israëlieten dronken het stof ervan in de woestijn. Zo zal het gaan met ieder menselijk initiatief dat deuren bouwt naast de deur van God.’ Van Wijk: 179.
Toen wij deze woorden op het spoor kwamen, hebben we contact gezocht met Van Wijk en gevraagd of hij de visie van Leenhouts kende. Hij vertelde dat hij ooit twee boeken van hem gelezen had; maar de visie van Leenhouts was zóver bij hem weg geraakt dat hij niet eens bronvermelding naar hem heeft gedaan. Hij was zich niet bewust dat hij met zijn visie zó dicht bij Leenhouts aansloot. Mogelijk was de visie van Leenhouts onbewust blijven hangen. Van Wijk doet in dat hoofdstuk wel bronvermelding naar Francis Sittwell en zijn boek Creation and Redemption. Deze Sittwell (1797-1864) was betrokken bij de Katholiek Apostolische Beweging die, wat betreft Israël, dezelfde grondlijn kende als Van Wijk in zijn boek beschrijft. Van Wijk vertelde dat de kembron voor zijn schriftinterpretatie oorspronkelijk bij deze Sittwell lag, maar dat hij het zelf verder heeft uitgewerkt. Van Wijk: 268, noot 39.

[756] Katz, A. 2000. Der Holocaust, wo war Gott, Verlag Ingo Schreurs, Düsseldorf. Katz is over de kerk niet minder kritisch. Als christen beweegt hij zich in de evangelische en charismatische kring. De gemeenschap die hij leidt heeft een website: http://www.benisrael.org. Katz kende de visie van Sittwell niet, maar was blij verrast van hem te kunnen lezen. Voor ons is bijzonder dat de aanleiding van dit onderzoek de tip was van W. Kats, die vertelde van Leenhouts profetie. Nu we aan het einde van ons onderzoek zijn gekomen, komen we A. Katz op het spoor.
Van Wijk vertelde dat hem niet meer voor de geest stond dat Leenhouts vergelijkbare lijnen trekt: ‘Ik zal het nog eens nalezen. Ik herinner me dat ooit B. Goudzwaard en anderen een oproep gedaan hebben hem te herwaarderen. Toen was het al een tijd geleden dat ik de boeken van Leenhouts had gelezen.’

[757] Ds. Wim Rietkerk (nederlands-gereformeerd predikant te Utrecht), Adrianus Kardinaal Simonis, (aartsbisschop van Utrecht, RK), ds. Wim Verhoef (hervormd predikant te Vlaardingen, oud-voorzitter CWN), br. Piet Lindner sg (prior van de Oecumenische Communauteit Spe Gaudentes, Amsterdam, en R.K. priester), dr. B. Plaisir (scriba van de SOW-kerken), mgr. dr. A.J. Glazemaker, emiritus aartsbisschop van Utrecht (oud-katholiek), drs. M.D. Geuze (hervormd predikant te Nunspeet).’

[758] Geheim: 11.

[759] Privé-archief. Op deze manier beginnen we al helemaal niet meer aan tijdsberekeningen of bespiegelingen daarover. Dat deed Leenhouts dan ook niet.

[760] Privé-ar chief en aan de orde gekomen tijdens gesprekken met mevr. Leenhouts over Leenhouts’ preken.

[761] Ridderbos, J. 1926. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De profeet Jesaja, II, Kok, Kampen: 204.

[762] Beuken, W.A.M. 1989. De Prediking van het Oude Testament, Jesaja, III A, Callenbach, Nijkerk: 208. Hierna: Beuken.

[763] Beuken: 209.

[764] Beuken: 222.

[765] Schoors, A. 1972. De boeken van het Oude Testament, Jesaja, Romen & Zonen, Roermond: 363.

[766] Houtman, C. 1989. Commentaar op het Oude Testament, Exodus II, Kok, Kampen: 400. Hierna: Houtman, Exodus II.

[767] Houtman, Exodus II: 398-402.Onder deze theologen is ook te rekenen J.P. Hyatt. Hyatt schrijft bij zijn uitleg van Exodus 19: 6 ‘As a “kingdom of priests” the Israelites were all to have access to Yahweh, and the nation was to serve as priests for the rest of the nations of the world.’ Hyatt, J.P., 1980, New Century Bible Commentary, Exodus, Eerdmans, Grand Rapids: 200.

[768]  Houtman, Exodus II: 401.

[769] A.S. van der Woude onder andere wijkt hiervan af. Volgens hem moet dit iemand zijn die de lezers bij name gekend hebben. Woude, van der A.S., 1984. De Prediking van het Oude Testament, Zacharia, Callenbach, Nijkerk: 233, 235, 236. Hierna: Van der Woude, Zacharia.

[770] Ridderbos, J.1952. Korte Verklaring der Heilige Schrift, De Kleine Profeten, III, 2e druk, Kok, Kampen: 172. Hierna: Ridderbos, Zacharia. Zie hiervoor uitvoeriger Van de Weerd, G.A. 1999. De Profeet Zacharia, Bijbelverklaring, PMI, Ede/Veenendaal: 348-358. Hierna: Van de Weerd, Zacharia. Van de Weerd zelf komt met zijn eigen visie in de buurt van Leenhouts. Hij ziet ook een vrederijk komen, nadat Israël de Messias heeft aangenomen; voor de aanvang van de nieuwe aarde.

[771] Van der Woude, Zacharia: 233.

[772] Van der Woude, Zacharia: 235.

[773] Ridderbos, Zacharia: 183, 184, 187, 188. Ook hierbij heeft Van de Weerd een zeer omvattende weergave. Van de Weerd, Zacharia:392-430. Van de Weerd behoort tot de Prechiliasten.

[774] Van der Woude, Zacharia: 256, vgl. 251, 255-258.

[775] Zie Dissertatie, hoofdstuk 9.2.2.1., pag. 374.

[776] Ridderbos, Zacharia: 186.

[777] Van der Woude, Zacharia: 259-270. Wij vinden de Gereformeerde uitleg eveneens verwoord in de doctoraalscriptie van J. van Mulligen: ‘Het koningschap Gods in Zacharia 14: 8-21’. Van Mulligen heeft deze doctoraalscriptie gemaakt onder begeleiding van de Theologische Universiteit van de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland en heeft de distributie ervan in eigen beheer. Van de Weerd, die over andere thema’s zo uitgebreid is, zegt met een enkel woord over de betekenis van het Loofhuttenfeest hetzelfde; alleen hoort dit volgens hem tot de situatie van het Messiaanse vrederijk. Van de Weerd, Zacharia: 454.

[778] Paul 1997:292.

[779] Grosheide, F.W. 1922. Kommentaar op het Nieuwe Testament, Het Heilig Evangelie volgens Mattheus, Van Bottenburg, Amsterdam: 280.

[780] Bruggen, van J. 1994. Commentaar op het Nieuwe Testament, Matteüs, 2e druk, Kok, Kampen: 417, vgl. 418.

[781] Nielsen, J.T. 1974. De Prediking van het Nieuwe Testament, Het evangelie naar Mattheüs III, Callenbach, Nijkerk: 30, vgl. 29, 203.

[782] Deze tekst werd ooit aangehaald om mensen aan te moedigen de 2e kerkdienst bij te wonen. Wie niet voor de 2e keer optrekt heeft heel wat gemist. ‘Met andere woorden, wij moeten bij de mensen deze geest van verwachting wekken en hen het gevaar aanwijzen van het missen van enige “tijden der verkoeling … van het aangezicht des Heeren” (Hand. 3: 19).’ Lloyd-Jones, Prediking en Predikers’. 104.

[783] Eck, van J.2003. Commentaar op het Nieuwe Testament, Handelingen, Kok, Kampen: 106. Hierna: Van Eck.

[784] Van Eck: 107.

[785] Van Eck: 326.

[786] Lekkerkerker, A.F.N. 1965. De Prediking van het Nieuwe Testament, De Brief van Paulus aan de Romeinen II, Callenbach, Nijkerk: 95, vgl. 94-98.

[787] Bruce, F.F. 1983. The Epistle of Paul to the Romans, Eerdmans, Grand Rapids: 216, vgl. 221.

[788] Die bevriende collega was wijlen Drs. W. Kats te Apeldoorn. Hij kende de stof van Leenhouts.

[789] Op andere plaatsen zijn we uitvoerig op deze dingen ingegaan. Met name in de hoofdstukken 3 en 4. In deze afronding vatten we de thema’s samen.

[790] Wij doelen dan op de zg. bedelingenleer.

[791] Sjofarim: 7.

[792] Van de Kamp, Openbaring: 11.

[793] Zie hoofdstuk 5.1.

[794] Hierover hebben we in de dissertatie uitvoerig geschreven.

[795] Levend Joods Geloof, 44e jaargang nr. 1, 1997.

[796] Kruik: 67-71.

[797] Sjofarim. 158; 100,101.